Оюутнуудын даалгавар
2-р модуль
Даалгавар 1
Ñ.Öýöãýý
Àâèëãà ãýäýã íü ìºí㺠ºãºõººñ èë¿¿ äàëä õýëáýðò ÿâàãääàã ç¿éë þì. Àâèëãûí ýõíèé àëõàì ãàäíààñ áýëýí õàíäèâèéí ìºí㺠îðæ èðñýí òóñëàìæèéã ººðèéí àøèã õîíæîîíä àøèãëàæ ýõýëäýã. Àâèëãààð îëç àøèã, õîíæîî õàéæ, àëáàí òóøààëûã äýýã¿¿ð òàâèõ ãýñýí áîäîë ñàíààã òýýæ íèéãýìä õàðø ¿çýãäëèéã ºâºðëºæ ÿâäàã ,ÿâöóó ýðõ àøãèéã óðäàà òàâüäàã õóâü õ¿íèé õîîðîíä íóóãäìàë ÿâàãäàæ íîöòîé çóðøèëäàà àâòàí ýðõ ìýäëýý ãóéâóóëàí àøèãëàæ òîì çºð÷èë áîëæ ñºð㺺ð íºëººëºõ ¿ð äàãàâàðààðàà äàâàìãàéëæ áàéíà. Ýíý ÿâäëóóä òºðèéí áîëîí õóâèéí õýâøëèéí ï¿¿ñ, êîìïàíè, öýöýðëýã, ñóðãóóëü, ýìíýëýã, ø¿¿õ ,ïðîêóðîð, öàãäààãèéí ãàçðóóä ãýõ ìýò àëáàí áàéãóóëëàãóóä äýýð òîäîðõîé õàðàãääàã. Æíü: “ýìíýëýã áà ñóðãóóëü” Õ¿¿õäýý ñóðãóóëüä ÿâóóëàõ áà ýìíýëýãò õýâò¿¿ëýõýä íàáîð ,äàðñ îþóòíààð õóâèéíõàà æèëèéí õîîë áîëîõ èäøýý áýëä¿¿ëýýä õàðèóä íü òºðèéí ñàíä îðóóëæ ºãíº ãýõ ìýò ýíý íü òîì àâèëãûí íýã þì. պ人 ñóìäààð ÷ òàíèë òàë àõ ä¿¿ãýý òàòàí àæèëä îðóóëæ ìýðãýæèëã¿é áàéñàí ÷ ìýðãýæèëòýé ãýõ ¿íýìëýõ õóäàëäàí àâ÷ áóñäûã õóóðàí ìýõýëæ ÷ àæëûíõàà îðîëãûã ýâëýðýëäýí íýãäýæ ìóó çóðøèëäàà çàõèðàãäàí àâèëãûí äàëä õýëáýðèéã á¿ðä¿¿ëæ ýõýëäýã. ¯¿íèé öààíà íºãºº òàëààð æèíõýíý õºäºëìºðëºõ ñàíààòàé àðä èðãýä áàéäàã. Èéì õ¿ì¿¿ñèéã ¿ã¿éñãýæ áîäîë ñàíààã íü àâ÷ õýëýëöäýãã¿é. Æ íü: Òºðèéí òýðáóìòàí ãýã÷ýýð àâèëãà íü èëýð÷ ýõëýõýýð ñàéõàí óðàí öýöýí ¿ã õóäàë õóóðìàã àìëàëòààðàà õ¿ì¿¿ñèéí òîëãîéã ýðã¿¿ëæ áàéäàã. Áàãà õýðãýýñ èõ õýðýã ¿¿ñýõ ¿åä õîîðîíäîî õàðãàëäàí ãýäñýíäýý õºëºº æèéëöýíý ãýã÷ýýð ìóó ìóóõàéãààð äóóäàëöàí ººðñäèé㺺 öýâýðëýæ çàéëñõèéõ àðãàà õàéæ áàéãààä ÷èìýýã¿é ãýòýæ áàéãàà ìóóð ìýò áîëæ õóâèðäàã. Îäîî åð íü àâèëãàã¿é îð÷èí áàéõã¿é ãýõýä õèëñäýõã¿é áàéíà. 1-2.Àâèëãûí çàðèì æèøýýí¿¿ä. Ìàíàé ñóìàíä áàãø, äàðãà íàðûí õ¿¿õä¿¿äèéã ä¿íã íü ºðãºæ ä¿íãèéí äýýä ¿íýëýìæýýð ºðãºí ä¿ãíýæ èëòýýð äýìæäýã. Ìàíü ìýòèéí õ¿¿õäèéã àâüÿàñ óðëàã ñóðëàãûã íü äàðæ õîéø íü òàòäàã. Ñóìàíä òºñºë õàðèóöñàí õ¿í áàéäàã. Ãàäíààñ îðæ èðñýí çýýë òóñëàìæèéã ÿã àâàõ ¸ñòîé õ¿ì¿¿ñèéã íü çºâ îëæ õ¿ðòýýæ ÷àääàãã¿é ìºí òýð èðñýí òóñëàìæèéí áàðààíààñ õóìñàëæ áàéíà. Áàñ ñ¿¿ëä íü ñîíñîõîä õ¿¿ã¿é èðñýí çýýë íü õ¿¿òýé áîëæ õóâèðäàã. Ýíý ìýòýýð äýýã¿¿ð àëáàí òóøààëòàíãóóäûí ãàðààð îðîîä äóóñ÷ áàéíà. Îëç àøãèéã õýòýðõèé õàéâààñ àëä áèå çîâëîíä óíàìîé ãýã÷èéí ¿ëãýð áîëäîã. 1.3.ßàãààä àâèëãà íü àñóóäàë áîëæ áàéíà âý? Àâèëãà áîë àðèëãàõàä èõ õóãàöàà øààðääàã. Ýíý íü ãîëîìò ìýò íàðèéí ø¿¿ëò¿¿ðèéí àðãààð îðæ àøèãëàæ ÷àäñàí çóðøèë íºõöºëººñ öýâýðëýí àðèëãàõàä ìàø õýö¿¿ .Æ íü:Øèíý ãàçàð õàãàëààä íîãîî òàðèõàä öýâýðëýõ òóñàì ë äîîðîîñîî ¿íäýñ ãàðäàã.¯¿í øèã àõ ä¿¿ãýýðýý õîîðîíäîî óÿëäàà õîëáîî äàìæëàãààð àâèëãàà àìüäðàëäàà ººðòºº àøèãòàéãààð á¿ðýí õýðýãëýæ ÷àääàã . Ýíý á¿ãäòýé íü àðä ò¿ìýí òýìöýýä èëð¿¿ëäýã. ßìàðâàà íýã þì õýìæýý õÿçãààðòàé áàéäàã. Íýã ¸ñîíäîî ýíý á¿õ ç¿éë¿¿ä íü àñóóäàë áîëæ áàéíà. Òóõàéëáàë îðîí áàéð , ìàøèí òåõíèê , ººðèéí ¿ð õ¿¿õýä , àõ ä¿¿, òºðºë òºðºãñºä ºãñºí , ìºí ýíý õ¿ì¿¿ñòýý õàäãàëàìæ íýýñýí áàéñàí ýíý á¿õíèéã øàëãààä ¿çýõýä àñàð èõ õºðºí㺠øàìøèãäóóëñàí áàéñàí áàéíà. Ýíý õýðýã íü ãàäààäûí íýã îðîíä ãàð÷ýý . Ýíý ìýò÷èëýí àâèëãà íü àñàð òîì àñóóäàë áîëæ áàéíà. 1.4.Àâèëãàòàé òýìöýõ ãàçàð õýðõýí àæèëëàäàã âý? Àâèëãàòàé òýìöýõ ãàçàð õýäèé áàéäàã áîëîâ÷ ¿íýí ÷àíàðòàà àâèëãûã çîãñîîæ á¿ðìºñºí ¿ã¿é áîëãîæ ÷àäàõã¿é áàéíà. Ýíý íü õóâü õ¿íèé ýðõ àøãèéã õààäàã .ßìàð ÷ õ¿í ýðõýý ýäëýõ ¸ñòîé .Õàðèí ýðõýý ýäëýõèéã çýðýãöýý ¿¿ðãýý óõàìñàðëàõ ¸ñòîé .Àâèëãàòàé òýìöýõ ãàçàð íü Äàðãà , äýä äàðãà, ìºí Óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ñî¸í ãýãýýð¿¿ëýõ õýëòýñ, Õÿíàëò øàëãàëò ä¿í øèíæèëãýýíèé õýëòýñ, Òàìãûí õýëòýñ , ̺ðäºí øàëãàõ õýëòýñ ãýñýí á¿ðýëäýõ¿¿íòýé áàéäàã . Àâèëãàòàé òýìöýõ ãàçðûí çîõèîí áàéãóóëàëòûí á¿òýö îðîí òîîã ÓÈÕ áàòëàõ áºãººä óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ , ñóäàëãàà ä¿í øèíæèëãýýíèé, õÿíàëò øàëãàëòûí, õýðýã á¿ðòãýëò, ìºðäºí áàéöààõ, ã¿éöýòãýõ àæëûí , çàõèðãààíû ÷èãëýëèéí ãýñýí ¿íäñýí á¿òýöòýé áàéäàã. ªíººäºð àâèëãàòàé òýìöýýä èëð¿¿ëýýä õÿíàñàí øàëãàñàí ãýæ ÿðèãäààä áàéãàà áîëîâ÷ îäîî ÷ àâèëãà õèéãäñýýð ë áàéíà. Ñ¿¿ëèéí ¿åä àâèëãàòàé òýìöâýë øàãíàë ºãíº ãýæ õ¿ðòýë òåëåâèçýýð ÿðüæ áàéñàí. Ãýâ÷ ººðñ人 àâèëãûí ýõ ¿íäñýý ãàðãàæ èðñýýð ë áàéíà. Ó÷èð íü àâèëãûí ýõíèé àëõàì íü ãàäíààñ áýëýí ìºí㺠îðæ èðæ áàéãàà òóñëàìæèéí ìºí㺠áóñàä òºð뺺ð ýíý øóãàìààð îðæ èðñýí ç¿éëýýñ àâèëãà ýõýëäýã. Ýíý á¿õ ìóó çóðøëààñ öýâýðëýãäýæ öààíà íü àðä èðãýäýä íºëººëæ ÿäóóðëûã äîîä õýìæýýíä íü õ¿ðãýæ áàéãàà õîð õºíººëòýé ãýäãýý óõàìñàðëàæ îéëãîæ ò¿¿íòýéãýý òýìöýæ àæèëëàõ íü õ¿í á¿õíýýñ øàëòãààëíà. 1.5.Òà ºäºð òóòìûí àìüäðàëäàà àâèëãàòàé ÿàæ òýìöýõ âý?Àâèëãàòàé ÿàæ òýìöýõ âý? ãýõýýð ºäºð òóòàìäàà ¿íýí÷ øóäàðãààð õºäºëìºðëºõ ñýòãýëãýýã òóíãààí áîäîæ àæèë õèéâýë äóóñòàë ,äàâñ õèéâýë óóñòàë ãýäýã óòãààð õèéæ áàéãàà ç¿éëýý øèìòýí ¿ð á¿òýýëòýé áóñäàä ñàéíààð íºëººëæ Áóðõàíû øóäàðãûã õàðóóëæ àìüäðàë ¿éëñýýðýý òàíèóëæ ÷àäâàë òýìöýæ áàéãàà íü ¿ð ä¿íãýý ºãíº. Àâèëãàòàé òýìöýõ íü àâèëãûí ýñðýã õýëæ , ºðãºäºë ãîìäîë ãàðãàæ , íèéãìèéí òºëºº òýìöýõýä îðøèíî. Çàðèì ¿åä áèä ººðñ人 õóóëèà ìýäýõã¿éãýýñ àâèëãàòàé ýâëýðýëäýí áàéãàà þì øèã àâèëãûí òýð îð÷èíã ¿¿ñãýäýã.
Àâèëãàòàé òýìöýíý ãýäýã íü ººðºº àâèëãà ãýæ þó áîëîõîî ñàéí ìýäýõ õýðýãòýé. Ìàíàé Ìîíãîëä àâèëãà íü ìàø èõ ãàçàð àâñàí ç¿éë îëæ áàéíà. Àâèëãûã õ¿í ¿ð õèéæ áàéíà. Àâèëãàòàé òýìöýõ òýìöýë íü ãýð á¿ëýýñ ýõëýõ õýðýãòýé ãýæ áîäîæ áàéíà. Èä ººðñ人 ÿìàð íýãýí àâèëãà ºãºõã¿é áàéõ áà àâàõã¿é áàéõ, ¿ð õ¿¿õýääýý àâèëãûí òàëààð ñàéí ÿðüæ ºãºõ îéëãóóëàõ. ̺í àâèëãàòàé òýìöýõýä îëîí íèéòèéã ñàéí îðîëöóóëàõ õýðýãòýé. Àâèëãà àñóóäàë áîëæ áàéãàà ãîë øàëòãààí áîë õ¿ì¿¿ñ àâèëãà ãýæ þó áîëîõûã îéëãîõã¿é áàéãàà þì. Õ¿ì¿¿ñ àâèëãà ãýäýã ç¿ëéèéã çºâõºí äýýã¿¿ð ýðõ ìýäýëòí¿¿äèéí äóíä áàéäàã ç¿éë ãýæ îéëãîæ áàéíà. Òèéì áèø àâèëãà íü õ¿í á¿ðò áàéíà ãýäãèéã îéëãóóëàõ õýðýãòýé ãýæ áîäîæ áàéãàà. Òèéì ó÷ðààñ áè ñóðñàí ìýäñýí ç¿éëýý ÷àäëûíõàà õýðýýð õóâààëöàíà ãýæ áîäîæ áàéíà. Àâèëãûí õîð óðøèãèéí òàëààð ñàéí ÿðüæ ºãíº
¨. Ýíõñàéõàí
Àâèëãà ãýäýã íü àñàð ºðãºí îéëãîëò þì. Ìîíãîë õýëíèé òàéëáàð òîëèíä ýíý ¿ãèéã “ýäýä øóíàõ , ¸ñîí áóñ àðãààð þìûã îëçîëæ àâàõ ãýæ òàéëáàðëàñàí áàéäàã áîë Ìîíãîë óëñûí àâèëãûí ýñðýã õóóëèíä “àâèëãà” ãýæ òºðèéí àëáàí /àëèâàà/ õààã÷ ýòãýýä àëáàí òóøààëûí ýðõ ìýäëýý óðâóóëàí àøèãëàõ , áóñäàä äàâóó áàéäàë îëãîõ, èðãýí, õóóëèéí ýòãýýäýýñ òýðõ¿¿ õóóëü áóñ äàâóó áàéäëûã îëæ àâàõ ¿éëäýë, ýñ ¿éëäýõ¿éãýýð èëðýõ àëèâàà ýðõ ç¿éí çºð÷ëèéã õýëíý ãýæ òîäîðõîéëñîí áàéíà. Áèä ºìíº íü àâèëãûã îéëãîõäîî èõ õýìæýýíèé ìºí㺠ºã÷ àâàëöâàë àâèëãà áîëäîã ãýæ áîäñîí. Ãýâ÷ Íîìèíòóÿà ºì㺺ëºã÷èéí õè÷ýýëýýñ ýíý íü áóðóó îéëãîëò áà ýíý íü ìàø ºðãºí îéëãîëò áºãººä ºäºð á¿ð òîõèîëäîæ áîëîõ ç¿éë ãýäãèéã ìýäñýí. Àâèëãà íü á¿ð ãýð á¿ëèéí õ¿ðýýíýýñ ýõëýí ìýäðýãääýã. ̺í àëèâàà íýãýí áàéãóóëëàãà ÿëàíãóÿà ñóðãóóëü öýöýðëýã çàõèðãààíû áàéãóóëëàãóóäàä àâèëãà áàéíãà ¿éëäýãäýæ áàéäàã. ̺í àâèëãà èëðýõ ãîë ç¿éë íü àëèâàà íýãýí òóñëàìæèéí ¿éë àæèëëàãàà áàéäàã. Òºðèéí áàéãóóëàãóóäàä îðæ èðäýã òóñëàìæèéã ººðñäèéí õóâèéí àøèã ñîíèðõîëîî𠺺ðñ人 çàâøäàã, ýñâýë òàíèë òàëàà õàðæ àõ, ä¿¿ñýõ, íóòãàðõàõ çýðýã áîäëîîñîî áîëîîä òýäãýýðò àðàé ººð õàíäëàãààð õàíäàõ íü àâèëãûí òîìîîõîí õýëáýð þì. Åð íü õ¿íèé õàðèëöàà ÿâàãäàæ áàéãàà ãàçàð á¿ðä àâèëãà áàéäàã. ̺í àâèëãà ìºí ýñýõ íü òóõàéí õ¿íèé áîäîë áîëîí õàíäëàãààñ õàìààðíà . Æ íü: òóõàéí õ¿í íýã õ¿íä ÷èí ñýòãýëýýñýý òóñëàõààð øèéäñýí áîë ººð, õàðèí ººðèéí õ¿ñýë ñîíèðõîëûã áèåë¿¿ëýõèéí òóëä òýð õ¿íèéã õîîëîíä îðóóëáàë ýíý íü àâèëãà áîëæ õóâèðíà. Àâèëãà íü áàñ óëñ îðíû ¸ñ çàíøèë ñî¸ë õºãæ뺺ñ øàëòãààëäàã. Æ íü: Àçèéí îðíóóä áîëîõ ßïîí, Ñîëîíãîñ óëñóóä ººðñäèéí ¸ñ çàíøèë íü ¿ðãýëæ õýí íýãíèéã õîîëîíä îðóóëàõ, áýëýã ñýëò àâ÷ , ºãºõ íü áàéíãûí ¿çýãäýë ìýò áàéäàã. Õàðèí Åâðîï, Àìåðèêò èéì çàíøèë áàéäàãã¿é. Òýäíèéã áàãààñ íü ìàø çºâ øóäàðãà õ¿ì¿¿æ¿¿ëäýã, åð íü àâèëãàòàé òýìöýõ ãýâýë àëü áîëîõ õ¿ì¿¿ñèéã áàãà íàñíààñ íü ýõëýí çºâ òºëºâø¿¿ëæ, õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ õýðýãòýé. Áàãààñ íü õ¿¿õäýä àëèâàà ç¿éëèéã áîëíî , ýíý íü áîëîõã¿é ç¿éë ãýäãèéã óõàìñàðëóóëàí îéëãóóëæ õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ ¸ñòîé. Õ¿¿õä¿¿ä áàãà íàñíààñàà ººðèéí õèéõ ¸ñòîé ç¿éëýý õèéäýã, áè?ý äààñàí áàéäàëä ñóðàëöàõ õýðýãòýé. Àâèëãà áàãà áàéäàã îðíóóä ºíäºð õºãæèëòýé áàñ õ¿íä ñóðòàë ãýæ áàðàã áàéäàãã¿é. Äýëõèéä àâèëãàã¿é îðíóóä Äàíè, Øèíý Çåëàíä, Øâåä , Ôèíëÿíä çýðýã îðîí áàãòäàã. Õàðèí õàìãèéí èõ àâèëãàòàé óëñóóä íü Èðàê , Àôãàí , Ñàìàëè çýðýã áàéãàà áà ýäãýýð íü äýëõè éí õàìãèéí áóóðàé õºãæèëòýé óëñóóä áàéíà. Õàðèí ìàíàé îðíû õóâüä 180 îðíîîñ 102 æàãñàæ áàéãàà þì. Àâèëãà ãýã÷ ç¿éë íü àëãà áîëîõã¿é áîë óëñ îðíû õºãæèëä ñºð㺺ð íºëººëºõ òºäèéã¿é íèéãìèéí õºãæèë , õ¿íèé ñýòãýõ¿éä ÷ îíö õîðòîé ¿ð íºëººòýé. Ìàíàé îðíû íºõöºëä àëèâàà íýãýí àñóóäàë øèéäâýðëýõýä çààâàë õýí íýãíèé ãàðûã öàéëãàõ íü õýðýãòýé ãýñýí ¿çýë áîäîë ýëáýã. Õàðèí ýíý íü àæëàà àìàð á¿òýýõ áèø õàðèí íààãóóð íü îëîí ¿ðã¿é çàðäàë ãàðãàäàã , ýäèéí çàñàã öàã õóãàöààíû õóâüä àñàð õîõèðîëòîé áàéäàã. Æ íü: ÿìàð íýãýí áè÷èã áàðèìò á¿ðä¿¿ëýõ áîëâîë ýõëýýä õóóëèéí õ¿ðýýíä ÿâàõààñàà èë¿¿ òýð íýãýí àëáàí òóøààëòíûã òàíüäàã, ìýääýã õ¿íèéã õàéæ ýõýëäýã. Ýíý íü õóóëèéí äàãóó á¿òýýñýíýýñ èë¿¿ çàðäàë ìºí㺠, öàã õóãàöàà îðäîãèéã îéëãîäîãã¿é. Àâèëãàòàé òýìöýõ ãàçàð íü 2007 îíä áàòëàãäñàí “Àâèëãûí ýñðýã õóóëèéí “”õ¿ðýýíä áàéãóóëàãäñàí. Ýíý ãàçðûí ãîë çîðèëãî íü òºðèéí áàéãóóëëàãûí äîð áàéãàà àâèëãûã òàñëàí çîãñîîõ, ò¿¿íòýé òýìöýõ çîðèëãîòîé. Àâèëãàòàé òýìöýõ ãàçðûí äàðãà áîëîí äýä äàðãûã Ì.Ó-ûí åðºíõèéëºã÷ ñàíàë áîëãîæ ÓÈÕ 6 æèëèéí õóãàöààòàéãààð òîìèëíî. Ǻâõºí íýã óäàà óëèðóóëàí òîìèëæ áîëäîã. Àâèëãàòàé òýìöýõ ãàçàð íü óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, ñî¸í ãýãýýð¿¿ëýõ õýëòýñ, õÿíàëò øàëãàëò ä¿í øèíæèëãýýíèé õýëòýñ, ìºðäºí øàëãàõ õýëòýñ, òàìãûí õýëòýñ ãýñýí 4 õýëòýñòýé. ̺í àâèëãàòàé òýìöýõýä îëîí íèéòèéã èäýâõòýé îðîëöóóëàõ , òýäíèé ñàíàë áîäëûã õ¿ðãýõ, àâèëãûí íºõöºë áàéäàë, àâèëãûí ýñðýã õóóü òîãòîîìæèéí õýðýãæèëòèéí òàëààð çºâëºìæ ºãºõ, çîðèëãî á¿õèé îðîí òîîíû áóñ îëîí íèéòèéí çºâëºë íü àâèëãàòàé òýìöýõ ãàçðûí äýðãýä àæèëëàõ áà 15 õ¿íèé á¿ðýëäýõ¿¿íòýé. Îëîí íèéòèéí çºâëºë íü æóðìûí äàãóó àæèëëàõ áà ýíý æóðìûã ÌÓ-ûí åðºíõèéëºã÷ áàòàëäàã. Ìèíèé õóâüä ºìíº íü àâèëãà ãýã÷ ç¿éë íü õýí íýãýí íü , õýí íýãýí àëáàí òóøààëòàíä ìºí㺠ºãºõ ìýòýý𠺺ðººñºº õîëóóð îéëãîæ áàéñàí. ãýâ÷ íèéãìèéí õàðèëöààíä îðîëöîõ ÿâöàä ýíý íü ìèíèé àìüäðàëä õ¿ðòýë íàäòàé ìàø îéðõîí áàéäàã ç¿éë áîëîõûã ìàø ñàéí îéëãîñîí. Ìîíãîë÷óóäûí àìüäðàëä õ¿¿õä¿¿äèéã áàãààñ íü àâèëãûí òàëààð áóðóó îéëãîöòîé áîëîõîä õ¿ðãýäýã îëîí æèøýýí¿¿ä áàéíà. Æ íü: áàãà íàñíû õ¿¿õäýý öýöýðëýãò õ¿ðãýæ ºãºõ ÿâöàä òýäýíä ºã뺺 á¿ð ÿìàð íýãýí àìòòàí ºã÷ ñóðãàõ , ¿¿íýýñ áîëîîä õ¿¿õä¿¿ä ñ¿¿ëäýý öýöýðëýãò ÿâàõàä íü àìòòàí ºãºõã¿é áîë óéëäàã, óóðëàäàã áîëäîã. Áàñ õ¿¿õäèéí õ¿ì¿¿æèëä ýíý íü àñàð õîðòîé ç¿éë áîëîõûã ýöýã ýõ÷¿¿äýä îéëãóóëàõ õýðýãòýé ãýæ áîäîæ áàéíà. Áè àâèëãûã áóðóó îéëãîäîã áàéñàí øèã îëîí õ¿ì¿¿ñ òèéì áîäîëòîé áàéäàã. Ýäãýýð õ¿ì¿¿ñò àëü áîëîõ àâèëãûí õîð íºëººã îéëãóóëàõ, òýäýíä ìýäñýí ç¿éëñýý õóâààëöàíà ãýæ áîäîæ áàéíà. Ýíý ñóðãàëòààñ îéëãîñîí õàìãèéí ÷óõàë ç¿éë ìààíü àâèëãàòàé òýìöýõ òýìöýë íü ãýð á¿ëýýñ òýð òóñìàà ¿ð õ¿¿õäýý áàãààñ íü çºâ áóðóóã ñàéí òàíèóëàõ ÿâäàë ãýäãèéã ìàø ñàéí îéëãîñîí. Õ¿íèé áàãûí õ¿ì¿¿æèë àìüäðàëûí òóðø íºëººëäºã ãýäãèéã ñàíàæ ÿâàõ õýðýãòýé. Áè õ¿í ó÷èð àëèâ íýãýí àñóóäëûã õóóëèéí õ¿ðýýíä øèéäâýðë¿¿ëýõèéã áîääîã. Ìîíãîëä íýã õ¿í ÷ ãýñýí àâèëãà ºãºõã¿é, àâàõã¿é áàéõûã ýðìýëçýõ þì áîë àâèëãàòàé òýìöýõýä íºëººëºõ áîëíî. Õ¿í ººðèé㺺 àâèëãà àâàõã¿é , ºãäºãã¿é ãýæ áîäîæ áîëîõã¿é íýã ìýäýõýä .
С. Дөмөн
Ямар нэгэн албан тушаалтан өөрийн давуу байдлаа ашиглах, эсвэл хэн нэгэн нь түүнд хандажил, далд ямар нэг хэлбэрээр хууль бусаар хандахыг авлига гэнэ. Авлигын олон хэлбэр бий. Үүнд: Хууль бус наймаа хийх- хүний наймаа, хар тамхины наймаа, мансууруулах бодисын наймаа гэхмэт хэлбэрүүд ордог. Төрийн болон бусдын өмч хөрөнгийг завших - Үүнд хувийн бус ажил албаны зүйл, бусдын эд зүйлийг дур мэдэн хамаагүй зарцуулах, мөн хувьдаа зарцуулах гэх мэт хэлбэрүүд ордог. Авлига байгаа газар хууль зөрчигдөж, шударга бус байдал бий болж, итгэл найдвар алдарч, муу муухай бүхэн газар авах үндэс бий болж, муу зүйл улам бүр газар авна. Тиймээс иргэн бүр дор бүрнээ авлигаас өөрсдийгөө сэргийлэх, авлигад өртөхгүй байх, авлигатай тэмцэх хэрэгтэй. Авлига надад хамаагүй гэж хандаж болохгүй. Далайд дусал нэмэр гэж монгол ардын зүйр үг бий. Хүн бүр өөрсдийнхөө хүрээнд чадах чинээгээр авлигын эсрэг байх хэрэгтэй. Тиймээс бид авлигын тэртээ тэргүй дийлдэхээ байчихсан, би юу ч хийж чадахгүй гэж болохгүй. Санаа зөв бол заяа зөв гэсэн үг ч бий. Хүн бүр авлигын тухай зөвхөн ярих биш, үүнийг амьдрал дээрээ хэрэгжүүлэх хэрэгтэй. Энэ тийм амар биш ч гэсэн нэг хүний хувь нэмэр илүүдэхгүй. Авлига байгаа газар түнэр харанхуй ноёрхоно гэсэн байдаг. Өөрсдөө авлигаас сэргийлэх хэцүү. Гэхдээ бид хичээх хэрэгтэй. Монголчууд “эвтэй байхдаа хүчтэй” гэж хэлэх дуртай. Хүн бүр хичээж байж авлигаас сэргийлнэ. Бид авилгаас өөрсдийгөө зуун хувь хамгаалж чадахгүйч бага багаарч гэсэн,жижиг зүйл дээр ч гэсэн өртөхгүй байхыг хичээх хэрэгтэй. Авлигын өч төчнөөн хэлбэр байдаг бөгөөд ядаж бага өртөж эхэлбэл энэ ч гэсэн авлигын эсрэг тэмцэж байгаагийн нэг хэлбэр юм.
Жишээ нь: Эцэг эх багшийг нь хүүхэддээ илүү сайн хандуулахын тулд бэлэг сэлт өгөхгүйбайх, багш хүүхдийг ямар нэгэн байдлаар ялгаварлан үзэхгүй байх гэх зэрэг. Өмнө нь ингэж үйлдэж байсан бол одоо болих хэрэгтэй. Үүнийг хийж чадахгүй хэн ч байхгүй. Тиймээс бидавлигаас бүрмөсөн гэв гэнэт салдаггүй юмаа гэхэд бага багаар салах боломжтой юм. Монголд авлигатай тэмцэх газар байдаг ч энэ газар ганцаараа бидний өмнөөс авлигатай тэмцээд дийлэхгүй тулүүнд хүн бүр анхаарал тавих хэрэгтэй. Авлига гэдгийг нэгэн аварга томаалзтай зүйрлэж болох юм. Аалзны олон хөл нь авлигын хэлбэрүүд бөгөөд аалз энэхүү хөлөөрөө биднийг татан авч шүлсээрээ ороон хаашаа ч хөдөлгөхгүй болгодог. Энэ аалзны аймшигтай хорт шүлсэнд нэг ороогдвол гарахад хэцүү бөгөөд ийм байдлаар удвал авлигад баригдан, улмаар найз болж, салахаас чайдаг болно. Авилгатай ямар ч үед, хаана ч байсан дараах 4 төвшинд тэмцдэг: 1. Хувь хүн бүр өөрөөсөө эхэлж авлигатай тэмцэх хэрэгтэй. Би юу хийж чадахав дээ гэж хэлж болохгүй. Бид алхам бүрдээ л авлигад өртөж байдаг. Хэрэв хүнбүр өөрсдийн боломжоороо авлигатай тэмцэж, авлигаас зайлсхийж эхэлбэл энэ нь улс эх орны хөгжилд маш том хүчирхэг зэвсэг болно. Авлига хаана их байна тэнд түнэр харанхуйноёлон цэцэглэн хөгжинө. Түнэр харанхуйд амьдрал ямар байх нь ойлгомжтой. Харанхуйд хүнурдах замаа харахгүй, нүд байсан ч сохор мэт доорх замаа харахгүй нүхэндунана. Ямарч хөгжил цэцэглэлт байхгүй болж, төр засаг ялзарч, хүмүүсийн итгэл найдвар, сайн сайханбүхэнустан үгүй болно. Харин авлига хаана байхгүй байна тэнд нарны гэрэл гийх болно. Нарны гэрэлд амьд бүхэн баясаж, байгаль дэлхий хүртэл өнгө үзэмж нэмдэг. Нарны гэрэлд дургүй хүнбайхгүй. Тиймээс бүгдээрээ нарны гэрэлд амьдрахын тулд хувь нэмрээ оруулцгаая. 2. Айлөрхбүрдотроосоо эхэлнэ. Яагаад гэвэл эцэг эхчүүд хүүхдээ багаас нь зөв хүмүүжүүлж, өөрсдөө үлгэр дуурайл болох ёстой. Үүнээс гадна Иргэний нийгмийн байгууллагууд айл өрхтэй хамгийн ойр ажилладгийн хувьд нэлээд нөлөөтэй. Мөн ИНБ-ууд төр, иргэн хоёрын хооронд охгүүр болдгийн хувьд айл өрхийг туслан дэмжиж, авлигад өртөхгүй байхад нь үлгэр дуурайл болж, хамтран ажиллах хэрэгтэй. Манай улсад энэ талын үйл ажиллагаа маш шаардлагатай. Яагаад гэвэл бид өөрсдөө мэдэлгүй, авлигын торонд орчихсон байдаг. Үүнээс урьдчилан сэргийлж, ялангуяа хүүхдүүдэд багаас нь авлигын тухай үнэн зөв мэдээллийг хүргэж, түүний хорур шигнь ямар байдгийг ойлгуулах, сургуулийн хүүхдүүдэд цаг гарган авлигын тухай хичээлийг зааж байх хэрэгтэй. Нэгэнтээ авлигын торонд ороод ороогдчихсон бол тийм ч амаргарахгүй. Тиймээс хүүхдүүд энэ талын мэдээллийг багаас авч зөв хүмүүжил олж, шударга үнэнээр амьдарч сурвал том болоод авлигыг үзэхгүй, авлигаас зайлсхийж, өөрийгөө хамгаалах чадвартай болно. Хэрвээ бидирээдүйгээ ингэж бэлтгэж чадвал авлига оршин тогтнох зайгүйболно. 3. Байгууллага, хамт олноороо авлигын эсрэг тэмцэх хэрэгтэй. Нийгэмд үйл ажиллагаагаа явуулж байгаа байгууллагууд нь өөрсдийн дотоод дүрэм сайн, түүнийгээ даган биелүүлдэг, итгэлтэй найдвартай шударгаар хөдөлмөрлөж, нийгэмд үлгэр дуурайлал болох ёстой. Тийм байж тэдгээр байгууллагууд иргэдийн дунд итгэл найдвар хүлээн, тэдэнд зөвлөгөөөгч, тэдэнтэйхамтранажиллана. Хүмүүс албан газруудыг байнга харжбайдаг. Албан газрууд хүмүүст хүндсурталгаргах, эсвэл өөр эвгүй байдал гаргавал тэр байгууллагын нэр унаж, хүмүүс ч муу үлгэр дуурайл авч, ингэж болдогюм байнагэж бодно. Хэрвээ тэд сайн үлгэр дуурайлалтайхандвал аяндаа тэдний үйл ажиллагааг хүмүүс дэмжин тэднээр үйлчлүүлж, хамтран ажиллана. 4. Улсын хэмжээгээр авлигатай тэмцэх хэрэгтэй. Төр засагт ажиллаж байгаа албан тушаалтнууд шударгаар ажиллаж, улсын хөрөнгийг шударгаар зарцуулах ёстой зүйлд нь зөв зарцуулах, иргэдболон бусад байгууллагуудтай хамтран нээлттэй ажиллах зэрэг маш олон зүйл энд хамрагдана. Мөн улс гэдэг бол нэгэн том өнөр өтгөн айл өрх гэсэн үг. Эцэг эхчүүд хүүхдээсээ юугаа ч харамладаггүй, тэднийг зөв шударга иргэн болгохыг хүсдэг бөгөөд эцэг эхчүүд хүүхдүүдээ яаж хүмүүжүүлнэ хүүхдүүд нь тийм л иргэн болно. Зөв хүмүүжсэн хүүхдүүд өсөжтом болоод эцэгэхээ түшиж, тэтгэж тусалдаг. Үүнтэй адил төр засагиргэддээ сайнүлгэр дуурайл болж, иргэдээзөв хүмүүжүүлж чадваас иргэд нь төр засгаа дэмжин тусална. Ингэснээр элэг бүтэн айл өрх болно.
П. Оюунтуяа
“Авилга” гэдэг үг монгол хэлэнд байсан ч өнөөдрийнх шиг их хэрэглэгдэж байсангүй. Ингэхээр “авилга” нь чухам өнөөгийн нийгмийн тулгамдсан асуудлын нэг болжээ. Авлигын эсрэг хуульдзааснаар бол “Авлига гэж албан тушаалын эрх мэдлээ хувийн ашиг хонжоо олоход урвууланашиглах, бусдад давуу байдал олгох, иргэн, хуулийн этгээдээс тэрхүү хууль бус давуу байдлыг олж авах үйлдэл, эс үйлдэхүйгээр илрэх аливаа эрх зүйн зөрчил” гэж албан ёсоор тодорхойлжээ. Гэхдээ авилга энэ тэр гэхээр л төрийн өндөр албан тушаалтанд хамаатай, Авилгатай тэмцэх газар гэхээр лулс төрчдийг шалгадаг, хэдэн тэрбумаар нь завшсан хэргийг илрүүлдэг газар хэмээх ойлголт нийгэмд газар авчээ.
Хэдэн сая, тэрбумыг л “авилга” гэдэг байх гэж ойлгогсод зөндөө. “Хүүхдээ сургуульд оруулах гэсэн юм, Туслаач, өгдөг юмыг нь өгье”. Энэ бол монголчуудын дундбараг лөдөр тутам яригдаж байдаг хэвшмэл хэллэг. Ийм “процедур”-гүйгээр Монголд юу ч бүтэхгүй гэсэн ойлголт нийгмийн сэтгэл зүйд аль хэдийнэ баттай орон зайгаа эзэлчихсэн. Өөрөөр хэлбэл, энэ байдлыг нийгмээрээ байх л ёстой зүйл гээд хүлээгээд авчихсан байгаа нь нэн харамсалтай. Харин би санасан хэргээ бүтээхийн тулд, ээлж дараалал хүлээхгүйн тулд, ямар нэгэн эрх мэдэлтэнг ашиглахийн тулд тухайн хүнд өгч байгаа хууль бус өглөгийг авилга гэх байхаа гэж бодож явдаг юм. Эмч нарт өгч байгаа чихрийн набор, багшид өгсөн бэлэг ч авилга болох учиртай. Яагаад гэхээр тэр эмч өвчтөнөө эмчилснийхээ төлөө төлөө бидний, чиний, бидбүхний татварт өгсөн мөнгөөр төрөөс цалин авч байгаа нь түүний хууль ёсны хөдөлмөрийн хөлс, тэд хийх ёстойгоо хийж байгаа болохоор та бид" баярлалаа" гэж хэлэхэд л хангалттай. Хавар болж, шалгалт авах дөхөхөөр дунд сургуулийн хүүхдүүдээсэхлээд л их дээд сургуулийн оюутнууд бүгдээрээ л “багшийгаа баярлуулна” хэмээх нэрийн доор дайлж цайлан, бэлэг сэлт өгдөг. Энэ ч нэг төрлийн авилга юм. Багш хүн шавийнхаа гаргасан сурлагын амжилтаар бахархаж баярлах ёстой байтал өнөө цагийн багш нар шавь нараа өгсөн бэлэг, дайлсан хоолоор нь дүгнэдэг болжээ.
Энэ мэт манайхны жижиг хэмээн өөгшүүлээд байдаг асуудал нийгмийг аалзны шүлс шиг хэрж байна. Саяхан Трансперенсу интернэшнл Олон улсын байгууллагаас явуулдаг авилгын судалгаанд Монгол улс анх удаа оролцож үр дүнг нь зарлалаа.Энэ судалгааны дүнгээс харвал “жижиг” авилга ноцтой хэмжээнд хүрчээ. Шүүх, цагдаа, газрын албад, улс төрийн намууд хамгийн ихээржижиг авилгад идэгдсэн гэдэг нь энэ судалгаанаас харагдаж байна. Хамгийн гол нь жижиг авилга өгөгчид орлого багатай иргэд байдаг тул энэ нь тэдний амьдралд сөргөөр нөлөөлдөг. Төр, захиргааны хэт нүсэр, олон шат дамжлагатай үйлчилгээ, түүгээр дамжуулан бий болдог хүнд суртал, мэдээллээр боомилсон дээрэнгүй хандлагыг өөрчлөхгүйгээр дунд болон бага шатны авлигыг таслан зогсоох бүү хэл багасгаж ч чадахгүй юм.
Хувийн хэвшил авилгад ихээр өртсөн нь таван жилийн өмнөх үзүүлэлтээс 8 хувиар өссөн байна. Мөн 10 хүн бүрийн нэг нь авилга өгдөг гэж бичигдсэнээрээ Монгол улс хээл хахууль ихөгдөг орны тоонд багтаж байгаа юм. Гэхдээ энэ бол төсөөлөлийн судалгаа юм. Өөрөөр хэлбэл авилгыг өгч, авч байгаа хоёр хүн л мэдэхээс өөр хэн ч харах, сонсох бололцоо бараг байхгүй тийм нөхцөлд авилга явагддаг. Өөрөө авилгаавч ч, өгч ч үзээгүй тийм хүмүүст ч“ ер нь тийм байдаг байх, мэдээж тэгж л байгаа л даа” гэсэн хардлага байдаг гэсэн үг. Авилгагүй нийгмийг эрүүл нийгэм гэнэ. Мэдээж, хэн ч гэсэн авлига өгөөд байхыг хүсэхгүй. Хүн бүр л авлигагүй нийгэмд амьдрахыг хүснэ.
Ийм ч учраас нийгмээрээ Авлигатай тэмцэх газрынханд итгэж, тэдний хэрхэн ажиллахыг нь анхааралтай ажиглаж байна. Авилгатай тэмцэх газар байгуулагдсанаар иргэдийн дунд бага ч гэсэн итгэл нэмэгдсэн. Харин тус газрыг байгуулагдмагц л авилгын том том хэргийг ар араас нь илрүүлнэ хэмээн хүлээж суусан хүмүүс тэдний үйл ажиллагаанд сэтгэлхангалуун бусбайна. Хөрөнгө орлогынмэдүүлэ авахаас хэтэрдэггүй, дээр нь “жижигжараахайтай” хөөцөлдөөд“акулуудаа” барьж чаддаггүй гэж үзэх хүмүүс цөөн бус. Харин тэдний өөрсдийнх нь хэлж буйгаар бол жижиг авилгын асуудлыг хурдан хугацаанд шийддэг бол том хэргүүдийг мөрдөхөд цаг хугацаа их шаарддаг байна.“Манай улсад бүр 1926 оноос өнгөрөгч буюу 2008 он хүртэл авилгаөгсөн хүн буруугаахүлээж өөрийгөө сайн дураарилчлэхэд эрүүгийн хариуцлагаас чөлөөлдөг байсан бол энэ заалтыг өнгөрсөн жилээс хассан тул иргэд өөрсдөө ирэх, авилгын тухай мэдээлэл өгөх нь эрс багассан байна. Энэ нь хуулийн тогтолцообуруу байгааг харуулж байна” хэмээн АТГ-ын ажилтан ярьж байна. Авилгатай хамгийн амжилттай тэмцсэн орны тоонд Сингапур ордог. Сингапур нь тэмцлийг дээрээс нь тууштай хийсэн болно. Yvнд л амжилтын гол vндэс оршино” гэж мэргэжилтнvvд vзэж байна. Дээрээс нь хийсэн энэ хvv тэмцэлд хэвлэл мэдээлэл, шvvх засаглал, цагдаагийн байгууллага мэргэжлийн єндєр тvвшинд хамтарч ажилласнаараа ийм vр дvнд хvрсэн гэдэг. Харин манай улсад дээрх тэмцлийг манлайлах ёстой шүүх цагдаа нь жижиг авилгад идэгдээд байгаань харамсалтай.
Авилгыг нийгэм дэхь хорт хавдар гэдэг. Тэгээд ч аливаа авилгын хохирогч нь ард түмэн, бас төр байдаг. Авилгатай хэрхэн тэмцэх вэ? Хамгийн товч бөгөөд энгийн хариулт гэвэл “авилга бүү ав, бүү өг”. Ямар ч тохиолдолд, таныг хичнээн удаа чирэгдүүлж хүнд суртал гаргасан ч авилга бүү өг. Амташсан хэрээ 13 дахина гэгчээр таны тухайн үед ажлаа хурдан бүтээхийн тулд өгсөн мөнгө дараа дараагийн хүмүүсийг төрийн үйлчилгээг зохих ёсоор нь хүртэж Үндсэн хуулиар олгосон эрхээ эдлэж чадахгүйд хүргэнэ. Тэгэхээр хүн бүр “Авилгыг би л зогсоож чадна” гэсэн бодолтой байх хэрэгтэй. Мэдээж ганцаараа зогсоож чадахгүй л дээ. Гэхдээ л энэ тэмцэлд иргэн бүрийн оролцоо хэрэгтэй.
Мөн олон нийтийн хэвлэл мэдээлэлийн зэрэгцээ бие даасан, хараат бус шvvх засаглалтай байх хэрэгтэй юм. Учир нь хичнээн ноцтой авилгын асуудлыг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр цацаж, олны анхааралд толилуулсан ч шударга, бие даасан, хараат бус шvvх засаглалын тогтолцоо бvрдээгvй нєхцєлд эдгээр асуудлууд нь мухардалд орж, хэвлэлийнхний гаргаж тавьсан асуудал бvхэн авилгын тухай хий л шуугиан дэгдээхээс єєр vр нєлєєгvй болдог хэмээн судлаачид үзэж байна. Энэ хоёр салбар хэдийчинээ бие дааж шударга ажиллаж чадна, тэр хирээр авилгыг бууруулах боломж байгаа гэсэн үг. Төрийн албан хаагч ч гэлтгүй, бүх байгууллага, компаниуд ёс зүйн дүрэмтэй болох хэрэгтэй. Ингэж чадвал авилга буурч, тэр хирээр нийгэм эрүүлжих бизээ.
Ч. Хишигжаргал
Авлига гэдэг нь дан ганц мөнгө өгч авалцах биш юм. Авлига бол хээл хахууль, шан харамжийн шинжтэй үйлдлүүдийг хамарсан өргөн хүрээний ойлголт юм. Энэ үзэгдлийг тодорхойлсон олон янзын тодорхойлолт байдаг. Түүний нэг бол албан тушаалын эрх мэдлээ хувийн ашиг хонжоо олоход урвуулан ашиглах явдал юм. Манай оронд авлига их олон хэлбэрээр мэдрэгдэж байна. Авлига бий болох шалтгаан нь бараа үйлчилгээний үнэ чөлөөт зах зээлээс доогуур байгаа нөхцөлд, цалин хөлс бага, төлбөр тооцоогоо цаг хугацаанд нь хийдэггүй, утас тавьж өгөх, жолооны үнэмлэх олгох зэрэг үйлчилгээнд хойрго хандсанаас, хэт их хууль дүрэм батлах, татвар өндрөөс болж хүмүүс орлогоо нуухын тулд, ямар нэгэн хөнглөлт тусламжинд хамрагдахын тулд, аж ахуйн газар, хувийн газар хувьчилах, эрх мэдэлтэнгүүд хүнд суртал гаргах, албан тушаалаа урвуулан ашиглах гэх мэт үйлдлээс болоод авлигал бий болдог.
Авлига яагаад асуудал болж байна вэ гэвэл авлигалаас болоод хүний эрх зөрчигдөж байна мөн ядуурал бий болж хүн хүндээ итгэх итгэл алга болж ёс зүйн дээд зэргийн доройтолд орох, нийгмийн хөгжлийг сааруулж байна , мөн хувь хүн баян болж байгаа учраас өнөө үед авлигал гэдэг нь том асуудал болж байна. “Улс баян бол иргэд баян” гэдэг гэтэл манай улсад эсрэгээр явж байна улс нь доройтоод ядуураад байдаг гэтэл хувь хүмүүс баяжаад байна. Эдгээр хүмүүс яаж баяжиж байна вэ авлигалд өртсөн, авлига авсан учраас гэж хэлмээр байна. Гэвч өөрийн ажил хөдөлмөр хийгээд баяжиж байгаа хүмүүс байгаа өөрийн хөрөнгтэй болсон хүмүүс байгаа гэхдээ л ихэнх хүмүүс өөрийн мөнгөөр биш байхаа. Том хаусанд амьдарч хэрэглээ ихтэй машин унаж байгаа нь манай улсын хөгжилийг хархад арай боломжгүй юм шиг хүмүүст санагдах байх мэдээж яаж боломжтой байх вэ Бид сарын цалин хэд билээ ялангуяа төрийн албан хаагч нар хэдэн төгрөгийн цалин