2. Таны ойлголтоор иргэний нийгэм гэж юу вэ? Иргэний нийгэмд үйлчилж байгаа ТББ-уудын үүрэг юу вэ? Тэд хүний эрх болон ардчиллыг  дэмжихийн тулд хэрхэн ажилладаг вэ? Бид татвар төлснөөр ямар ач тустай вэ? 

Ï. Îþóíòóÿà

Иргэнийнийгэм гэхээр “иргэн”, “нийгэм”гэдэг салгаж болохгүйхоёр ойлголт гарч ирнэ. Тухайн улсын иргэн хүн амьдарчбайгаанийгмийнхээ амьдралд идэвхтэй оролцож, үзэл бодлоо илэрхийлэх, төрзасагт өөрийндуу хоолойг хүргэх эрхтэй. Гэхдээ ганц нэгээрээ энэхүү эрхээ эдлэхгэвэл мэдээжбэрхшээлтэй. Мөн иргэдээ амар тайван амьдруулах, улс орны тогтвортойхөгжлийг хангахнийгмийг төр ганцаараа бүрдүүлж чадахгүй. Үүнд иргэний нийгмийн оролцоозайлшгүйхэрэгтэй. Тиймээс ч нийгмийн сайн сайхны төлөө үзэл бодол, үйлажиллагаа, зорилгоороонэгдэн байгуулагдсан төрийн бус байгууллагуудаар дамжуулан иргэнийнийгмийг жинхэнэутгаар нь хөгжүүлэх нь чухал юм. Иргэний нийгэмд уг нь төрийн бусбайгууллагын гүйцэтгэхүүрэг маш чухал. Манай улсад ТББ-ын тоо 8000 орчим болсон байх юм. Хүнамынхаа тоотойхарьцуулахад асар өндөр тоо. Тэдний 80 гаруй хувь нь нийгэмд үйлчилдэггэсэн судалгаабий. ТББ-ууд төрөөс санхүүжилт, төсөв нэхдэггүй, жинхэнэ сайн дураарааэвлэлдэннэгдэж үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Харамсалтайнь дан тоогоор дүгнэлт хийж болдог бол эдгээролон байгууллага нь иргэний нийгмийг бүрдүүлэгч гол цөм нь байх ёстой. Гэвчсудалгаанаасүзэхэд эдгээр байгууллагын 20 гаруй хувь нь л идэвхтэй үйл ажиллагааявуулдаг байна.Энэ нь ТББ-ууд үүсээд удаагүй, ихэнхдээ гадаад улсаас санхүүжилтавдаг, ажлын туршлагагүй, байгууллагын чадавхи бүрэлдээгүй зэрэгтэйхолбон тайлбарлажболно. Мөн тухайн цаг хугацаанд болж байгаа ямар нэгэн үйл явдалтайхолбогдуулантүр зуурын шинжтэй үйл ажиллагаа явуулахаар байгуулагдаж байгаа ТББ-ынтоо их юм. Гэхдээл хүнийэрх болон ардчиллын бусад үнэт зүйлсийг хамгаалахын тулд идэвхтэй сайнажиллаж нийгэмдүйлчлэх үүргээ гүйцэтгэж байгаа олон байгууллага байгааг үгүйсгэжболохгүй.  Сүүлийнжилүүдэд манайулсад улс төрийн сонгууль, түүнийг тойрсон дуулиан, сурталчилгаа хүчтэйявагдсанааржирийн хүмүүсийн хувьд “иргэний нийгэм” гэдэг үгийгзаавал улс төртэй холбож ойлгодогболжээ. Уг нь иргэний нийгмийн гол зорилго нь төрийг хүчирхэг болгох,сайн засаглалыгдэлгэрүүлэх, ард түмнийхээ төлөө үйлчилдэг болгоход хүчтэй нөлөөүзүүлэх явдал билээ.Иргэний нийгэм сайн хөгжсөн орнуудад иргэд нь төрдөө итгэдэг, хуулиадээдэлдэг,ард иргэдийнхээ дунд нэр хүндтэй тийм төр бий болоход чухал нөлөөтэйбайдаг байна.Харин манай улсад хэт улс төржүүлсэн энэхүү ойлголт нь хүмүүст“төр засгийн эсрэг”жагсаал цуглаан хийдэг хүмүүсийг хэлдэг юм байна гэсэн буруу ойлголтыгхүмүүст өгчбайгаа нь харамсалтай. Иргэний нийгэм гэдэг нь мэдээж “төрийнэсрэг жагсаал зохионбайгуулагчдыг” хэлэхгүй бөгөөд харин нийгмийн зохицуулалт,үйл ажиллагаанд иргэднь сайн дурын үндсэн дээр өргөнөөр оролцдог, тэгж оролцох эрх зүйнболон ухамсарынорчин нь бүрдсэн нийгмийг хэлэх байхаа. Мөн зарим хүмүүс иргэнийнийгмийг иргэнболон төр засгийн хоорондын орон зайд орших хүмүүсийн хамтынажиллагааны төрөл бүрийнхэлбэр хэмээн томъёолоод энэхүү хамтын ажиллагаа нь заавал улс төрийнбайх албагүй,жишээ нь долоо хоног бүр нийлж сагс тоглодог бүлгийг ч хэлж болногэжээ. Татвар ньтухайн аж ахуйн нэгж, байгууллага,хувь хүний хөдөлмөрийн үр шим, нөөц баялагийг тухайн эзэмшигчийнх ньмэдлээс татанавч засгийн газрын нэр дээр шилжүүлж байгаа хэрэг юм. Аль ч улс орнытатварын хамгийнгол зорилго бол төрийн төсвийн эх үүсвэрийгбүрдүүлэхявдал юм. Жирийн хүмүүсийн хамгийн сайн ойлгодог зүйл буюунийтийн эзэмшлийн зам талбайг тохижуулах, төрийн захиргаа цэрэг,цагдаа, эмч багшгээд төрийн нийтлэг үйлчилгээг санхүүжүүлэхэд шаардлагатай хөрөнгийгбүрдүүлж буйхэрэг.  Татварын хувь их байх нь орлого нэмэгдүүлэх мэт боловчтүүнээс зугтах,луйвардах оролдлогууд их гардгаас гадна эдийн засгийн хөгжлийг уядаг.Хэт бага татвармэдээж хэрэг орлогыг багасгах ч бизнесийн хөгжилд маш их үр нөлөөтэйбайдаг. Тиймболохоор эдгээрийн алтан дунджийг оновчтой тогтоож чадсан тохиолдолдтатварын орлогохамгийн их болдог. Татвар төлнө гэдэг нь татвар төлөгч хэний ч эрхашгийг хөндөжбайгаа асуудал юм. Тиймээс татвар хураалтанд тавигддаг ерөнхий зарчмуудбайдаг.

Шударгабайх.Аливаа татвар нийтээр хүлээн зөвшөөрөхүндэслэл муутай, шударга биш бол нийгэмд асар их бухимдал, сөрөг үрдагаврыг авчирна.

Үрашигтай байх.Юуны өмнө бусдаас татан авсан татварыгаль болох үр өгөөжтэй ашиглах явдал юм. Жишээ нь манай нэгэн нэртэйэдийн засагч“миний төлсөн татварын мөнгөөр төрийн томчууд дээлийхээтовчийг алтаддаг” хэмээнбухимдангуй ярьж байсан.

Энгийнбайх.Төрийн хуулийн дагуу албадаж байж л татварыгхураадаг бөгөөд сайн дураараа үнэнч шударгаар татвар төлдөг хүн гэжховор бизээ.Татварын хууль нь энгийн үг хэллэгтэй, олон түмэнд ойлгомжтой, татварынмаргааныгбүрэн зохицуулах чадвартай байвал зохино. 

Татварынхууль өөрөө шударга байж төлөгдсөн татварыг үр ашигтай хуваарилж чадажбайвал татвартөлөгч хэнд ч “мөнгөө дэмий хураалгаад байна” гэхбодол төрөхгүй бизээ.   Манай иргэний нийгмийн байгууллагууд Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлынтөсвийн зарцуулалтыгхянах, тэднийг тайлангаа олон нийтэд ил тодоор тавьж байхыг уриалжбайгаа нь үнэхээрнийгэмд үгүйлэгдэж байгаа асуудал юм. Засгийн газар тайлангаа ил тоднээлттэйгээр,илvv нарийвчилсан байдлаар татвар тєлєгчдєд тайлагнах юм бол татвартєлєгчид єєрсдийнтєлсєн татварыг юунд, яаж зарцуулж байгааг мэдэхийн зэрэгцээ захиранзарцуулах эрхбvхий засгийн газарт итгэх итгэл нь сайжирч, улсад шудрагаар татвараатєлєх vvрэгхариуцлага нь ч єндєрсєх юм.

Б. Цогтсайхан

Èðãýíèé íèéãýì ãýñýí óõàãäóóõàíóóä íü íèéãìèéí àìüäðàëûí ººð ººð òàëûã òóñãàäàã áà õ¿ì¿¿ñ ºäºð òóòмûíõàà àìüäðàëä òºðèéí îðîëöîî òóñàëàëöààã¿éãýý𠺺ðñäèéí ÿíç á¿ðèéí õýðýãöýý àøèã ñîíèðõëûã õýðýãж¿¿ëæ áàéãàà òýð îð÷íûã èðãýíèé íèéãýì ãýæ îéëãîæ áîëíî. Èðãýäèéí ºäºð òóòìûí àøèã ñîíèðõîë õýðýãöýýã õàíãàõ õ¿ðýýíä: áîëîâñðîë ñî¸ëûí áàéãóóëëàãóóä, óðàí á¿òýýëèéí õîëáîîä, øèíæëýõ óõààíû áàéãóóëëàãóóä, õóâèéí ºì÷ëºëèéí êîìïàíè, õóâü íèéë¿¿ëñýí áàéãóóëëàãóóä, îðîí íóòãèéí ººðºº óäèðäàõ áàéãóóëëàãóóä, ñ¿ì õèéä áóÿíû áîëîí îëîí íèéòèéí áàéãóóëëàãóóä, òºðèéí áóñ õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñýë þì. Иргэний нийгэм гэхээр зөвхөн байгууллагуудыг ярих биш бөгөөд ардчиллын үнэ цэнэ иргэний нийгэмтэй зайлшгүй холбоотой. Хэрвээ иргэний нийгмийн байгууллагууд олноороо гарч ирээгүй бол ардчиллын үнэ цэнэ алдагдаж болох юм. Òºð áà èðãýíèé íèéãìèéí õàðèëöàí õîëáîî íü Èðãýíèé íèéãýì, òºð , óëñ òºðèéí õ¿÷í¿¿ä þì. 

Àëü ÷ óëñ îðîí èðãýäèéíõýý àðüñ ºí㺠¿íäýñ óãñàà íèéãìèéí áàéäëûã ÿëãàâàðëàõã¿éãýýð õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã òýãø ýðõýýð ýäë¿¿ëýõ íü èðãýíèé íèéãìèéí ãîë øèíæ áîëíî. Үã õýëýõ õýâëýí íèéòëýõ ýðõ ÷ºëºº, ðàäèî òåëåâèç áîëîí áóñàä îëîí íèéòèéí ìýäýýëëèéí õýðýãñëèéí ÷ºëººò áàéäëûã áàãòààñàí îðîí çàéã áèé áîëãîõ çýðýã áîëíî. Èðãýíèé íèéãýì òºëºâøèæ õºãæèõºä ýäèéí çàñàã íèéãýì, îþóí ñàíàà óëñ òºðèéí òîäîðõîé íºõöë¿¿ä çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé áàéäàã. ¯¿íä: ýäèéí çàñãèéí õ¿ðýý, íèéãìèéí õ¿ðýý, îþóí ñàíààíû õ¿ðýý, óëñ òºðèéí õ¿ðýý îðíî. Иргэний нийгмийг бий болгоход төрийн бус байгууллагууд ихээхэн ач холбогдол өгч байна.

Àðä÷èëñàí íèéãýìä Ñ¿ì ÷óóëãàíû ãиø¿¿äèéí îðîëöîî íü: Хðèñòиéí ìºí ÷àíàðыã àðä èðãýäýä ÷ºëººòºé òóíõàãëàæ òýäãýýð õ¿ì¿¿ñò Хðèñòèéí äîòîð õýðõýí íèéãýìäýý çºâ çîõèñòîé ¿íýí÷ øóäàðãà õàíäàõад нь ñóðãàõ þì.  Мºí Хðèñòèéí õàéðûã áóñдàä òàíèóëàõ íü ÷óõàë þì . Үүнчлэн òóõàйí íóòàã äýâñãýðèéíõýý õîðîî áîëîí  тºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóäòàé õàìòðàí íèéãìèéí õàëàìæ ¿éë÷èëãýýã ¿ç¿¿ëýõ чиглэлээр хууëü зүйн яамнаас үүрэг даалгавар авч түүнийгээ үнэнч шудрагааар үйл ажилгаагаа явуулж нийгмээс гадуур үлдсэн хүмүүст тусалж ТББ-уудтай холбож хүмүүнëýгийн тусалàëцаа үзүүлэх, ìºí тэдгээр хүмүүст хүний эрх, эрх чөлөөг бүрэн эдлэх арãà замуудыг зааж сургах, ÿдуурлыг бууруулж хууль зүйн үйлчилгээний хүртээмжийг нэмэгдүүлэх íü ажлын хүрээн дэх хамтын ажиллагааны чухал бүрэлдэхүүн хэсэг юм.

Áàñ ýíý õ¿ðýýíä ýрх зүйн үйлчилгээний  төрөл бүрийн хэлбэрийг таниулан сурталчлах замаар нийгмийн ядуу,  эмзэг бүлгийхнийã эрхээ мэдэх, хамгаалах, эдлэх чадавхèéг  нэмэгдүүлэхийг зорьж байíà. Òèéìýýñ àрдчилсан нийгэмд àðä èðãýääýý  õ¿ð÷ ¿íäñýí õóóëèà ñóðòал÷ëàí çààæ ýäëýõ ýðõ, ýðõ ÷ºëºº, õ¿ëýýõ õàðèóöëàãàà çºâ ýäëýõ ýðõèéã íü çààæ ñóðãàõ, õóóëèà хүндлэх çýðãýýð ñóðãàëò ñåìèíàð áîëîí ëåêö¿¿äèéã òîäîðõîé ¿å øàòëàëòàéгаар çààæ ÿâóóëàõ àñóóäëуудûã орон нутагт зохион байгуулах íü ÷óõàë.  Төрийн бус байгууллагууд нь улс үндэстний хөгжилд ихээхэн үүрэг гүйцэтгэдэг. Òýäãýýð íü íийгмийн сайн сайхны төлөө санаа тавьж идýâõèтэй ажилëàж,  ард ирãýдийн дуу хоолой болäîã. 

Иргэний нийгмийн байгууллагуудын уялдаа холбоо хамтûн ажилëàгаа, бие биенээ дэмжих чадаврыг бэхжүүлхийн тулд Иргэний нийгмийн ТББ-ууд áîëîí иргэд хамтран ажилëàж байна. Дээр хэлсэнчлэн иргэний нийгмийн байгууллагууд нь нөгөө талаас ардчиллын үнэ цэнийг улам тодруулж, бас баталгаажуулж байдаг. Иргэний нийгмийн байгууллагууд нь ардчиллыг цэцэглэн хөгжихөд чухал хувь нэмэр оруулдаг. Жишээ нь: Ардчилàл Монголд орж ирэхээс өмнө дан ганц хувьсгалт нам ноёрхож, үйл ажиллагаагаа явуулж, хүмүүс зөвхөн нэг намын үгээр за гэж хэлдэг байсан. Харин ардчилал орж ирэн, хөгжсөнөөр өнөөгийн олон иргэний нийгмийн байгууллууд байгуулагдан үйл ажиллагаа явуулж, бид илүү их эрх чөлөөтэй болсон билээ.                   

Иргэн бүр татвар төлснөөр нийгэм болон  улс оронд ач тустай тухайн орны ард иргэд хувь хүнээс эхлээд пүүс коìпани хувиараа эрхлэх аж ахуй болон бүгд татвараа үнэнч шудàргаар татвараа төлснөөр улсын санд мөнгөн хуримтлал бий болæ, èíãýñíýýð тухàйн сангаас сургууль цэцэрлэг, тэтгэвэр тэтгэмж, төрийн албан хаагчдûн цалин õºëñ, хүүхдийн мөнгө, нийгмийн халамжèéí үйлчилгээ, дэд бүтцийн хөгжил, зам харилцаа гэх мэт олон олон ач тустай зүйлүүдэд зарцуулагддаг. Óлс орны эдийн засаг ард түмний татвàраас шалтгаалан тухайн улс орны нийгэм халамжийн үйлчèлгээг ард иргэддээ үзүүлдэг. Õувь хүн татвàраа төлснөөр наад захûн эрүүл мэндийн үйлчèлгээг үнэ төлбөргүй авч,  нас өндөр болсны дараа тэтгэвэр авах гэх мэт тàòâàðûн ач тус их байна .

Нөгөө талаас татварыг хэр шударга төлдгөөр нь хүний нэр хүндийг үнэлдэг. Их мөнгө олдог байж өөрсдийн олсон мөнгөнөөс төлөхгүй, эсвэл бага төлбөл тухайн хүнийг харамч гэж боддог. Яагаад гэвэл бидний төлсөн татвар улс эх оронд маань төдийгүй бидний үр хүүхдүүд, эмээ өвөө, аав ээжид маань, магадгүй бидэнд ч маш их нэмэр болох болно. Татвараа төлж байгаа бүхэн өөрсдийн ухамсартай, татварын ач тусыг мэддэг хүмүүс байна гэж хэлж болох юм. Нэмж хэлэхэд, заавал их мөнгө төлдөг хүмүүс л татвар төлөх хэрэгтэй гэсэн үг биш, бага мөнгө олдог байсан ч гэсэн хэдий хэр хэмжээний орлого олно түүнийхээ шаардагдах хувийг өгөх хэрэгтэй юм. Яагаад гэвэл хүн бүр л энэхүү татварын ач тусыã үзэж байдаг. Жишээ нь: Хүн зүв зүгээр, ýð¿¿ë саруул  байж байгаад гэнэт осолд орж, эсвэл ямар нэг байдлаар бэртэж гэмтэх, эсвэл өвчтэй болоод хөдөлмөрийн чадвараа алдан группэд орвол тэд улсаас л мөнгөн тэтгэмж авах болно. Тиймээс ямар ч орлого олдог байсан гэсэн хүн бүр өөрийн ухамсраар татвараа төлөх нь зүйтэй.

Ñ. ĺìºí

Иргэний нийгэм гэж төр болон ард түмний хоорондох  зайг хэлнэ. Энэхүү хоорондох зайг холбогч  гүүрүүд нь төрийн бус байгууллагууд, сайн дурын байгууллагууд, ашгийн бус  байгуулагууд, нөхөрлөлүүд, халамжийн  төвүүд, сүм хийдүүд, үйлдвэрчний  эвлэлүүд болон бусад иргэний  нийгмийн байгууллагууд юм. Тэдгээр  байгууллагуудын үүрэг нь төр  болон ард түмнийг холбож, ард  түмний дуу хоолойг төрд хүргэн, төрийн ард түмэндээ хүрч чадахгүй байгаа хэсэгт орж ажиллах, мөн төрийн байгууллагуудын алдаа дутагдалд  хяналт тавьж, зарим зөв, хэрэгтэй зүйл дээр төрийн байгууллагуудтай хамтран  ажиллах, ард түмэн, улс эх орныхоо  сайн сайхны төлөө ажиллахын тулд төрийн ачаанаас үүрэлцэж байдаг.

Гэвч зарим ашиг хонжоо хайгчид өөрсдийн амин хувийн ашгийн төлөө төрийн бус  байгууллагууд байгуулан завшиж, хууль бус үйл ажиллагаа явуулан  ард түмний итгэлийг алдан, бусад  төрийн бус байгууллагуудын нэр  хүндийг унагааж байгаа тохиолдол  цөөнгүй байна. Гэхдээ зарим ийм  байдлаас болж бид бүх төрийн бус  байгуулагуудыг адил үзэн үл итгэж, тэднийг  эсэргүүцэж болохгүй. Яагаад гэвэл  төрийн нь байгууллагууд төрийн хийж чадахгүй, хүсэхгүй байгаа чухал үйл  хэргийг сайн дураараа хийсээр ирсэн  билээ. Сүмүүд ч мөн адил төр засгийн  хүрч чадахгүй байгаа нийгмийн давхаргад хүрч, энэ нийгэмд үлгэр жишээ болж, Эзэнд итгэгчид байдаг учир Эзэний нэрийг өндөрт авч явах учиртай. Иргэний нийгмийн байгууллагууд нь хүний эрх болон ардчиллын үнэт зүйлсийг дээдлэн ажиллах ёстой. Ардчиллын үнэ цэнэ нь хүн гэдэг өөрөө ямар эрхэм чухал юм бэ? гэдгийг бидэнд ойлгуулж, хүний эрхийн тухай, эрхээ хэрхэн эдэлж, хамгаалуулах тухай ойлгуулж өгсөн. Монголд ардчилал орж ирэхээс өмнө социализмын нийгэмд бид амьдарч байсан.

Тэр үед бид өөрсдийнхөө төлөө биш, зөвхөн улсынхаа төлөө ажиллаж, амьдарч байсан. Нэг намтай, нэг шашинтай байсан. 1992 оноос Монголд ардчилал хонхны дуу болон цохилж биднийг энэ байдлаас салгаснаар ардчилал хөгжиж эхэлсэн. Ингэснээр мөн зөвхөн төрийн байгууллагууд байсан бол одоо үй олон иргэний нийгмийн байгууллагууд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. ИНБ-ууд нь төр, иргэн хоёрын хооронд бие биендээ хүрч чадахгүй байгаа хоосон зайг нөхөн, тэдний хоорондох гүүр болж ажиллаж байна. Энэ бүхнээс үзэхэд ардчилал хөгжвөл, хүний

Гэвч зарим ашиг хонжоо хайгчид өөрсдийн амин хувийн ашгийн төлөө төрийн бус  байгууллагууд байгуулан завшиж, хууль бус үйл ажиллагаа явуулан  ард түмний итгэлийг алдан, бусад  төрийн бус байгууллагуудын нэр  хүндийг унагааж байгаа тохиолдол  цөөнгүй байна. Гэхдээ зарим ийм  байдлаас болж бид бүх төрийн бус  байгуулагуудыг адил үзэн үл итгэж, тэднийг  эсэргүүцэж болохгүй. Яагаад гэвэл  төрийн нь байгууллагууд төрийн хийж чадахгүй, хүсэхгүй байгаа чухал үйл  хэргийг сайн дураараа хийсээр ирсэн  билээ.

Сүмүүд ч мөн адил төр засгийн  хүрч чадахгүй байгаа нийгмийн давхаргад хүрч, энэ нийгэмд үлгэр жишээ болж, Эзэнд итгэгчид байдаг учир Эзэний нэрийг өндөрт авч явах учиртай. Иргэний нийгмийн байгууллагууд нь хүний эрх болон ардчиллын үнэт зүйлсийг дээдлэн ажиллах ёстой. Ардчиллын үнэ цэнэ нь хүн гэдэг өөрөө ямар эрхэм чухал юм бэ? гэдгийг бидэнд ойлгуулж, хүний эрхийн тухай, эрхээ хэрхэн эдэлж, хамгаалуулах тухай ойлгуулж өгсөн. Монголд ардчилал орж ирэхээс өмнө социализмын нийгэмд бид амьдарч байсан. Тэр үед бид өөрсдийнхөө төлөө биш, зөвхөн улсынхаа төлөө ажиллаж, амьдарч байсан. Нэг намтай, нэг шашинтай байсан.

1992 оноос Монголд ардчилал хонхны дуу болон цохилж биднийг энэ байдлаас салгаснаар ардчилал хөгжиж эхэлсэн. Ингэснээр мөн зөвхөн төрийн байгууллагууд байсан бол одоо үй олон иргэний нийгмийн байгууллагууд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. ИНБ-ууд нь төр, иргэн хоёрын хооронд бие биендээ хүрч чадахгүй байгаа хоосон зайг нөхөн, тэдний хоорондох гүүр болж ажиллаж байна. Энэ бүхнээс үзэхэд ардчилал хөгжвөл, хүний эрх мөн хамгаалагдана. Нэг намын дарангуйлал байхгүй, хүмүүс чөлөөтөй үгээ хэлж, Христэд итгэгчид сүм чуулганаа хийхэд чөлөөтөй, хамтран цуглаж, нэгдэн нөхөрлөдөг. Эд бүгдээрээ ардчиллын үнэ цэнэ юм.

Ардчилал, хүний эрх чөлөөтөй болсноор Христийн сүмүүд чөлөөтөй үйл ажиллагаагаа явуулж, олон иргэний нийгмийн байгууллагууд байгуулагдах болсон тул эргээд Христийн сүмүүд болон төрийн бус байгууллагууд нь ардчилал, хүний эрхэд анхаарал тавин ажилладаг. Тэд энэ талаар сургалт семинарууд зохион байгуулж, айл өрхөд тусалж, төрд иргэдийн дуу хоолой болж, иргэдэд төрийн чих нь болж, хүмүүсийн мэдлэг боловсролыг дээшлүүлэхэд дэмжих, урлаг, спортын үйл ажиллагаа зохион байгуулахад тусалж дэмжих, байгаль экологийн болон нийгмийн үйл ажиллагаанд оролцож, зүй зохисгүй, шударга бус үйл ажиллагааг эсэргүүцэн тэмцдэг. Энэ мэтчилэн Монголд үйл ажиллагаагаа явуулдаг 7000 гаруй ИНБ-ууд байдаг. Тэд тус бүрдээ тодорхой чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж байна.

Татварын  хууль Монгол Улсад 1992 оноос гарч эхэлсэн. Татвар нь бидний амьдралд болон эх орны хөгжил цэцэглэлтэнд маш чухал. Бидний төлсөн татварыг эх орны ирээдүйн сайн сайхны төлөө зарцуулдаг. Жишээлбэл: настай хүмүүсийн тэтгэвэр тэтгэмж, хүүхдийн мөнгө, тахир дутуу хүмүүст олгох мөнгө зэрэг улсын төсвийг бүрдүүлж улс эх оронд маань хэрэгтэй зүйл зарцуулдаг. Иргэд хэр зэрэг татвар төлнө улс эх орон тэр чинээгээр хөгждөг. Тиймээс хувиараа орлого олдог хүмүүс ч гэсэн өөрийн орлогоо тооцон шударгаар татвараа төлөх хэрэгтэй. Тиймээс ч “Татвар оршихуй дор төр оршвой. Төр оршихуй дор татвар оршвой” гэсэн үг ч бий.

Татварыг саяхнаас бий болсон шинэ зүйл биш, эрт дээр үеийн хүмүүс, бидний эцэг өвгөдийн үеэс энэхүү татвар байсаар байсан. Жишээ нь: Библид татвар хураагч Матайн тухай гардаг. Бас Египетээс гарсан нь ном дээр Иосеф хэрэн татвар авч байсан талаар гардаг. Монгол Улсын хувьд Их хаадын үеэс татвар эрчимтэй хөгжиж байжээ. Тэр үеийн баян чинээлэг хүмүүс хаадын сан хөмрөгт өөрсдийн эд хөрөнгө, тарьсан ногооныхоо дээжээс, мал сүргээсээ өгдөг байсан байна. Хэрвээ ард түмэн улсдаа татвар төлөхгүй бол тухайн улсын эдийн засаг, аюулгүй байдал, цаашдын оршин тогтнох эсэхэд ч нөлөөлнө. Яагаад гэвэл бидний төлсөн татвар улсын сан хөмрөгт ордог. Үүгээр гэнэтийн байгалийн гамшиг болоход тэнд өртсөн хүмүүст туслах, тэнд шаардлагатай зүйлсийг авдаг. Бас улс эх орныхоо хэрэгтэй зүйлд зарцуулагдана. Төрийн албан хаагчдын цалин хөлсөнд өгнө. Дээр дурдсанаар тоочоод барахгүй олон зүйлд бидний төлсөн татвар зарцуулагдаж, эргээд бидэнд болон бидний ээж, аав, эмээ, өвөө, үр хүүхдүүд, ирээдүй хойч үед маань зарцуулагддаг байна. Тиймээс ч “Иргэн баян бол улс баян. Улс баян бол иргэн баян” гэсэн үг бий. Хүмүүс татвараа шударгаар төлж сурснаар шударга байж сурна.

Татвараа хэр шударгаар төлдөг эсэх нь бас нөгөө талаас хүний нэр төрийн хэрэг гэж үзэж болно. Жишээ нь: Нэртэй том компаниуд маш их орлого олдог байж татвараа төлөхгүй, нуун дарагдуулаад байвал тэр компаний нэр хүнд унана. Яагаад гэвэл тэд худалдан авагчдын мөнгөнөөс ашиг олдог. Худалдан авагчид байхгүй бол тэд ашигтай ажиллаж чадахгүй. Бас урлагийн хүмүүс орлого нь янз бүр байдаг. Тэд том тоглолт хийгээд тэндээсээ татвараа шударгаар төлөхгүй бол хүмүүс дургүй байдаг. Яагаад гэвэл тэд ард түмний мөнгөнөөс орлого олдог. Ард түмэн тэдний тоглолтыг үзэхгүй бол тэд орлого олж чадахгүй. Иймд олсон орлогоосоо шударгаар татвараа төлөх нь нэр төрийн хэрэг мөн.

×. Õèøèãæàðãàë

“Иргэн” ба “Нийгэм” гэдэг  энэ хос үгийг хоёр утгатай хэрэглэдэг. Түүнийг өргөн утгаар нь нийгмийн хөгжлийн тодорхой төлөв байдал, иргэн бүрийн хувийн эрх чөлөөг бүх талаар дээдлэн эрхэмлэсэн нээлттэй нийгмийн тогтолцоо гэж ойлгох боломжтой. Иргэний хөдөлгөөний тэргүүн Батзандан хэлэхдээ: Хаана асуудал байна, хаана хууль бус үйл ажиллагаа байна, эдгээрийн улмаас иргэдийн эрх ашиг зөрчигдөж байгаа бүх газарт “Эрүүл нийгэм - Иргэний хө­дөл­гөөн” очно.гэсэн  Төрийн бус байгууллагуудын үүрэг нь  төрийн үйлчилгээний ачаалалыг хөнгөвчлөх нөөц зардалыг багасгах, иргэдийн ашиг сонирхолыг бага зардлаар, илүү үр дүнтэй хамгаалж тэдэнд үйлчилдэг. Төрийн бус байгууллагын үйлчилгээ үр ашигтай байх, ил тод нээлттэй байх хэрэгтэй. Мөн иргэний нийгэмийн гол үнэт зүйлийг хамгаалах Ингэснээр иргэд маань төрийн бус байгуулагын талаар мэдээлэлтэй болж тэдний хийж буй ажилыг дэмжинэ.

Манай улсад ихэнх төрийн бус байгуулга нь ард иргэдийн амьжиргааг дээшлүүлэх төсөл хэрэгжүүлдэг. Ажилгүй иргэдийг мэргэжилтэй, болгож тэдэнд ажил олгоход тусалж дэмждэг. Зарим нь хүний эрх чөлөөг хамгаалах, мөн хуулийн мэдлэг, ардчилалын үнэ цэнийг бусдад тараан дэлгэрүүлдэг .Улс төр, эдийн засаг, нийгэм, соёлын амьдралд идвэхтэй оролцоход үйл ажиллагаа чиглүүлддэг. Жнь: Гэрэлт ирээдүй гэж төрийн бус байгуулга нь цэцэрлэгт хамрагдаж чадахгүй, амьдралын түвшин доогуур өрх айлын хүүхддүүдэд зориулан цэцэрлэг байгуулж тэдэнд сургуулийн өмнөх боловсрол олгож мөн суралцах сургуульд нь бүртгүүлж сурч боловсроход нь  нь тусалж эцэг эхүүдэд зориулж  хүүхдийг хэрхэн хүмүүжүүлэх вэ? сургалт явуулдаг. Мөн ФЛОМ-м төрийн бус байгууллга нь бичиг баримтгүй, мэргэжилгүй хүмүүст зохих хэмжээний сургалт явуулж мэргэжилтэй болход нь тусалдаг.  

Транспэрэнси интернэшнл-монгол төрийн бус байгууллга нь хэрхэн авлигалаас сэргийлэх вэ? иргэний нийгэм гэж юу? гэх мэт сургалт явуулаж ард иргэдийг мэдлэг боловсролтой болгоход мөн нийгэм дэхь иргэдийн оролцоог нэмэгдүүлэх талаар  үйл ажиллагаа явуулаж байна.  Дээрхи ТББ-н үйл ажиллагаанаас хархад сүмүүд болон тбб-нь ямар үүрэгтэй вэ, ардчилалд ямар хувь нэмэр оруулаж байна вэ гэдгийг харж болно. Иргэдийн нийгмийн оролцоог нэмэгдүүлэх, мэдлэг боловсролтой болгох, үүргээ биелүүлж, эрхээ эдлэх гэх мэт иргэдийг иргэний нийгэмийн оролцоо болгоход тусалдаг. 2008 оны 3сарын26ны өдөр Иргэний нийгэмийн зохицуулагч  Г,Ундрал Төрийн ордонд гарын үсэг зурах үйл ажиллагаа