“Удирдах ажилтныг сургах” төсөл
Ï. Îþóíòóÿà
ТББ-ын удирдлага ямар зохион байгуулалт бүтэцтэй байдаг вэ? Удирдлага, захиргаа хоёр тусдаа байхын гол зорилго юу вэ? Сайн удирдахуй гэж юу вэ? Хариуцлага гэж юу вэ?
Төрийн бус байгууллага гэдэг нь “иргэд, төрийн байгууллага /хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх эрх мэдлийг хэрэгжүүлэх байгууллага/-аас бусад хуулийн этгээдээс нийгмийн болон өөрсдийн ашиг сонирхол, үзэл бодлын үүднээс сайн дурын үндсэн дээр байгуулагдан үйл ажиллагаагаа төрөөс хараат бус, өөрийгөө удирдах зарчмаар явуулдаг ашгийн төлөө бус байгууллагыг хэлнэ” хэмээн ТББ-ын тухай хуулинд заажээ.
ТББ-ын эрх барих дээд байгууллага нь Удирдах зөвлөл байна. УЗ нь тухайн байгууллагынхаа:
o Зорилгыг тодорхойлох
o Дүрэм батлах
o Төлөвлөгөө, төсөв батлах
o Бүтэц чиглэлийг тодорхойлох
o Гүйцэтгэх захирлыг томилох зэрэг эрх мэдлийг эдэлнэ.
Харин Гүйцэтгэх захирал бол:
o удирдах зөвлөлөөс олгосон эрх хэмжээний хүрээнд төрийн бус байгууллагыг төлөөлөх, өмч хөрөнгийг зарцуулах
o Хууль болон гэрээнд заасан бусад бүрэн эрхтэй байдаг.
Удирдах зөвлөл нь Гүйцэтгэх захиралтай гэрээ байгуулан ажиллах бөгөөд гэрээнд эдлэх эрх, хүлээх үүрэг, хариуцлагын хэмжээ, хязгаар, хариуцлагаас чөлөөлөх үндэслэл, хөлс, урамшуулал зэрэг асуудлыг тодорхой заасан байна.
Дээр УЗ болон гүйцэтгэх захирлын хийж гүйцэтгэх үүрэг, эрх мэдлийн тухай товч дурьдлаа. Үүнээс харахад УЗ бол удирдлага, харин Гүйцэтгэх захирал бол захиргаа юм. Учир нь Удирдагч- шинэ жанжин шугам, алсын хараа, зорилго, зарчим, үнэт зүйлс, чиглэлийг тодорхойлогч, түүүндээ бусдыг зоригжуулан удирддаг хүн. Харин Гүйцэтгэгч буюу Менежер нь байгууллага, хэлтсийн хүний болон бусад нөөцийг тогтсон журам, дүрэм, зарчмын дагуу захирдаг, зохицуулдаг хүн.
“Сайн удирдахуй” гэдэг нь эрхэм зорилгодоо хүрэхийн тулд тухайн байгууллагынхаа хөрөнгө болон бусад нөөцийг үр ашигтай ашиглаж, эрх мэдлийнхээ хүрээнд ил тод шийдвэр гаргах явдал юм. Сайн удирдахуйд чухам яагаад удирдлага, захиргаа хоёр тусдаа байдаг вэ? Учир нь ТББ-ын сайн удирдахуй нь зохион байгуулалтын өөрөөр хэлбэл УЗ болон ГЗ-ийн эрх мэдлийн хуваарилалт дээр суурилна. Ингэснээр тухайн байгууллагад нэг хүний /эсвэл нэг бүлгийн/ эдлэх эрх мэдэл, тогтоох хяналтыг бууруулж, байгууллага гишүүддээ буюу нийгэмд үйлчлэх үүргээ илүү сайн биелүүлж чадна. УЗ-ийн гишүүд тухайн байгууллагын гүйцэтгэх захирал болон бусад албан тушаалд ажиллах нь ашиг сонирхлын зөрчилтэй шийдвэр гаргахаас эхлээд захиргааны ажилд хяналт зөв зохистойгоор тавихад ч саад учруулж болно. Түүнчлэн захиргаа, гүйцэтгэх эрх мэдлийг хэрэгжүүлэгчид ч хөрөнгө мөнгөний болон бусад хардлага сэрдлэгэд байнга өртөх болно. Ийм ч учраас ТББ-ыг сайн удирдахуйгаар хангая гэвэл захиргаа, удирдлага хоёрыг салгаж өгөх хэрэгтэй юм.
Манайд зөвхөн албан тушаалтай эрх мэдэлтэй хүмүүсийг л удирдагч гэж үздэг өрөөсгөл хандлага байдаг. Байгууллагын менежер, дарга, ахлагч байх нь тухайн байгууллагын гүйцэтгэх эрх мэдлийг танд өгч байгаа хэдий ч энэ нь таныг удирдагч болгочихгүй, таныг зөвхөн “дарга” болгоно. Удирдана гэдэг нь итгэл үнэмшил, үнэт зүйлс, ёс зүй, зан чанар, мэдлэг, чадвараараа удирдан манлайлж бусдыг зорьсондоо хүрэхэд нөлөөлөх процесс юм. Удирдагч хүнд тодорхой хэмжээний эрх мэдлээс гадна бусдыг байлдан дагуулж манлайлж байх олон зан чанар байдаг. Гэхдээ хамгийн гол нь хийсэн ажил, гаргасан шийдвэртээ хариуцлага хүлээдэг чадвартай байх ёстой юм. Ямар ч удирдагч хүн удирдаж буй байгууллага болон бүлгээ шинэ өндөрлөгт хүргэх арга замыг байнга хайдаг. Эрт орой хэзээ нэгэн цагт буруу зүйл хийвэл бусдыг буруутгах хэрэггүй. Нөхцөл байдалд дүгнэлт хийж, зөв арга хэмжээ авч дараагийн тулгамдаж буй асуудал руу орох хэрэгтэй.
Хийсэн хэрэгтээ хариуцлага хүлээнэ гэхээр хариуцлага тооцдог тогтолцоо байх ёстой юм. Хариуцлага гэдэг өчүүхэн жижгээс авахуулаад асар том хүрээнд ч яригдаж, хэрэгждэг. Хариуцлага гэгч, зөвхөн дарга нaрт төдийгүй, ажил хөдөлмөр эрхэлж буй хүн бүрт хамаатай зүйл аж. Ямар ч ажил үйлчилгээ, бүтээл хөдөлмөр хийж буй хүний, ажилдаа хандах сэтгэл, ур чадвар, дадал туршлагын хэмжүүр нь хариуцлага юм. Дэлхийн өндөр хөгжилтэй орнуудад, тэдгээрийн удирдагчид ямар ч тохиолдолд хийсэн ажил, гаргасан шийдвэрийнхээ төлөө хариуцлага хүлээдэг жишиг буй. Олны итгэлийг алдаж, хувийн өчүүхэн ашгаа эрхэмд үзэн, улс орон, олон нийтэд хохирол учруулсан үйлдэл бүрийнхээ төлөө хариуцлага хүлээж, хатуу шийтгүүлэн, зарим тохиолдолд дахиад хэзээ ч улстөрд орох боломжгүй болдог тухай бид уншиж байсан.
Хөрөнгө, бараа материал хариуцсан хүний алдаа дутагдлыг тооллого хийгээд гаргаад ирж болно. Тухайн алдагдсан хөрөнгийн хэмжээг хэд нугалуулаад төлүүлээд авч ч болно. Харин удирдлагын алдааг хэн илрүүлэх вэ, түүнд ямар хариуцлага тооцох вэ? Үүнийг УЗ хийх ёстой. Учир нь УЗ-өөс тухайн хүнийг сонгож байгууллагынхаа хувь заяаг тухайн хүний гарт шилжүүлсэн учраас УЗ гүйцэтгэх захирлын үйл ажиллагааг хянах эрхтэй. Эрх мэдэл хариуцлагыг тодорхойлдог. Албан тушаалтан эдэлж байгаа эрх мэдлийнхээ хирээр хариуцлага үүрнэ.
УЗ-ийн хуралд гүйцэтгэх захирал оролцож жилд нэгээс доошгүй удаа хийсэн ажлаа тайлагнаж, үр дүнг хэлэлцүүлдэг. Гэхдээ дан ганц тайлангаар тухайн хүний ажлын жинхэнэ үр дүн, бодит байдлыг мэдэх аргагүй. Тиймээс санхүүгийн болон бусад шалгалт хийгдэж болно. Түүнчлэн тухайн байгууллагын үйл ажиллагаанд мониторинг хийж болно.
2.Удирдагч хүн ямар зан чанартай байх ёстой вэ? Ажилчдын дунд ямар ямар үл ойлголцох асуудлууд гардаг вэ? Иймэрхүү асуудлыг хэрхэн шийдвэрлэх вэ? Жишээ бичээрэй. Ямар нэгэн төрийн болон төрийн бус байгууллагын газраар үйлчлүүлэхэд гардаг бэрхшээлүүдэд хэрхэн хандах вэ?
Хүн болгон өөр өөр зан чанартай. Хүн эцэг эхээс өвлөж төрсөн /төрөлх/ зан чанар дээрээ амьдралынхаа явцад боловсрол, нийгмийн амьдралаас асар олон зүйлд суралцан тэр бүрээс янз бүрийн /олдмол/ зан чанарыг өвлөж авч байдаг. Харин хүн удирдагч болж төрдөггүй, харин удирдагч болдог, өөрөөр хэлбэл удирдагч хүний ихэнх зан чанар нь олдмол байдаг.
Хэн нэгний татаасаар юм уу эсвэл хүчээр удирдах өндөр албан тушаалд томилогдон очиж болох ч хүн болгон удирдагч байж чадахгүй. Бусдыг байлдан дагуулж, манлайлж байхын тулд удирдагч хүнд бусдад байдаггүй тийм зан чанар байх ёстой. Тухайлбал, юуны өмнө мэдээж тухайн ажиллаж буй салбарынхаа талаарх өндөр мэдлэгээс гадна ямар ч удирдагч хүнд байх зан чанар гэвэл:
-Харилцааны соёл эзэмшсэн байх.
-Хамт олноо удирдан зохион байгуулж, тэднийг ойлгож, сонсдог байх.
-Бусдад vлгэр, дууриал vзvvлж чаддаг байх.
-Єєрийн бурууг шударгаар хvлээн зєвшєєрч, залруулж чаддаг байх.
-Эрхэлж байгаа ажилтайгаа холбогдох шаардлагатай зvйлvvдийг мэддэг байх.
-Цагаа олсон шийдвэрийг зоригтойгоор гаргах
-Гадаад хэлний мэдлэгтэй байх.
-Инээмсэглэж байх
-Задлан шинжилж, дvгнэлт хийх чадвартай байх.
-Аливаа мэдээлэлд бодитой, vнэн зєв vнэлэлт єгч чаддаг байх
-Зохион байгуулалт, vvрэг хуваарилалтыг чадварлаг гvйцэтгэдэг байх.
-Гvйцэтгэлийг хянан шалгаж чаддаг байх.
- Хийсэн болон хийж буй үйлдэлдээ хариуцлага хүлээх чадвартай байх
-Бусдын гаргасан амжилтыг хүлээн зөвшөөрч, тэмдэглэдэг байх.
Мэдээж “төгс” хүн гэж байхгүй тул ийм олон сайн зан чанар нэг хүнд тэр болгон заяахгүй. Харин манлайлагч байж, хамт олноо удирдахын тулд дээр дурьдсан зан чанараас боломжийн хирээр суралцаж эзэмших ёстой. Байгууллага дээр ажилчдын дунд үл ойлголцох асуудал байнга л гарч байдаг. Бүх хүмүүс ямар ч зөрчилгүй, нэгнийгээ харцаараа ойлгож ажиллана гэж байж болохгүй бөгөөд хэрэв байдаг бол энэ нь тухайн байгууллагын хөгжилд сөрөг нөлөө үзүүлж болзошгүй юм. Бага зэргийн зөрчил зэрэг нь харин ч байгууллагын хөгжилд эерэг нөлөө үзүүлж хүмүүсийг ажлаа сайн хийх хөшүүрэг болдог. Гэхдээ байнгын зөрчилдөөн, үл ойлголцох байдал үргэлжлэн тогтносоор хэрээс хэтэрвэл тун аюултай. Ер нь ажилтнуудын хувьд ажил үүргийн хуваарь тодорхой бусаас болж ихэнх үл ойлголцол үүснэ. Ер нь тухайн албан тушаалд ажиллах хүний хийх ажил, гүйцэтгэх үүргийг тун тодорхой болгох, мөн ямар ямар албан тушаалтны удирдлаганд ажиллахыг нь сайн зааж өгөхгүй бол хамгийн том зөрчлийг үүсгэж болох юм. Ажил үүрэг давхардах, эсвэл эзэнгүйдэх тохиолдол гарч болно. Эсвэл нэг хүн хэт олон “дарга”-тай болж хэнийх нь хэлснийг хийхээ ч үл мэднэ. Мөн цалин хөлсний асуудал ч томоохон байр эзлэнэ. Уг нь өндөр хөгжилтэй орнуудын хувьд цалин нь тухайн хүний нууц болох бөгөөд үүнийг ажил олгогч, ажилтан, санхүүгийн ажилтнаас өөр хэн ч мэдэх эрхгүй юм. Гэтэл манай улсад саяхныг хүртэл бүх байгууллага цалингаа бэлэн мөнгөөр тараадаг байсан бөгөөд бүх хүмүүсийг нэг хүснэгтэн дээр гарын үсэг зуруулдаг байснаас хэн хэдэн төгрөг авч байгааг зовох юмгүй мэдэж барьцах, атаархах зэргээр хэл ам үүсгэх нэг том шалтгаан байсан юм. Тэгээд ч манайхан хэзээ ч хэн нэгнээс цалингийнхаа хэмжээг нуудаггүй байлаа. Харин сүүлийн жилүүдэд дансаар дамжуулан бэлэн бусаар цалин хөлс олгож байна, мөн хүмүүс ч тэр болгон цалингийн хэмжээгээ ил тод зарлахаа больсон байна Цалин хөлсийг тэр хүний хийж буй ажил, ажлын ачаалал, ур чадварт нь уялдуулан байгууллагын удирдлагаас тогтоодог хэдий ч ихэнхдээ хүмүүс зөвхөн өөртэйгээ харьцуулдаг. Энэ нь тийм бодитой үнэлгээ байж чадахгүй. Тэгэхээр зөвхөн удирдлага л тухайн хүний хөдөлмөрийг үнэн шударгаар үнэлж чаддаг байх ёстой. Ингэснээрээ ажилтнуудын дунд гарах үл ойлголцлыг бууруулж чадах юм. Ажилтнуудыг мэдээлэлээр хангахгүй байх нь хэдийгээр жижиг зүйл шиг харагдавч ноцтой муу үр дагаварт хүргэж болзошгүй. Хүмүүст ноогдуулж буй үүрэг хариуцлагыг сайн ойлгуулах, биелэлтийг нь хянан шалгах, дүгнэх механизм байх ёстой. Хэдийгээр удирдлагууд тухайн байгууллага, хэлтэс, тасгаа “баг” гэж нэрлэх дуртай ч тэр нь жинхэнээсээ баг байдаггүй. Харин нэгэн зүйлийг хийж буй хэсэг бүлэг хүмүүс байдаг. Харин “жинхэнэ багийг” бий болгох, багаар ажиллах соёлыг бий болгож чадвал байгууллагынхаа хүчин чадлыг, хүмүүсийн хувь хүний болоод багийн гишүүнийх нь хувьд бүхий л чадварыг нь бүрэн дүүрэн ашиглаж чадна. Төрийн болон төрийн бус байгууллагаар үйлчлүүлэхэд гардаг хамгийн том бэрхшээл бол “ХҮНД СУРТАЛ”. Харин ч худалдааны болон үйлчилгээний байгууллагаар үйлчлүүлэхэд бидэнд хамгийн бага тохиолддог нь мөн л ХҮНД СУРТАЛ юм. Авилгатай тэмцэх газар өргөдөл гомдол гаргасан хүмүүсийн ихэнх нь төрийн үйлчилгээнд сэтгэл хангалуун бус байдгаа илэрхийлжээ. Ялангуяа татвараа төлж төрөө санхүүжүүлдэг бидэнд төрийн байгууллагын үйлчилгээг авах гэж очоод хүнд суртлын золиос болон олон удаа нааш цааш явах, цаг заваа үрэх нь хамгийн хүндээр тусдаг билээ. Үүнээс л уурлах, бухимдах, хэрэлдэх, бүр цаашилбал өөрийгөө хэт их зовоохгүйн тулд биеийн амрыг харан “авилга” өгөх ч хэрэг гарна. “Харилцаанаас харилцаа үүсдэг” гэдэг үгийг санаж явахад илүүдэхгүй. Бухимдаж уурлан, бүдүүлэг үг хэллэг хэрэглэн, тухайн хүнийг дайрч давшласнаар хэзээ ч эерэг харилцааг бий болгож чадахгүй. “Зөөлөн нь хатуугаа иддэг” гэдэг үг бий. Харин уурлаж бухимдалгүй, хэрэг зоригоо дэс дараатай, ойлгомжтой, товч тодорхой ярьж, тухайн ажилтныг хуулийн дагуу асуудлыг шийдвэрлэтэл тэвчээртэй байх хэрэгтэй. Та энэ удаа биеийн амрыг харж авилга өгөөгүй, тэвчээртэй хандаж чадвал тухайн төрийн албан хаагч ч дараагийн хүнээс “гар хүндрүүлэхийг” хүсэх муу зуршилд сурахгүй нь лав.
ТББ-ын удирдлага ямар зохион байгуулалт бүтэцтэй байдаг вэ? Удирдлага, захиргаа хоёр тусдаа байхын гол зорилго юу вэ? Сайн удирдахуй гэж юу вэ? Хариуцлага гэж юу вэ?
Төрийн бус байгууллага гэдэг нь “иргэд, төрийн байгууллага /хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх эрх мэдлийг хэрэгжүүлэх байгууллага/-аас бусад хуулийн этгээдээс нийгмийн болон өөрсдийн ашиг сонирхол, үзэл бодлын үүднээс сайн дурын үндсэн дээр байгуулагдан үйл ажиллагаагаа төрөөс хараат бус, өөрийгөө удирдах зарчмаар явуулдаг ашгийн төлөө бус байгууллагыг хэлнэ” хэмээн ТББ-ын тухай хуулинд заажээ.
ТББ-ын эрх барих дээд байгууллага нь Удирдах зөвлөл байна. УЗ нь тухайн байгууллагынхаа:
o Зорилгыг тодорхойлох
o Дүрэм батлах
o Төлөвлөгөө, төсөв батлах
o Бүтэц чиглэлийг тодорхойлох
o Гүйцэтгэх захирлыг томилох зэрэг эрх мэдлийг эдэлнэ.
Харин Гүйцэтгэх захирал бол:
o удирдах зөвлөлөөс олгосон эрх хэмжээний хүрээнд төрийн бус байгууллагыг төлөөлөх, өмч хөрөнгийг зарцуулах
o Хууль болон гэрээнд заасан бусад бүрэн эрхтэй байдаг.
Удирдах зөвлөл нь Гүйцэтгэх захиралтай гэрээ байгуулан ажиллах бөгөөд гэрээнд эдлэх эрх, хүлээх үүрэг, хариуцлагын хэмжээ, хязгаар, хариуцлагаас чөлөөлөх үндэслэл, хөлс, урамшуулал зэрэг асуудлыг тодорхой заасан байна.
Дээр УЗ болон гүйцэтгэх захирлын хийж гүйцэтгэх үүрэг, эрх мэдлийн тухай товч дурьдлаа. Үүнээс харахад УЗ бол удирдлага, харин Гүйцэтгэх захирал бол захиргаа юм. Учир нь Удирдагч- шинэ жанжин шугам, алсын хараа, зорилго, зарчим, үнэт зүйлс, чиглэлийг тодорхойлогч, түүүндээ бусдыг зоригжуулан удирддаг хүн. Харин Гүйцэтгэгч буюу Менежер нь байгууллага, хэлтсийн хүний болон бусад нөөцийг тогтсон журам, дүрэм, зарчмын дагуу захирдаг, зохицуулдаг хүн.
“Сайн удирдахуй” гэдэг нь эрхэм зорилгодоо хүрэхийн тулд тухайн байгууллагынхаа хөрөнгө болон бусад нөөцийг үр ашигтай ашиглаж, эрх мэдлийнхээ хүрээнд ил тод шийдвэр гаргах явдал юм. Сайн удирдахуйд чухам яагаад удирдлага, захиргаа хоёр тусдаа байдаг вэ? Учир нь ТББ-ын сайн удирдахуй нь зохион байгуулалтын өөрөөр хэлбэл УЗ болон ГЗ-ийн эрх мэдлийн хуваарилалт дээр суурилна. Ингэснээр тухайн байгууллагад нэг хүний /эсвэл нэг бүлгийн/ эдлэх эрх мэдэл, тогтоох хяналтыг бууруулж, байгууллага гишүүддээ буюу нийгэмд үйлчлэх үүргээ илүү сайн биелүүлж чадна. УЗ-ийн гишүүд тухайн байгууллагын гүйцэтгэх захирал болон бусад албан тушаалд ажиллах нь ашиг сонирхлын зөрчилтэй шийдвэр гаргахаас эхлээд захиргааны ажилд хяналт зөв зохистойгоор тавихад ч саад учруулж болно. Түүнчлэн захиргаа, гүйцэтгэх эрх мэдлийг хэрэгжүүлэгчид ч хөрөнгө мөнгөний болон бусад хардлага сэрдлэгэд байнга өртөх болно. Ийм ч учраас ТББ-ыг сайн удирдахуйгаар хангая гэвэл захиргаа, удирдлага хоёрыг салгаж өгөх хэрэгтэй юм.
Манайд зөвхөн албан тушаалтай эрх мэдэлтэй хүмүүсийг л удирдагч гэж үздэг өрөөсгөл хандлага байдаг. Байгууллагын менежер, дарга, ахлагч байх нь тухайн байгууллагын гүйцэтгэх эрх мэдлийг танд өгч байгаа хэдий ч энэ нь таныг удирдагч болгочихгүй, таныг зөвхөн “дарга” болгоно. Удирдана гэдэг нь итгэл үнэмшил, үнэт зүйлс, ёс зүй, зан чанар, мэдлэг, чадвараараа удирдан манлайлж бусдыг зорьсондоо хүрэхэд нөлөөлөх процесс юм. Удирдагч хүнд тодорхой хэмжээний эрх мэдлээс гадна бусдыг байлдан дагуулж манлайлж байх олон зан чанар байдаг. Гэхдээ хамгийн гол нь хийсэн ажил, гаргасан шийдвэртээ хариуцлага хүлээдэг чадвартай байх ёстой юм. Ямар ч удирдагч хүн удирдаж буй байгууллага болон бүлгээ шинэ өндөрлөгт хүргэх арга замыг байнга хайдаг. Эрт орой хэзээ нэгэн цагт буруу зүйл хийвэл бусдыг буруутгах хэрэггүй. Нөхцөл байдалд дүгнэлт хийж, зөв арга хэмжээ авч дараагийн тулгамдаж буй асуудал руу орох хэрэгтэй.
Хийсэн хэрэгтээ хариуцлага хүлээнэ гэхээр хариуцлага тооцдог тогтолцоо байх ёстой юм. Хариуцлага гэдэг өчүүхэн жижгээс авахуулаад асар том хүрээнд ч яригдаж, хэрэгждэг. Хариуцлага гэгч, зөвхөн дарга нaрт төдийгүй, ажил хөдөлмөр эрхэлж буй хүн бүрт хамаатай зүйл аж. Ямар ч ажил үйлчилгээ, бүтээл хөдөлмөр хийж буй хүний, ажилдаа хандах сэтгэл, ур чадвар, дадал туршлагын хэмжүүр нь хариуцлага юм. Дэлхийн өндөр хөгжилтэй орнуудад, тэдгээрийн удирдагчид ямар ч тохиолдолд хийсэн ажил, гаргасан шийдвэрийнхээ төлөө хариуцлага хүлээдэг жишиг буй. Олны итгэлийг алдаж, хувийн өчүүхэн ашгаа эрхэмд үзэн, улс орон, олон нийтэд хохирол учруулсан үйлдэл бүрийнхээ төлөө хариуцлага хүлээж, хатуу шийтгүүлэн, зарим тохиолдолд дахиад хэзээ ч улстөрд орох боломжгүй болдог тухай бид уншиж байсан.
Хөрөнгө, бараа материал хариуцсан хүний алдаа дутагдлыг тооллого хийгээд гаргаад ирж болно. Тухайн алдагдсан хөрөнгийн хэмжээг хэд нугалуулаад төлүүлээд авч ч болно. Харин удирдлагын алдааг хэн илрүүлэх вэ, түүнд ямар хариуцлага тооцох вэ? Үүнийг УЗ хийх ёстой. Учир нь УЗ-өөс тухайн хүнийг сонгож байгууллагынхаа хувь заяаг тухайн хүний гарт шилжүүлсэн учраас УЗ гүйцэтгэх захирлын үйл ажиллагааг хянах эрхтэй. Эрх мэдэл хариуцлагыг тодорхойлдог. Албан тушаалтан эдэлж байгаа эрх мэдлийнхээ хирээр хариуцлага үүрнэ.
УЗ-ийн хуралд гүйцэтгэх захирал оролцож жилд нэгээс доошгүй удаа хийсэн ажлаа тайлагнаж, үр дүнг хэлэлцүүлдэг. Гэхдээ дан ганц тайлангаар тухайн хүний ажлын жинхэнэ үр дүн, бодит байдлыг мэдэх аргагүй. Тиймээс санхүүгийн болон бусад шалгалт хийгдэж болно. Түүнчлэн тухайн байгууллагын үйл ажиллагаанд мониторинг хийж болно.
2.Удирдагч хүн ямар зан чанартай байх ёстой вэ? Ажилчдын дунд ямар ямар үл ойлголцох асуудлууд гардаг вэ? Иймэрхүү асуудлыг хэрхэн шийдвэрлэх вэ? Жишээ бичээрэй. Ямар нэгэн төрийн болон төрийн бус байгууллагын газраар үйлчлүүлэхэд гардаг бэрхшээлүүдэд хэрхэн хандах вэ?
Хүн болгон өөр өөр зан чанартай. Хүн эцэг эхээс өвлөж төрсөн /төрөлх/ зан чанар дээрээ амьдралынхаа явцад боловсрол, нийгмийн амьдралаас асар олон зүйлд суралцан тэр бүрээс янз бүрийн /олдмол/ зан чанарыг өвлөж авч байдаг. Харин хүн удирдагч болж төрдөггүй, харин удирдагч болдог, өөрөөр хэлбэл удирдагч хүний ихэнх зан чанар нь олдмол байдаг.
Хэн нэгний татаасаар юм уу эсвэл хүчээр удирдах өндөр албан тушаалд томилогдон очиж болох ч хүн болгон удирдагч байж чадахгүй. Бусдыг байлдан дагуулж, манлайлж байхын тулд удирдагч хүнд бусдад байдаггүй тийм зан чанар байх ёстой. Тухайлбал, юуны өмнө мэдээж тухайн ажиллаж буй салбарынхаа талаарх өндөр мэдлэгээс гадна ямар ч удирдагч хүнд байх зан чанар гэвэл:
-Харилцааны соёл эзэмшсэн байх.
-Хамт олноо удирдан зохион байгуулж, тэднийг ойлгож, сонсдог байх.
-Бусдад vлгэр, дууриал vзvvлж чаддаг байх.
-Єєрийн бурууг шударгаар хvлээн зєвшєєрч, залруулж чаддаг байх.
-Эрхэлж байгаа ажилтайгаа холбогдох шаардлагатай зvйлvvдийг мэддэг байх.
-Цагаа олсон шийдвэрийг зоригтойгоор гаргах
-Гадаад хэлний мэдлэгтэй байх.
-Инээмсэглэж байх
-Задлан шинжилж, дvгнэлт хийх чадвартай байх.
-Аливаа мэдээлэлд бодитой, vнэн зєв vнэлэлт єгч чаддаг байх
-Зохион байгуулалт, vvрэг хуваарилалтыг чадварлаг гvйцэтгэдэг байх.
-Гvйцэтгэлийг хянан шалгаж чаддаг байх.
- Хийсэн болон хийж буй үйлдэлдээ хариуцлага хүлээх чадвартай байх
-Бусдын гаргасан амжилтыг хүлээн зөвшөөрч, тэмдэглэдэг байх.
Мэдээж “төгс” хүн гэж байхгүй тул ийм олон сайн зан чанар нэг хүнд тэр болгон заяахгүй. Харин манлайлагч байж, хамт олноо удирдахын тулд дээр дурьдсан зан чанараас боломжийн хирээр суралцаж эзэмших ёстой. Байгууллага дээр ажилчдын дунд үл ойлголцох асуудал байнга л гарч байдаг. Бүх хүмүүс ямар ч зөрчилгүй, нэгнийгээ харцаараа ойлгож ажиллана гэж байж болохгүй бөгөөд хэрэв байдаг бол энэ нь тухайн байгууллагын хөгжилд сөрөг нөлөө үзүүлж болзошгүй юм. Бага зэргийн зөрчил зэрэг нь харин ч байгууллагын хөгжилд эерэг нөлөө үзүүлж хүмүүсийг ажлаа сайн хийх хөшүүрэг болдог. Гэхдээ байнгын зөрчилдөөн, үл ойлголцох байдал үргэлжлэн тогтносоор хэрээс хэтэрвэл тун аюултай. Ер нь ажилтнуудын хувьд ажил үүргийн хуваарь тодорхой бусаас болж ихэнх үл ойлголцол үүснэ. Ер нь тухайн албан тушаалд ажиллах хүний хийх ажил, гүйцэтгэх үүргийг тун тодорхой болгох, мөн ямар ямар албан тушаалтны удирдлаганд ажиллахыг нь сайн зааж өгөхгүй бол хамгийн том зөрчлийг үүсгэж болох юм. Ажил үүрэг давхардах, эсвэл эзэнгүйдэх тохиолдол гарч болно. Эсвэл нэг хүн хэт олон “дарга”-тай болж хэнийх нь хэлснийг хийхээ ч үл мэднэ. Мөн цалин хөлсний асуудал ч томоохон байр эзлэнэ. Уг нь өндөр хөгжилтэй орнуудын хувьд цалин нь тухайн хүний нууц болох бөгөөд үүнийг ажил олгогч, ажилтан, санхүүгийн ажилтнаас өөр хэн ч мэдэх эрхгүй юм. Гэтэл манай улсад саяхныг хүртэл бүх байгууллага цалингаа бэлэн мөнгөөр тараадаг байсан бөгөөд бүх хүмүүсийг нэг хүснэгтэн дээр гарын үсэг зуруулдаг байснаас хэн хэдэн төгрөг авч байгааг зовох юмгүй мэдэж барьцах, атаархах зэргээр хэл ам үүсгэх нэг том шалтгаан байсан юм. Тэгээд ч манайхан хэзээ ч хэн нэгнээс цалингийнхаа хэмжээг нуудаггүй байлаа. Харин сүүлийн жилүүдэд дансаар дамжуулан бэлэн бусаар цалин хөлс олгож байна, мөн хүмүүс ч тэр болгон цалингийн хэмжээгээ ил тод зарлахаа больсон байна Цалин хөлсийг тэр хүний хийж буй ажил, ажлын ачаалал, ур чадварт нь уялдуулан байгууллагын удирдлагаас тогтоодог хэдий ч ихэнхдээ хүмүүс зөвхөн өөртэйгээ харьцуулдаг. Энэ нь тийм бодитой үнэлгээ байж чадахгүй. Тэгэхээр зөвхөн удирдлага л тухайн хүний хөдөлмөрийг үнэн шударгаар үнэлж чаддаг байх ёстой. Ингэснээрээ ажилтнуудын дунд гарах үл ойлголцлыг бууруулж чадах юм. Ажилтнуудыг мэдээлэлээр хангахгүй байх нь хэдийгээр жижиг зүйл шиг харагдавч ноцтой муу үр дагаварт хүргэж болзошгүй. Хүмүүст ноогдуулж буй үүрэг хариуцлагыг сайн ойлгуулах, биелэлтийг нь хянан шалгах, дүгнэх механизм байх ёстой. Хэдийгээр удирдлагууд тухайн байгууллага, хэлтэс, тасгаа “баг” гэж нэрлэх дуртай ч тэр нь жинхэнээсээ баг байдаггүй. Харин нэгэн зүйлийг хийж буй хэсэг бүлэг хүмүүс байдаг. Харин “жинхэнэ багийг” бий болгох, багаар ажиллах соёлыг бий болгож чадвал байгууллагынхаа хүчин чадлыг, хүмүүсийн хувь хүний болоод багийн гишүүнийх нь хувьд бүхий л чадварыг нь бүрэн дүүрэн ашиглаж чадна. Төрийн болон төрийн бус байгууллагаар үйлчлүүлэхэд гардаг хамгийн том бэрхшээл бол “ХҮНД СУРТАЛ”. Харин ч худалдааны болон үйлчилгээний байгууллагаар үйлчлүүлэхэд бидэнд хамгийн бага тохиолддог нь мөн л ХҮНД СУРТАЛ юм. Авилгатай тэмцэх газар өргөдөл гомдол гаргасан хүмүүсийн ихэнх нь төрийн үйлчилгээнд сэтгэл хангалуун бус байдгаа илэрхийлжээ. Ялангуяа татвараа төлж төрөө санхүүжүүлдэг бидэнд төрийн байгууллагын үйлчилгээг авах гэж очоод хүнд суртлын золиос болон олон удаа нааш цааш явах, цаг заваа үрэх нь хамгийн хүндээр тусдаг билээ. Үүнээс л уурлах, бухимдах, хэрэлдэх, бүр цаашилбал өөрийгөө хэт их зовоохгүйн тулд биеийн амрыг харан “авилга” өгөх ч хэрэг гарна. “Харилцаанаас харилцаа үүсдэг” гэдэг үгийг санаж явахад илүүдэхгүй. Бухимдаж уурлан, бүдүүлэг үг хэллэг хэрэглэн, тухайн хүнийг дайрч давшласнаар хэзээ ч эерэг харилцааг бий болгож чадахгүй. “Зөөлөн нь хатуугаа иддэг” гэдэг үг бий. Харин уурлаж бухимдалгүй, хэрэг зоригоо дэс дараатай, ойлгомжтой, товч тодорхой ярьж, тухайн ажилтныг хуулийн дагуу асуудлыг шийдвэрлэтэл тэвчээртэй байх хэрэгтэй. Та энэ удаа биеийн амрыг харж авилга өгөөгүй, тэвчээртэй хандаж чадвал тухайн төрийн албан хаагч ч дараагийн хүнээс “гар хүндрүүлэхийг” хүсэх муу зуршилд сурахгүй нь лав.
Ìîíãîëûí ÕÁÈÕîëáîîíû ã¿éöýòãýõ çàõèðàë Á.Ýíõòóÿà
Äààëãàâàð 1.
Á.Ýíõòóÿà ÒÁÁ-ûí óäèðäëàãà ÿìàð çîõèîí áàéãóóëàëò á¿òýöòýé áàéäàã âý? Óäèðäëàãà çàõèðãàà õî¸ð òóñäàà áàéõûí ãîë çîðèëãî þó âý? Ñàéí óäèðäàõóé ãýæ þó âý? Õàðèóöëàãà ãýæ þó âý?
Õàðèóëò: ÒÁÁ íü íèéãýìä ¿éë÷èëäýã, ãèø¿¿ääýý ¿éë÷èëäýã, ãèø¿¿í÷ëýëòýé, ãèø¿¿í÷ëýëã¿é ãýæ àíãèëäàã. Æèøýý íü: Íèéãýìä ¿éë÷èëäýã ÒÁÁ íü ýìýãòýé÷¿¿äèéí, àõìàäûí, Øèíý ýõëýë õîëáîî, õ¿ì¿¿íëýãèéí áàéãóóëëàãóóä îðíî. Ãèø¿¿í÷ëýëòýé ÒÁÁ íü ìàíàé àéìàãò ÌÕÁÈÕîëáîî, Ýöýã ýõèéí õîëáîî ãýõ ìýò÷èëýí õîëáîîäóóä áàéäàã. Ãèø¿¿í÷ëýëòýé ÒÁÁ íü óäèðäëàãàà ñîíãîõ, óäèðäàõ çºâëºëºº ñîíãîõ áà 5, 7, 9 ãýñýí ñîíäãîé òîîãîîð ñîíãîäîã. Ó÷èð íü ñàíàë òýíöýõã¿é áàéõàä õýðýãòýé. Ãèø¿¿í÷ëýëã¿é ÒÁÁ íü óäèðäàõ çºâëºë áàéõ áà ¿¿ñãýí áàéãóóëàã÷ íü óäèðäàõ çºâëºë áàéíà. ÒÁÁ-ûí óäèðäàõ çºâëºë íü þó õèéõ ¸ñòîé âý ãýâýë çîðèëãîî òîäîðõîéëîõ, ä¿ðìýíä ººð÷ëºëò îðóóëàõ, òºëºâëºãºº òºñºë áàòëàõ, ÒÁÁ-ûí ã¿éöýòãýõ çàõèðàë íü ºäºð òóòìûí àæëàà óäèðäàõ, àæèëòàí àâàõ áîëîâñîí õ¿÷íèé àñóóäàë, ìºí ÿìàð ãýðýý áàéãóóëàõûã øèéäíý. Õºäºëìºðèéí ãýðýý íü /îðîí òîîíû öîìõîòãîë, àæëûí õàðèóöëàãà àëäàõ/, õºëñººð àæèëëàõ ãýðýý íü /ýýëæèéí àìðàëò áàéõã¿é òîäîðõîé öàã çààõã¿é/. ÒÁÁ-ûí ä¿ðìýíä óäèðäàõ çºâëºë íü õóðàë çîõèîí áàéãóóëàõ çîðèëãîòîé. Óäèðäàõ çºâëºëèéí òýðã¿¿íèéã óäèðäàõ çºâëºëººñ ñîíãîõ áà òýðã¿¿í íü ã¿éöýòãýõ çàõèðëàà ñîíãîõ ýðõòýé áàéäàã. ÿöýòãýõ çàõèðàë íü ÒÁÁ-ä ÿìàð íýãýí ãýì õîõèðîë ó÷ðóóëáàë áàéãóóëëàãà áèø ã¿éöýòãýõ çàõèðàë íü ººðºº õàðèóöíà.
ÒÒÁ-ûí ä¿ðýì áîëîâñðóóëàõ:
Ãèø¿¿í÷ëýëã¿é ÒÁÁ-ûí óäèðäëàãà íü õýí áàéõ âý? Ǻâëºëºº ÿàæ ñîíãîõ âý? Óäèðäàõ çºâëºë íü ä¿ðýì, íýð, óäèðäàõ çºâëºëèéí çàð÷èì íü 4 ÿíç áàéäàã.
1.Áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãàà çîðèëãîòîé, ÷àäâàðòàé, ãèø¿¿äýý äýìæäýã õÿíàõ, óäèðäàõ ÷àäâàðòàé áàéíà.
2.Çîðèëãîî øàëãàäàã.
3.Óäèðäëàãà íü ÷àäàâõòàé áàéõ. Æèøýý íü: ñóäàëãàà ãàðãàõ áîëîí ãèø¿¿ääýý ¿¿ðýã äààëãàâàð ºãºõ áîëîí ñóðãàõ.
4.Òàéëàí ìýäýýëýëòýé áàéõ. /Òàéëàí íü èë òîä íýýëòòýé áàéõ./
Õÿíàëòûí òîãòîëöîî íü ¿éë àæèëëàãààíû ñàíõ¿¿ã øàëãàõ, ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàí õóóëèéí äàãóó áàéõ, ýðñäýëýýñ ñýðãèéëýõ, áàéãóóëëàãà äýýð ÿìàð ÿìàð áýðõøýýë ãàðàõûã áîäîæ îëîõ. Äîòîîä õÿíàëòûí ñèñòåì ÷èã ¿¿ðýã íü õóðàë õóðàëäóóëàõ, õóðëûí áýëòãýë õèéõ òºñ뺺 áè÷èõ, äîòîîä àóäèòûí øàëãàëò îëîëò àìæèëò áóþó àëäàà äóòàãäëàà ãàðãàæ èðäýã áàéõ. Õºíäëºíãèéí àóäèò ãýäýã íü áàéãóóëëàãûí õºðºí㺠10 ñàÿàñ äýýø ãàðâàë õºíäëºíãèéí àóäèò õèéõ ¸ñòîé áà òóñãàé ýðõèéã îëñîí íÿãòëàí áàéõ, õóóëèàð øàëãàñàí òàòâàðò î÷èõ òèéì ó÷ðààñ á¿õ ç¿éëèéã õóóëèéí äàãóó õèéõ. Ä¿ðìýý ñàéí áîëîâñðóóëæ ä¿ðìýý áàðüæ àæèëëàõ íü ÷óõàë. ÒÁÁ ãýäýã íü ººðñäèéí ñàíàà÷ëàãààð áàéãóóëàãäñàí áàéãóóëëàãûíõàà çîðèëãî çîðèëòûã áèåë¿¿ëýõèéí òºëºº áèå ñýòãýëýý ºãñºí íèéòëýã íýãýí çîðèëãîòîé èðãýä ýâëýëäýí íýãäýæ àæèëëàõûã õýëíý. ÒÁÁ-ûí ¿éë àæèëëàãàà íü ¿íäñýí õóóëü áà áóñàä õóóëèàð çîõèöóóëàãäñàí áàéäàã. ÒÁÁ íü èðãýä áºãººä íèéãýìä õàðüöàíãóé îéð àæèëëàäàã òýäãýýðèéí õýðýãöýý øààðäëàãûã ñàéí ìýäýæ òîäîðõîéëîõ ¿éë÷èëãýý íü ¿ð ä¿íòýé áàéõ õýðýãòýé. ¯ð ä¿íòýé áàéõûí òóëä õ¿ðýýëýí áóé îð÷íûõîî õýðýãöýýã ñóäàëæ ñóäàëãààíä ¿íäýñëýæ ÷èãëýãäýí òîõèðîìæòîé òºëºâëºãºº õºòºëáºð áîëîâñðóóëàí ãàðãàõ õýðýãòýé þì. Ýíýõ¿¿ õºòºëáºðèéã áîëîâñðóóëàõäàà äýìæèã÷ ãèø¿¿äýý ºðãºíººð îðîëöóóëæ áèäíèé ¿éë àæèëëàãàà òýäíèé õýðýãöýýíä òîõèðñîí ýñýõèéã ìýäýõ øààðäëàãàòàé. Õºòºëáºðºº áîëîâñðóóëæ õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâöäàà îëîí íèéòèéí îðîëöîîã ò¿øèãëýí îëîí óðãàëü÷ ¿çýë áîäëûã òóñãàõ ñàéí ñóäàëãàà á¿õèé òºñëèéí ñàíàëûã áîëîâñðóóëàõ øààðäëàãàòàé. ÒÁÁ-ûí óäèðäëàãà òîäîðõîé àëñûí õàðàà òóí ÷óõàë. ÒÁÁ á¿ð ººðèéí ¿éë àæèëëàãààòàé õîëáîîòîé ìýäýýëëèéí óðñãàëòàé çîõèöîí àæèëëàõ õýðýãòýéãýýñ ãàäíà õîîðîíäîî ìýäýýëëýý õóâààëöàí õàðèëöàí ñîëèëöîí ìºí ñ¿ëæýýãýýð õàìòàð÷ àæèëëàõ íü àøèãòàé ãýæ ¿çýæ áàéíà. ÒÁÁ-ûí ººðèéí áàéãóóëëàãûã äýìæèõ îëîí ãèø¿¿í ñàéí äóðûí áîëîí õàíäèâëàã÷ äîíîð áàéãóóëëàãûí àíõààðëûã òàòàõûí òóëä ¿éë àæèëëàãàà ¿éë÷èëãýý èë òîä áàéõ ¸ñòîé. ÒÁÁ íü ººðèéí ¿ð ä¿í ¿ð àøãèéã ñàéæðóóëàõûí òóëä ¿ðãýëæ óðàãøàà àëõàì õèéõ íü ÷óõàë õýðýãòýé áàéäàã. Ñàéí àëõàì õèéõèéí òóëä ñàéí óäèðäëàãàòàé ìºí óäèðäëàãà íü ÷àäàâõòàé áàéõ áà ¿éë àæèëëàãààíûõàà ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ íü õýðýãòýé þì. Áàéãóóëëàãà íü äýýä çýðãèéí ¿¿ðýã õàðèóöëàãàòàé áàéõ ¸ñòîé. Õàðèóöëàãàòàé áàéíà ãýäýã íü õºðºíãº íººöºº çºâ àøèãëàæ ò¿¿íèéãýý àøãèéí áóñ õóóëèà çºð÷èõã¿é çºâ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ òóñãàé ýðõýýñýý äàâóó òàë îëæ àâäàãã¿é áîëîõîî áàéíãà õàðóóëàõ, òàéëàí òîîöîîãîî èë òîä áàéëãàæ ò¿¿íèéãýý ¿íäýñëýí ãèø¿¿äýýðýý áîëîí áóñàä ýòãýýäýýð ýëäýâ òàéëáàðã¿é øàëãóóëæ áàéõ ¸ñòîé. Ñàéí óäèðäàõóé áîë õàðèóöëàãûí ¿íäñýí õýëáýð ìºí. Òóõàéí áàéãóóëëàãà íü ¿éë÷èëæ áàéãàà îëîí íèéòèéíõýý àøèã ñîíèðõëûã õàíãàæ ÷àäàõ õÿíàëòòàé òýíöâýð á¿õèé äîòîîä òîãòîëöîîòîé çîõèîí áàéãóóëàëò ñàéòàé áàéíà ãýñýí ¿ã þì. Ñàéí óäèðäàõóé íü òîäîðõîé á¿òýöòýé áàéäàã. ÒÁÁ-ûí ¿íäñýí õýëáýð¿¿äýýñ ¿ë õàìààðàí ò¿¿íèé äîòîîä óäèðäëàãûí á¿òöèéã òîäîðõîéëñîí áàéäàã. Òýð íü óäèðäëàãûí ¿íäñýí ñóóðü áîëäîã. Òèéì ó÷ðààñ áàéãóóëëàãûí óäèðäàõ çºâëºë íü õóóëèéí øààðäëàãà õàíãàñàí ¿íäñýí áè÷èã áàðèìòóóäààð ¸ñ÷ëîí òîãòîîãäñîí áàéõ õýðýãòýé. ¯íäñýí áàðèìò áè÷èã íü òóõàéí áàéãóóëëàãûí áàéãóóëñàí òóõàé àêò ä¿ðýì ãýð÷èëãýý áîëîí óäèðäëàãûí áóñàä áàðèìò áè÷èã îðíî. Èíãýñíýýð áàéãóóëëàãûí àæèëä øèéäâýð ãàðãàõ áîëîí õÿíàõ ãîë ¿¿ðýã õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ íü òîäîðõîé. Æèøýý íü: Óäèðäàõ çºâëºë íü õýäýí õ¿íòýé áàéõ, äàðãà íü õýí áàéõ, õÿíàëòûí çºâëºë íü õýäýí õ¿í áàéõ, þó þó õèéõ çýðýã íü ¿¿ðýã õàðèóöëàãà òîäîðõîé áàéõ øààðäëàãàòàé. Òóõàéí áàéãóóëëàãà íü ìàø ñàéí íàðèéí çîõèîí áàéãóóëàëòòàé õèéæ áàéãàà àæèë íü èë òîä áàéõ äîòîîä æóðàì ñàéòàé, á¿õ ãèø¿¿ä íü ¿¿ðýã õàðèóöëàãàà ñàéí ìýääýã, ¿íýí÷ øóäàðãà àæèëëàõ íü ÷óõàë. Ñàéí óäèðäàõóé íü ¿íäñýí çàð÷èì íü çàõèðãàà óäèðäëàãà õî¸ð íü òóñäàà áàéõ íü ç¿éí õýðýã ãýæ ¿çýæ áàéíà. Ýíý õî¸ðûí ñàëàíãèä áàéõûí ãîë çîðèëãî íü ñàéí óäèðäëàãàòàé áàéõ áà îëîí íèéòèéí ýðõ àøãèéã áîäîëöîí øèéäâýð ãàðãàí ìºí òýíöâýðò áàéäëûã áèé áîëãîí õÿíàëòûã á¿ðýí õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæòîé þì. Óäèðäëàãà çàõèðãàà õî¸ð íü òóñäàà áàéõã¿éãýýð õÿíàõ ÿìàð ÷ áîëîìæã¿é ó÷èð ñºðºã îëîí ¿ð äàãàâàð ãàðäàã. Æèøýý íü õ¿íèé íººö áàãàòàé áºãººä ÒÁÁ-ûí óäèðäàõ çºâëºë ìºí óäèðäëàãà íü á¿õ àæëàà çîõèöóóëæ õèéõ íü òºðºë á¿ðèéí àñóóäàë õ¿íäðýë¿¿ä ãàðäàã. Òýãýõýýð çàõèðãàà óäèðäëàãà õî¸ð íü òóñäàà áàéõ íü çºâ ãýæ áîäîæ áàéíà. çàõèðãàà íü òóõàéí áàéãóóëëàãûí ºäºð òóòìûí àæëûã õºòëºí ÿâóóëäàã áîë óäèðäàõ çºâëºë íü áîäëîãûã òîäîðõîéëæ õÿíàëòûã õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâäàë þì. Óäèðäëàãà çàõèðãàà õî¸ðûã òóñàä íü áàéëãàõ íýã àðãà íü ÷èã ¿¿ðãýý íýã õ¿íýýð õèéëãýõã¿é áàéõ. ÒÁÁ íü ¿éë÷èëæ áóé íèéãýì áîëîí àðä èðãýäèéíõýý ºìíº ºíäºð õàðèóöëàãà õ¿ëýýäýã. ßàãààä ãýâýë ÒÁÁ-ûí ¿éë àæèëëàãàà çºâ ÷èãëýë çîðèëãîòîé ºíäºð õàðèóöëàãàòàé àæèëëàõ ÷àäâàðòàé îëîí íèéòèéí òºëºº àæèëëàäàã óäèðäëàãàòàé áàéõ íü íýí øààðäëàãàòàé. ÒÁÁ íü àøãèéí áóñ áóñäûí òºëºº ¿éë÷èëíý ãýäãýý áàéíãà ñàíàæ ¿íýí÷ øóäàðãà àæèëëàæ ýðõ ìýäëýý óðâóóëàí àøèãëàõã¿é áàéõ áà ¿¿ðýã õàðèóöëàãàà ñàéí ìýääýã ìºí èðãýäòýéãýý çºâ áîëîâñîí õàðüöàõ íü ÷óõàë
Äààëãàâàð 1.
Á.Ýíõòóÿà ÒÁÁ-ûí óäèðäëàãà ÿìàð çîõèîí áàéãóóëàëò á¿òýöòýé áàéäàã âý? Óäèðäëàãà çàõèðãàà õî¸ð òóñäàà áàéõûí ãîë çîðèëãî þó âý? Ñàéí óäèðäàõóé ãýæ þó âý? Õàðèóöëàãà ãýæ þó âý?
Õàðèóëò: ÒÁÁ íü íèéãýìä ¿éë÷èëäýã, ãèø¿¿ääýý ¿éë÷èëäýã, ãèø¿¿í÷ëýëòýé, ãèø¿¿í÷ëýëã¿é ãýæ àíãèëäàã. Æèøýý íü: Íèéãýìä ¿éë÷èëäýã ÒÁÁ íü ýìýãòýé÷¿¿äèéí, àõìàäûí, Øèíý ýõëýë õîëáîî, õ¿ì¿¿íëýãèéí áàéãóóëëàãóóä îðíî. Ãèø¿¿í÷ëýëòýé ÒÁÁ íü ìàíàé àéìàãò ÌÕÁÈÕîëáîî, Ýöýã ýõèéí õîëáîî ãýõ ìýò÷èëýí õîëáîîäóóä áàéäàã. Ãèø¿¿í÷ëýëòýé ÒÁÁ íü óäèðäëàãàà ñîíãîõ, óäèðäàõ çºâëºëºº ñîíãîõ áà 5, 7, 9 ãýñýí ñîíäãîé òîîãîîð ñîíãîäîã. Ó÷èð íü ñàíàë òýíöýõã¿é áàéõàä õýðýãòýé. Ãèø¿¿í÷ëýëã¿é ÒÁÁ íü óäèðäàõ çºâëºë áàéõ áà ¿¿ñãýí áàéãóóëàã÷ íü óäèðäàõ çºâëºë áàéíà. ÒÁÁ-ûí óäèðäàõ çºâëºë íü þó õèéõ ¸ñòîé âý ãýâýë çîðèëãîî òîäîðõîéëîõ, ä¿ðìýíä ººð÷ëºëò îðóóëàõ, òºëºâëºãºº òºñºë áàòëàõ, ÒÁÁ-ûí ã¿éöýòãýõ çàõèðàë íü ºäºð òóòìûí àæëàà óäèðäàõ, àæèëòàí àâàõ áîëîâñîí õ¿÷íèé àñóóäàë, ìºí ÿìàð ãýðýý áàéãóóëàõûã øèéäíý. Õºäºëìºðèéí ãýðýý íü /îðîí òîîíû öîìõîòãîë, àæëûí õàðèóöëàãà àëäàõ/, õºëñººð àæèëëàõ ãýðýý íü /ýýëæèéí àìðàëò áàéõã¿é òîäîðõîé öàã çààõã¿é/. ÒÁÁ-ûí ä¿ðìýíä óäèðäàõ çºâëºë íü õóðàë çîõèîí áàéãóóëàõ çîðèëãîòîé. Óäèðäàõ çºâëºëèéí òýðã¿¿íèéã óäèðäàõ çºâëºëººñ ñîíãîõ áà òýðã¿¿í íü ã¿éöýòãýõ çàõèðëàà ñîíãîõ ýðõòýé áàéäàã. ÿöýòãýõ çàõèðàë íü ÒÁÁ-ä ÿìàð íýãýí ãýì õîõèðîë ó÷ðóóëáàë áàéãóóëëàãà áèø ã¿éöýòãýõ çàõèðàë íü ººðºº õàðèóöíà.
ÒÒÁ-ûí ä¿ðýì áîëîâñðóóëàõ:
Ãèø¿¿í÷ëýëã¿é ÒÁÁ-ûí óäèðäëàãà íü õýí áàéõ âý? Ǻâëºëºº ÿàæ ñîíãîõ âý? Óäèðäàõ çºâëºë íü ä¿ðýì, íýð, óäèðäàõ çºâëºëèéí çàð÷èì íü 4 ÿíç áàéäàã.
1.Áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãàà çîðèëãîòîé, ÷àäâàðòàé, ãèø¿¿äýý äýìæäýã õÿíàõ, óäèðäàõ ÷àäâàðòàé áàéíà.
2.Çîðèëãîî øàëãàäàã.
3.Óäèðäëàãà íü ÷àäàâõòàé áàéõ. Æèøýý íü: ñóäàëãàà ãàðãàõ áîëîí ãèø¿¿ääýý ¿¿ðýã äààëãàâàð ºãºõ áîëîí ñóðãàõ.
4.Òàéëàí ìýäýýëýëòýé áàéõ. /Òàéëàí íü èë òîä íýýëòòýé áàéõ./
Õÿíàëòûí òîãòîëöîî íü ¿éë àæèëëàãààíû ñàíõ¿¿ã øàëãàõ, ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàí õóóëèéí äàãóó áàéõ, ýðñäýëýýñ ñýðãèéëýõ, áàéãóóëëàãà äýýð ÿìàð ÿìàð áýðõøýýë ãàðàõûã áîäîæ îëîõ. Äîòîîä õÿíàëòûí ñèñòåì ÷èã ¿¿ðýã íü õóðàë õóðàëäóóëàõ, õóðëûí áýëòãýë õèéõ òºñ뺺 áè÷èõ, äîòîîä àóäèòûí øàëãàëò îëîëò àìæèëò áóþó àëäàà äóòàãäëàà ãàðãàæ èðäýã áàéõ. Õºíäëºíãèéí àóäèò ãýäýã íü áàéãóóëëàãûí õºðºí㺠10 ñàÿàñ äýýø ãàðâàë õºíäëºíãèéí àóäèò õèéõ ¸ñòîé áà òóñãàé ýðõèéã îëñîí íÿãòëàí áàéõ, õóóëèàð øàëãàñàí òàòâàðò î÷èõ òèéì ó÷ðààñ á¿õ ç¿éëèéã õóóëèéí äàãóó õèéõ. Ä¿ðìýý ñàéí áîëîâñðóóëæ ä¿ðìýý áàðüæ àæèëëàõ íü ÷óõàë. ÒÁÁ ãýäýã íü ººðñäèéí ñàíàà÷ëàãààð áàéãóóëàãäñàí áàéãóóëëàãûíõàà çîðèëãî çîðèëòûã áèåë¿¿ëýõèéí òºëºº áèå ñýòãýëýý ºãñºí íèéòëýã íýãýí çîðèëãîòîé èðãýä ýâëýëäýí íýãäýæ àæèëëàõûã õýëíý. ÒÁÁ-ûí ¿éë àæèëëàãàà íü ¿íäñýí õóóëü áà áóñàä õóóëèàð çîõèöóóëàãäñàí áàéäàã. ÒÁÁ íü èðãýä áºãººä íèéãýìä õàðüöàíãóé îéð àæèëëàäàã òýäãýýðèéí õýðýãöýý øààðäëàãûã ñàéí ìýäýæ òîäîðõîéëîõ ¿éë÷èëãýý íü ¿ð ä¿íòýé áàéõ õýðýãòýé. ¯ð ä¿íòýé áàéõûí òóëä õ¿ðýýëýí áóé îð÷íûõîî õýðýãöýýã ñóäàëæ ñóäàëãààíä ¿íäýñëýæ ÷èãëýãäýí òîõèðîìæòîé òºëºâëºãºº õºòºëáºð áîëîâñðóóëàí ãàðãàõ õýðýãòýé þì. Ýíýõ¿¿ õºòºëáºðèéã áîëîâñðóóëàõäàà äýìæèã÷ ãèø¿¿äýý ºðãºíººð îðîëöóóëæ áèäíèé ¿éë àæèëëàãàà òýäíèé õýðýãöýýíä òîõèðñîí ýñýõèéã ìýäýõ øààðäëàãàòàé. Õºòºëáºðºº áîëîâñðóóëæ õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâöäàà îëîí íèéòèéí îðîëöîîã ò¿øèãëýí îëîí óðãàëü÷ ¿çýë áîäëûã òóñãàõ ñàéí ñóäàëãàà á¿õèé òºñëèéí ñàíàëûã áîëîâñðóóëàõ øààðäëàãàòàé. ÒÁÁ-ûí óäèðäëàãà òîäîðõîé àëñûí õàðàà òóí ÷óõàë. ÒÁÁ á¿ð ººðèéí ¿éë àæèëëàãààòàé õîëáîîòîé ìýäýýëëèéí óðñãàëòàé çîõèöîí àæèëëàõ õýðýãòýéãýýñ ãàäíà õîîðîíäîî ìýäýýëëýý õóâààëöàí õàðèëöàí ñîëèëöîí ìºí ñ¿ëæýýãýýð õàìòàð÷ àæèëëàõ íü àøèãòàé ãýæ ¿çýæ áàéíà. ÒÁÁ-ûí ººðèéí áàéãóóëëàãûã äýìæèõ îëîí ãèø¿¿í ñàéí äóðûí áîëîí õàíäèâëàã÷ äîíîð áàéãóóëëàãûí àíõààðëûã òàòàõûí òóëä ¿éë àæèëëàãàà ¿éë÷èëãýý èë òîä áàéõ ¸ñòîé. ÒÁÁ íü ººðèéí ¿ð ä¿í ¿ð àøãèéã ñàéæðóóëàõûí òóëä ¿ðãýëæ óðàãøàà àëõàì õèéõ íü ÷óõàë õýðýãòýé áàéäàã. Ñàéí àëõàì õèéõèéí òóëä ñàéí óäèðäëàãàòàé ìºí óäèðäëàãà íü ÷àäàâõòàé áàéõ áà ¿éë àæèëëàãààíûõàà ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ íü õýðýãòýé þì. Áàéãóóëëàãà íü äýýä çýðãèéí ¿¿ðýã õàðèóöëàãàòàé áàéõ ¸ñòîé. Õàðèóöëàãàòàé áàéíà ãýäýã íü õºðºíãº íººöºº çºâ àøèãëàæ ò¿¿íèéãýý àøãèéí áóñ õóóëèà çºð÷èõã¿é çºâ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ òóñãàé ýðõýýñýý äàâóó òàë îëæ àâäàãã¿é áîëîõîî áàéíãà õàðóóëàõ, òàéëàí òîîöîîãîî èë òîä áàéëãàæ ò¿¿íèéãýý ¿íäýñëýí ãèø¿¿äýýðýý áîëîí áóñàä ýòãýýäýýð ýëäýâ òàéëáàðã¿é øàëãóóëæ áàéõ ¸ñòîé. Ñàéí óäèðäàõóé áîë õàðèóöëàãûí ¿íäñýí õýëáýð ìºí. Òóõàéí áàéãóóëëàãà íü ¿éë÷èëæ áàéãàà îëîí íèéòèéíõýý àøèã ñîíèðõëûã õàíãàæ ÷àäàõ õÿíàëòòàé òýíöâýð á¿õèé äîòîîä òîãòîëöîîòîé çîõèîí áàéãóóëàëò ñàéòàé áàéíà ãýñýí ¿ã þì. Ñàéí óäèðäàõóé íü òîäîðõîé á¿òýöòýé áàéäàã. ÒÁÁ-ûí ¿íäñýí õýëáýð¿¿äýýñ ¿ë õàìààðàí ò¿¿íèé äîòîîä óäèðäëàãûí á¿òöèéã òîäîðõîéëñîí áàéäàã. Òýð íü óäèðäëàãûí ¿íäñýí ñóóðü áîëäîã. Òèéì ó÷ðààñ áàéãóóëëàãûí óäèðäàõ çºâëºë íü õóóëèéí øààðäëàãà õàíãàñàí ¿íäñýí áè÷èã áàðèìòóóäààð ¸ñ÷ëîí òîãòîîãäñîí áàéõ õýðýãòýé. ¯íäñýí áàðèìò áè÷èã íü òóõàéí áàéãóóëëàãûí áàéãóóëñàí òóõàé àêò ä¿ðýì ãýð÷èëãýý áîëîí óäèðäëàãûí áóñàä áàðèìò áè÷èã îðíî. Èíãýñíýýð áàéãóóëëàãûí àæèëä øèéäâýð ãàðãàõ áîëîí õÿíàõ ãîë ¿¿ðýã õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ íü òîäîðõîé. Æèøýý íü: Óäèðäàõ çºâëºë íü õýäýí õ¿íòýé áàéõ, äàðãà íü õýí áàéõ, õÿíàëòûí çºâëºë íü õýäýí õ¿í áàéõ, þó þó õèéõ çýðýã íü ¿¿ðýã õàðèóöëàãà òîäîðõîé áàéõ øààðäëàãàòàé. Òóõàéí áàéãóóëëàãà íü ìàø ñàéí íàðèéí çîõèîí áàéãóóëàëòòàé õèéæ áàéãàà àæèë íü èë òîä áàéõ äîòîîä æóðàì ñàéòàé, á¿õ ãèø¿¿ä íü ¿¿ðýã õàðèóöëàãàà ñàéí ìýääýã, ¿íýí÷ øóäàðãà àæèëëàõ íü ÷óõàë. Ñàéí óäèðäàõóé íü ¿íäñýí çàð÷èì íü çàõèðãàà óäèðäëàãà õî¸ð íü òóñäàà áàéõ íü ç¿éí õýðýã ãýæ ¿çýæ áàéíà. Ýíý õî¸ðûí ñàëàíãèä áàéõûí ãîë çîðèëãî íü ñàéí óäèðäëàãàòàé áàéõ áà îëîí íèéòèéí ýðõ àøãèéã áîäîëöîí øèéäâýð ãàðãàí ìºí òýíöâýðò áàéäëûã áèé áîëãîí õÿíàëòûã á¿ðýí õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæòîé þì. Óäèðäëàãà çàõèðãàà õî¸ð íü òóñäàà áàéõã¿éãýýð õÿíàõ ÿìàð ÷ áîëîìæã¿é ó÷èð ñºðºã îëîí ¿ð äàãàâàð ãàðäàã. Æèøýý íü õ¿íèé íººö áàãàòàé áºãººä ÒÁÁ-ûí óäèðäàõ çºâëºë ìºí óäèðäëàãà íü á¿õ àæëàà çîõèöóóëæ õèéõ íü òºðºë á¿ðèéí àñóóäàë õ¿íäðýë¿¿ä ãàðäàã. Òýãýõýýð çàõèðãàà óäèðäëàãà õî¸ð íü òóñäàà áàéõ íü çºâ ãýæ áîäîæ áàéíà. çàõèðãàà íü òóõàéí áàéãóóëëàãûí ºäºð òóòìûí àæëûã õºòëºí ÿâóóëäàã áîë óäèðäàõ çºâëºë íü áîäëîãûã òîäîðõîéëæ õÿíàëòûã õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâäàë þì. Óäèðäëàãà çàõèðãàà õî¸ðûã òóñàä íü áàéëãàõ íýã àðãà íü ÷èã ¿¿ðãýý íýã õ¿íýýð õèéëãýõã¿é áàéõ. ÒÁÁ íü ¿éë÷èëæ áóé íèéãýì áîëîí àðä èðãýäèéíõýý ºìíº ºíäºð õàðèóöëàãà õ¿ëýýäýã. ßàãààä ãýâýë ÒÁÁ-ûí ¿éë àæèëëàãàà çºâ ÷èãëýë çîðèëãîòîé ºíäºð õàðèóöëàãàòàé àæèëëàõ ÷àäâàðòàé îëîí íèéòèéí òºëºº àæèëëàäàã óäèðäëàãàòàé áàéõ íü íýí øààðäëàãàòàé. ÒÁÁ íü àøãèéí áóñ áóñäûí òºëºº ¿éë÷èëíý ãýäãýý áàéíãà ñàíàæ ¿íýí÷ øóäàðãà àæèëëàæ ýðõ ìýäëýý óðâóóëàí àøèãëàõã¿é áàéõ áà ¿¿ðýã õàðèóöëàãàà ñàéí ìýääýã ìºí èðãýäòýéãýý çºâ áîëîâñîí õàðüöàõ íü ÷óõàë
Должинсүрэн .
Àâèëãà ãýæ þó âý ? Àâëèãûí çàðèì æèøýý áè÷íý ¿¿? ßàãààä àâèëãà íü àñóóäàë áîëæ áàéíà âý?
Àâèëãàòàé Òýìöýõ Ãàçàð õýðõýí àæèëëàäàã âý?
Òà ìîíãîëä ºäºð òóòìûíõàà àìüäðàëä õýðõýí àâèëãàòàé òýìöäýã âý?
Àâèëãàëûí õîð õºíººëèéã òàéëáàðëàíà óó? Æèøýý ãàðãàí áè÷ýýðýé.
Àâèëãà íü òºðèéí àëáàí òóøààëòíààñ ººðèéí àëáàí òóøààë, ýðõ ìýäëèéã õóâèéí àøèã õîíæîî îëîõ çîðèëãîîð óðâóóëàí àøèãëàõ ÿâäàë ãýæ õýëæ áîëîõ þì. Òóõàéëáàë:
· àëü íýã àëáàí òóøààëòàí áóñäààñ ìºí㺠ýäëýë çýðýã ¿íý á¿õèé ç¿éë õóâüäàà àâàõ
· ººðèéí òàíèë, íàéç íºõºä, õàìààòàí ñàäàíä õóóëü áóñààð èë¿¿ äàâóó áàéäàë îëãîõ àâèëãûí õýëáýð
Òºðèéí àëáàí õààã÷äûí àâèëãà íü íèéãýìä òºäèéã¿é õóâü õ¿íèé àìüäðàëä íºëººëæ áàéäãààðàà õîð óðøèãòàé. Àâèëãà íü õóâèéí õýâøëèéã ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ, ºðãºæ¿¿ëýõ õ¿ñýë ýðìýëçëèéã äàðäàã. Èíãýñíýýð õºäºëìºð ýðõëýëòýä ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëäýã. Àâèëãà ¿¿ñýõ ¿íäñýí ñóóðü øàëòãààí áîë íî¸ðõîë õàðèóöëàãûí õàíãàëòòàé
ìåõàíèçìã¿éãýýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ ýðõ ÷ºëººã õýëäýã. Àвилга улам бүр өсөн томорч байгаа нь хоорондоо уялдаа холбоо бүхий хэдэíхүчин зүйлээс шалтгаалж Монголд àñóóäàë áîëæ байна ãýæ áè ¿çëýý. Тэдгээрээс нилээд чухлыг нь дурьдвал:
· Бараг бүх шатанд ашиг сонирхлын зөрчилдөөн тодорхой салбар болон системийг бүхэлд нь хамарсан шинжтэй болсноор улсын ба хувийн хэвшлийн хоорондох зааг хязгаар нилээд бүдгэрсэн.
· Òºр засгийн ихэнх үйл ажиллагаа ил тод бус, энэ талаар мэдээлэл авах боломжгүй байгаа нь хариуцлагыг бүхий л талаар сулруулж, энэ нь улмаар хэвлэл мэдээллийн үр ашиггүй байдалд нэрмээс болж, бодлого хэлэлцэх, төр засагт хяналт тавих үйл явцад иргэд оролцох боломж хязгаарлàãäìàë.
· Иргэдэд үзүүлэх үйлчилгээ хүрэлцээ муутай байгаа нь хэт улс төржсөн төр захиргааны байгууллагуудыг нэмэгдүүлж, “бялуу хуваах систем” оршин тогтнох нөхцлийг бүрдүүлж байна.
· Шаардлагатай шинэчлэлийг хуульд нийцүүлэн хэрэгжүүлэх улс төрийн зориг, удирдлагын арга барил хязгаарлагдмал байгаагаас гадна хоорондоо зөрчилдсөн, нэг нь нөгөөгөө давтсан хуулиуд нь бодлогыг цааш нь үр дүнтэй хэрэгжүүлэхэд саад болж байна.
· Монголбанк, Үндэсний аудитын газар, УИХ-ын байнгын хороод, Ерөнхий прокурорын газар, Улсын мэргэжлийн хяналтын газар, Төрийн өмчийн хороо болон Сангийн яамны хэлтэс, газрууд зэрэг төр засгийн хяналтын институцууд сул байна.
Дээр дурьдсан системийн шинжтэй доголдлууд нь Монголд “мөнгөний хойноос явдаг” авилгал хөгжин цэцэглэх боломжийг бүрдүүлж áàéíà.
Харин 2006 онд батлагдсан Авилгын эсрэг Монгол Улсын хуульд “Авилга” гэдгийг төрийн албан тушаалтан эрх мэдлээ хувийн ашиг хонжоо олоход урвуулан ашиглах, бусдад давуу байдал олгох, иргэн, хуулийн этгээдээс тэрхүү хууль бус давуу байдлыг олж авах үйлдэл, эс үйлдэхгүйгээр илрэх эрхзүйн зөрчлийг хэлнэ.
Авилга олон шалтгааны улмаас нийгэмд үүсдэг. Тухайлбал: Төр, захиргааны байгул лагын хүнд суртал, олон шат дамжлага, төрийн аль ч шатны байгууллагын үйл ажиллагааны ил тод, нээлттэй бус байдлаас, ойлгомжгүй хууль, дүрэм, журмаас, цалин хөлс бага, амьжиргааны өртөг өндөр, ядуурал, төрийн албаны ёс зүйн доройтол, шийдвэр гаргахад албан тушаалтны хувийн үзэл бодол, нөлөөлөх орон зай их гэх мэтээр нэрлэж болно. Авилгын илрэх хэлбэр нь олон янз байдаг.
Хээл хахууль: Хээл хахууль нь Авилгын хамгийн хүнд хэлбэр болдог. Хээл хахууль гэдэг бол бэлэн мөнгө, тодорхой үнэ шингэсэн хүний хэрэгцээ хангахуйц материаллаг эд зүйлс байдаг. Мөн үнэ төлбөргүй үйлчилгээнд хамрагдах, гэр бүл болон ойр дотныхондоо хөнгөлөлт үзүүлэх зэрэг эдийн бус хэлбэртэй байдаг.
Шан харамж: төрийн албан хаагчийг хийх ёстой ажлаа хийснийх нь төлөө урамшуулал өгч давараадаг. Жишээ нь ажил бүтээж өгсөнд баярлалаа хэмээн бэлэг өгөх гэх мэт.
Шахалт дарамт үзүүлэх: Төрийн эрх бүхий албан тушаалтангууд өөрийн эрх мэдлээ хууль бусаар ашиглан бусдыг хясан боогдуулах, эсхүл айлган сүрдүүлж хахууль авах
юм. Жишээ нь: эмнэлэг хэвтэхэд ор байхад байхгүй гэх, замын цагдаа. Сургууль гээд хаа сайгүй энэ үйлдэл үзэгддэг. Найз нөхөд дотны хүмүүсээ албан тушаалд томилуулах, томилох. Ингэснээр мэргэжлийн ур чадваргүй хүмүүс төрийн албанд орох, төрийн албаны нэр хүндийг унагах аюултай.
Бэлэг авах. Төрийн албан хаагчийн тухайд эрхэлсэн албан тушаалын байдалтай холбогдуулан ёслолын болон хүндэтгэлийн арга хэмжээний үеэр хэн нэгнээс хүндэтгэж талархсаныхаа илэрхийлэл болгон бэлэг, дурсгалын зүйлийг авахыг хуулиар хориглоогүй. Харин тэр өгсөн бэлэгний үнийн дүн нь цалингийнх нь хэмжээнээс хэтэрч байвал зөрүүг нь төлөөд хувьдаа авах эсвэл албан байгуулагтаа тушаах ёстой хэмээн хуульд заасан байдаг. Сонгуулийн Авилга: сонгогчдыг эд зүйлсээр авилагдах, сонгуу лиар гарч ирснийхээ дараа доод хүмүүстээ албан тушаал амлах.
Төрийн эд хөрөнгийг хувийн хэрэгцээнд ашиглах, бичиг баримт хуурамчаар үйлдэх
хууль бусаар орлого олох, татвараас зайлсхийх гэх зэрэг. Жишээлбэл:Авилга нь төрийн албан тушаалтнаас өөрийн албан тушаал, өрх мэдлийг хувийн ашиг хонжооолох зорилгоор урвуулан ашиглаж байна. Аль нэг албан тушаалтан бусдаас мөнгө эдлэл зэрэг үнэ бүхий зүйл хувьдаа авч, өөрийн танил, найз нөхөд, хамаатан саданд шхууль бусаар илүү давуу байдал олгодог.Төрийн албан хаагчдын авилга ньнийгэмд төдийгүй хувь хүний амьдралд нөлөөлж байдгаараа хор уршигтай. Авилга нь хувийн хэвшлийг үйл ажиллагаа явуулж, өргөжүүлэх хүсэл эрмэлзлийг дардаг. Ингэснээр хөдөлмөр эрхлэлтэд ч сөрөг нөлөө үзүүлдэг.
1-3 ÀÒà íü àâèëãûí ýñðýã îëîí íèéòèéã ñî¸í ãýãýýð¿¿ëýõ, àâèëãààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, àâèëãûí ãýìò õýðãèéã èëð¿¿ëýõ çîðèëãîîð ã¿éöýòãýõ àæèë õýðýã á¿ðòãýëò, ìºðäºí áàéöààëò ÿâóóëàõ, õóóëüä çààñàí ýòãýýäèéí õºðºíãº, îðëîãûí ìýä¿¿ëãèéã õÿíàæ øàëãàõ ÷èã ¿¿ðýã á¿õèé õàðààò áóñ, áèå äààñàí, òºðèéí òóñãàé áàéãóóëëàãà þì. Ãýâ÷ àâèëãàòàé òýìöýõ ãàçàð íü èðãýä áèäýíä ìýäýãäýõ¿éö ç¿éë õèéõã¿é áàéãàà íü òîäîðõîé. Àâèëãàòàé Òýìöýõ Ãàçàð íü òîìîîõîí á¿òýö á¿ðýëäýõ¿¿íòýé àæèëëàäàã áîëîâ÷ àâèëãà õýýë õàõóóëü áàéñààð áàéíà. Àâèëãàòàé òýìöýõèéí õàìãèéí ýíãèéí àðãà áîë àëõàì òóòàìäàà àâèëãà á¿¿ ºã, áàñ á¿¿ àâ. ̺í ìàíàé òºð çàñãèéí àðä ò¿ìíýý òºëººëæ áàéãàà ýðõ ìýäýëòýé àëáàí òóøààëòàíãóóä òºðèéí áîäëîãûã çºâ ÿâóóëæ àðä èðãýäèéíõýý àìüäðàëûí ò¿âøèíã äýýøë¿¿ëæ, äàÿàð÷ëàëûí íèéãýìä ìºð çýðýãöýõýä íü òóñ áîëîõ ¸ñòîé þì. Èíãýñíýýð èðãýí á¿ðèéí àìüäðàëûí íºõöºë äýýøèëñýíýýð àâèëãà ºã÷ àâàëöàõ íü áàãàñ÷ óëìààð àðèëàõ áîëîìæòîé þì.
ÒÁÁ ãýæ þó âý?
Óëñ îðíóóäûí îðîí íóòãèéí, ñàéí äóðûí áàéãóóëëàãóóä,àëáàí áóñ ñåêòîðûí ¿éë àæèëëàãààã òîäîðõîéëîõûí òóëä àíõ ͯÁ, õîæèì íü îëîí óëñûí áîëîí õàíäèâëàã÷ áàéãóóëëàãóóä “ òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà” ãýñýí íýð òîìú¸îã õýðýãëýæýý.Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà ãýæ èðãýä,òºðèéí áàéãóóëëàãà /õóóëü òîãòîîõ, ã¿éöýòãýõ, ø¿¿õ ýðõ ìýäëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ áàéãóóëëàãà/-ààñ áóñàä õóóëèéí ýòãýýäýýñ íèéãìèéí áîëîí ººðñäèéí àøèã ñîíèðõîë, ¿çýë áîäëûí ¿¿äíýýñ ñàéí äóðûí ¿íäñýí äýýð áàéãóóëàãäàí ¿éë àæèëëàãàà òºðººñ õàðààò áóñ, ººðèé㺺 óäèðäàõ çàð÷ìààð ÿâóóëäàã àøãèéí òºëºº áóñ áàéãóóëëàãûã õýëíý.
Íèéãýìä ¿éë÷èëäýã òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà ãýæ ñî¸ë, óðëàã, áîëîâñðîë, õ¿ì¿¿æèë, øèíæëýõ óõààí, ýð¿¿ë ìýíä, ñïîðò, áàéãàëü îð÷èí, îð÷èí àõóéí õºãæèë, õ¿íèé ýðõ, õ¿í àìûí òîäîðõîé á¿ëýã, äàâõàðãûí ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ, ýíýðëèéã çýðýã ÷èãëýëýýð íèéãìèéí òóñûí òóëä ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûã õýëíý.
Ãèø¿¿ääýý ¿éë÷èëäýã òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà ãýæ ººðèéí ãèø¿¿äýä ¿éë÷èëäýã, òýäíèé õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõîëûã õàìãààëàõ ¿íäñýí çîðèëãîòîé, íèéãýìä ¿éë÷èëäýãýýñ áóñàä òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûã õýëíý. Èõýíõ îðíóóäàä ÒÁÁ-í ¿éë àæèëëàãàà ¯íäñýí õóóëü, ýñâýë ººð áóñàä õóóëèàð çîõèöóóëàãäñàí áàéäàã. Иргэний нийгэмд үйлчилж байгаа ТББ-уудын үүрэг юу вэ? Иргэний нийгэмд үйлчилж байгаа ТББ-ууд өөр өөрийн гэсэн зорилго зорилтуудтай байдаг. Ийнхүү зорилго зорилтуудаа биелүүлэхийн тулд үүрэг хариуцлага хүлээж ажилладаг. Жишээлбэл: иргэдийн ашиг сонирхолыг бага зардлаар, илүү үр дүнтэй хамгаалж, тэдэнд үйлчлэх,үйл ажиллагаа үйлчилгээ нь үр дүнтэй байх, (үр дүнтэй байх гэдэг нь тэд юу ч хийсэн арай илүү ухаантай, үндэслэл сайтай хандана гэсэн үг) , ба төрийн бус байгууллагууд төр засагтай ажил хэргийн харилцаа тогтоон нийгмийн(боловсрол, эрүүл мэнд, хүрээлэн буй орчин гэх мэт) үйлчилгээний зарим хэсгийг хариуцан ажилладаг. Тэд тогтвортой хөтөлбөр боловсруулж дэмжигч гишүүдээ өргөнөөр оролцуулж, үйл ажиллагаа тэдний хэрэгцээнд тохирсон эсэхийг мэдэж байх шаардлагатай. Жишээлбэл: Монголын хүүхдийн эрхийн төв ТББ нь Монголын Хvvхдийн Эрхийн Тєв нь НYБ-ын Хvvхдийн Эрхийн тухай Конвенцийг хэрэгжvvлэх vйл ажиллагаанд тус дєхєм vзvvлэх зорилготой сайн дурын, ашгийн тєлєє бус, нийгэмд vйлчлэх тєрийн бус байгууллага юм. Тус тєв нь 1996 оны 11-р сард Улаанбаатар хотод байгуулагдсан бєгєєд 7 аймагт салбар тєвєє нээж ажиллуулж байна. Зорилго/зорилтууд:
- Хvvхдийн эрхийн талаарх хvvхдvvдийн єєрсдийнх нь болон насанд хvрэгчдийн ойлголтыг сайжруулах
- Хүүхдийн эрхийн конвецийг хэрэгжvvлэх, хvvхдийн эрхийг хамгаалах эрх зvйн орчинг сайжруулах vйл ажиллагаанд тєрийн бус байгууллагуудын оролцоог нэмэгдvvлж, хvvхдийн сайн сайхны тєлєє тєрийн болон тєрийн бус байгууллагуудын хамтын ажиллагааг хєгжvvлэх
- Хvvхдэд чиглэсэн тєрийн бус байгууллагуудын “Yндэсний эвсэл”–ийн хvчин чадлыг бэхжvvлэх
- Монголын Хvvхдийн Эрхийн Тєвийн vйл ажиллагааны хvрээг vндэсний болон орон нутгийн тvвшинд єргєжvvлэх гэх мэт зорилго зорилтуудыг үйл ажиллагаандаа хэрэгжүүлсэнээр Иргэний нийгэмд төрийн бус байгууллагуудын хамтын ажиллагааны үүрэг роль их байна.
Àâèëãà ãýæ þó âý ? Àâëèãûí çàðèì æèøýý áè÷íý ¿¿? ßàãààä àâèëãà íü àñóóäàë áîëæ áàéíà âý?
Àâèëãàòàé Òýìöýõ Ãàçàð õýðõýí àæèëëàäàã âý?
Òà ìîíãîëä ºäºð òóòìûíõàà àìüäðàëä õýðõýí àâèëãàòàé òýìöäýã âý?
Àâèëãàëûí õîð õºíººëèéã òàéëáàðëàíà óó? Æèøýý ãàðãàí áè÷ýýðýé.
Àâèëãà íü òºðèéí àëáàí òóøààëòíààñ ººðèéí àëáàí òóøààë, ýðõ ìýäëèéã õóâèéí àøèã õîíæîî îëîõ çîðèëãîîð óðâóóëàí àøèãëàõ ÿâäàë ãýæ õýëæ áîëîõ þì. Òóõàéëáàë:
· àëü íýã àëáàí òóøààëòàí áóñäààñ ìºí㺠ýäëýë çýðýã ¿íý á¿õèé ç¿éë õóâüäàà àâàõ
· ººðèéí òàíèë, íàéç íºõºä, õàìààòàí ñàäàíä õóóëü áóñààð èë¿¿ äàâóó áàéäàë îëãîõ àâèëãûí õýëáýð
Òºðèéí àëáàí õààã÷äûí àâèëãà íü íèéãýìä òºäèéã¿é õóâü õ¿íèé àìüäðàëä íºëººëæ áàéäãààðàà õîð óðøèãòàé. Àâèëãà íü õóâèéí õýâøëèéã ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ, ºðãºæ¿¿ëýõ õ¿ñýë ýðìýëçëèéã äàðäàã. Èíãýñíýýð õºäºëìºð ýðõëýëòýä ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëäýã. Àâèëãà ¿¿ñýõ ¿íäñýí ñóóðü øàëòãààí áîë íî¸ðõîë õàðèóöëàãûí õàíãàëòòàé
ìåõàíèçìã¿éãýýð ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ ýðõ ÷ºëººã õýëäýã. Àвилга улам бүр өсөн томорч байгаа нь хоорондоо уялдаа холбоо бүхий хэдэíхүчин зүйлээс шалтгаалж Монголд àñóóäàë áîëæ байна ãýæ áè ¿çëýý. Тэдгээрээс нилээд чухлыг нь дурьдвал:
· Бараг бүх шатанд ашиг сонирхлын зөрчилдөөн тодорхой салбар болон системийг бүхэлд нь хамарсан шинжтэй болсноор улсын ба хувийн хэвшлийн хоорондох зааг хязгаар нилээд бүдгэрсэн.
· Òºр засгийн ихэнх үйл ажиллагаа ил тод бус, энэ талаар мэдээлэл авах боломжгүй байгаа нь хариуцлагыг бүхий л талаар сулруулж, энэ нь улмаар хэвлэл мэдээллийн үр ашиггүй байдалд нэрмээс болж, бодлого хэлэлцэх, төр засагт хяналт тавих үйл явцад иргэд оролцох боломж хязгаарлàãäìàë.
· Иргэдэд үзүүлэх үйлчилгээ хүрэлцээ муутай байгаа нь хэт улс төржсөн төр захиргааны байгууллагуудыг нэмэгдүүлж, “бялуу хуваах систем” оршин тогтнох нөхцлийг бүрдүүлж байна.
· Шаардлагатай шинэчлэлийг хуульд нийцүүлэн хэрэгжүүлэх улс төрийн зориг, удирдлагын арга барил хязгаарлагдмал байгаагаас гадна хоорондоо зөрчилдсөн, нэг нь нөгөөгөө давтсан хуулиуд нь бодлогыг цааш нь үр дүнтэй хэрэгжүүлэхэд саад болж байна.
· Монголбанк, Үндэсний аудитын газар, УИХ-ын байнгын хороод, Ерөнхий прокурорын газар, Улсын мэргэжлийн хяналтын газар, Төрийн өмчийн хороо болон Сангийн яамны хэлтэс, газрууд зэрэг төр засгийн хяналтын институцууд сул байна.
Дээр дурьдсан системийн шинжтэй доголдлууд нь Монголд “мөнгөний хойноос явдаг” авилгал хөгжин цэцэглэх боломжийг бүрдүүлж áàéíà.
Харин 2006 онд батлагдсан Авилгын эсрэг Монгол Улсын хуульд “Авилга” гэдгийг төрийн албан тушаалтан эрх мэдлээ хувийн ашиг хонжоо олоход урвуулан ашиглах, бусдад давуу байдал олгох, иргэн, хуулийн этгээдээс тэрхүү хууль бус давуу байдлыг олж авах үйлдэл, эс үйлдэхгүйгээр илрэх эрхзүйн зөрчлийг хэлнэ.
Авилга олон шалтгааны улмаас нийгэмд үүсдэг. Тухайлбал: Төр, захиргааны байгул лагын хүнд суртал, олон шат дамжлага, төрийн аль ч шатны байгууллагын үйл ажиллагааны ил тод, нээлттэй бус байдлаас, ойлгомжгүй хууль, дүрэм, журмаас, цалин хөлс бага, амьжиргааны өртөг өндөр, ядуурал, төрийн албаны ёс зүйн доройтол, шийдвэр гаргахад албан тушаалтны хувийн үзэл бодол, нөлөөлөх орон зай их гэх мэтээр нэрлэж болно. Авилгын илрэх хэлбэр нь олон янз байдаг.
Хээл хахууль: Хээл хахууль нь Авилгын хамгийн хүнд хэлбэр болдог. Хээл хахууль гэдэг бол бэлэн мөнгө, тодорхой үнэ шингэсэн хүний хэрэгцээ хангахуйц материаллаг эд зүйлс байдаг. Мөн үнэ төлбөргүй үйлчилгээнд хамрагдах, гэр бүл болон ойр дотныхондоо хөнгөлөлт үзүүлэх зэрэг эдийн бус хэлбэртэй байдаг.
Шан харамж: төрийн албан хаагчийг хийх ёстой ажлаа хийснийх нь төлөө урамшуулал өгч давараадаг. Жишээ нь ажил бүтээж өгсөнд баярлалаа хэмээн бэлэг өгөх гэх мэт.
Шахалт дарамт үзүүлэх: Төрийн эрх бүхий албан тушаалтангууд өөрийн эрх мэдлээ хууль бусаар ашиглан бусдыг хясан боогдуулах, эсхүл айлган сүрдүүлж хахууль авах
юм. Жишээ нь: эмнэлэг хэвтэхэд ор байхад байхгүй гэх, замын цагдаа. Сургууль гээд хаа сайгүй энэ үйлдэл үзэгддэг. Найз нөхөд дотны хүмүүсээ албан тушаалд томилуулах, томилох. Ингэснээр мэргэжлийн ур чадваргүй хүмүүс төрийн албанд орох, төрийн албаны нэр хүндийг унагах аюултай.
Бэлэг авах. Төрийн албан хаагчийн тухайд эрхэлсэн албан тушаалын байдалтай холбогдуулан ёслолын болон хүндэтгэлийн арга хэмжээний үеэр хэн нэгнээс хүндэтгэж талархсаныхаа илэрхийлэл болгон бэлэг, дурсгалын зүйлийг авахыг хуулиар хориглоогүй. Харин тэр өгсөн бэлэгний үнийн дүн нь цалингийнх нь хэмжээнээс хэтэрч байвал зөрүүг нь төлөөд хувьдаа авах эсвэл албан байгуулагтаа тушаах ёстой хэмээн хуульд заасан байдаг. Сонгуулийн Авилга: сонгогчдыг эд зүйлсээр авилагдах, сонгуу лиар гарч ирснийхээ дараа доод хүмүүстээ албан тушаал амлах.
Төрийн эд хөрөнгийг хувийн хэрэгцээнд ашиглах, бичиг баримт хуурамчаар үйлдэх
хууль бусаар орлого олох, татвараас зайлсхийх гэх зэрэг. Жишээлбэл:Авилга нь төрийн албан тушаалтнаас өөрийн албан тушаал, өрх мэдлийг хувийн ашиг хонжооолох зорилгоор урвуулан ашиглаж байна. Аль нэг албан тушаалтан бусдаас мөнгө эдлэл зэрэг үнэ бүхий зүйл хувьдаа авч, өөрийн танил, найз нөхөд, хамаатан саданд шхууль бусаар илүү давуу байдал олгодог.Төрийн албан хаагчдын авилга ньнийгэмд төдийгүй хувь хүний амьдралд нөлөөлж байдгаараа хор уршигтай. Авилга нь хувийн хэвшлийг үйл ажиллагаа явуулж, өргөжүүлэх хүсэл эрмэлзлийг дардаг. Ингэснээр хөдөлмөр эрхлэлтэд ч сөрөг нөлөө үзүүлдэг.
1-3 ÀÒà íü àâèëãûí ýñðýã îëîí íèéòèéã ñî¸í ãýãýýð¿¿ëýõ, àâèëãààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, àâèëãûí ãýìò õýðãèéã èëð¿¿ëýõ çîðèëãîîð ã¿éöýòãýõ àæèë õýðýã á¿ðòãýëò, ìºðäºí áàéöààëò ÿâóóëàõ, õóóëüä çààñàí ýòãýýäèéí õºðºíãº, îðëîãûí ìýä¿¿ëãèéã õÿíàæ øàëãàõ ÷èã ¿¿ðýã á¿õèé õàðààò áóñ, áèå äààñàí, òºðèéí òóñãàé áàéãóóëëàãà þì. Ãýâ÷ àâèëãàòàé òýìöýõ ãàçàð íü èðãýä áèäýíä ìýäýãäýõ¿éö ç¿éë õèéõã¿é áàéãàà íü òîäîðõîé. Àâèëãàòàé Òýìöýõ Ãàçàð íü òîìîîõîí á¿òýö á¿ðýëäýõ¿¿íòýé àæèëëàäàã áîëîâ÷ àâèëãà õýýë õàõóóëü áàéñààð áàéíà. Àâèëãàòàé òýìöýõèéí õàìãèéí ýíãèéí àðãà áîë àëõàì òóòàìäàà àâèëãà á¿¿ ºã, áàñ á¿¿ àâ. ̺í ìàíàé òºð çàñãèéí àðä ò¿ìíýý òºëººëæ áàéãàà ýðõ ìýäýëòýé àëáàí òóøààëòàíãóóä òºðèéí áîäëîãûã çºâ ÿâóóëæ àðä èðãýäèéíõýý àìüäðàëûí ò¿âøèíã äýýøë¿¿ëæ, äàÿàð÷ëàëûí íèéãýìä ìºð çýðýãöýõýä íü òóñ áîëîõ ¸ñòîé þì. Èíãýñíýýð èðãýí á¿ðèéí àìüäðàëûí íºõöºë äýýøèëñýíýýð àâèëãà ºã÷ àâàëöàõ íü áàãàñ÷ óëìààð àðèëàõ áîëîìæòîé þì.
ÒÁÁ ãýæ þó âý?
Óëñ îðíóóäûí îðîí íóòãèéí, ñàéí äóðûí áàéãóóëëàãóóä,àëáàí áóñ ñåêòîðûí ¿éë àæèëëàãààã òîäîðõîéëîõûí òóëä àíõ ͯÁ, õîæèì íü îëîí óëñûí áîëîí õàíäèâëàã÷ áàéãóóëëàãóóä “ òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà” ãýñýí íýð òîìú¸îã õýðýãëýæýý.Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà ãýæ èðãýä,òºðèéí áàéãóóëëàãà /õóóëü òîãòîîõ, ã¿éöýòãýõ, ø¿¿õ ýðõ ìýäëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ áàéãóóëëàãà/-ààñ áóñàä õóóëèéí ýòãýýäýýñ íèéãìèéí áîëîí ººðñäèéí àøèã ñîíèðõîë, ¿çýë áîäëûí ¿¿äíýýñ ñàéí äóðûí ¿íäñýí äýýð áàéãóóëàãäàí ¿éë àæèëëàãàà òºðººñ õàðààò áóñ, ººðèé㺺 óäèðäàõ çàð÷ìààð ÿâóóëäàã àøãèéí òºëºº áóñ áàéãóóëëàãûã õýëíý.
Íèéãýìä ¿éë÷èëäýã òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà ãýæ ñî¸ë, óðëàã, áîëîâñðîë, õ¿ì¿¿æèë, øèíæëýõ óõààí, ýð¿¿ë ìýíä, ñïîðò, áàéãàëü îð÷èí, îð÷èí àõóéí õºãæèë, õ¿íèé ýðõ, õ¿í àìûí òîäîðõîé á¿ëýã, äàâõàðãûí ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ, ýíýðëèéã çýðýã ÷èãëýëýýð íèéãìèéí òóñûí òóëä ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûã õýëíý.
Ãèø¿¿ääýý ¿éë÷èëäýã òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà ãýæ ººðèéí ãèø¿¿äýä ¿éë÷èëäýã, òýäíèé õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõîëûã õàìãààëàõ ¿íäñýí çîðèëãîòîé, íèéãýìä ¿éë÷èëäýãýýñ áóñàä òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûã õýëíý. Èõýíõ îðíóóäàä ÒÁÁ-í ¿éë àæèëëàãàà ¯íäñýí õóóëü, ýñâýë ººð áóñàä õóóëèàð çîõèöóóëàãäñàí áàéäàã. Иргэний нийгэмд үйлчилж байгаа ТББ-уудын үүрэг юу вэ? Иргэний нийгэмд үйлчилж байгаа ТББ-ууд өөр өөрийн гэсэн зорилго зорилтуудтай байдаг. Ийнхүү зорилго зорилтуудаа биелүүлэхийн тулд үүрэг хариуцлага хүлээж ажилладаг. Жишээлбэл: иргэдийн ашиг сонирхолыг бага зардлаар, илүү үр дүнтэй хамгаалж, тэдэнд үйлчлэх,үйл ажиллагаа үйлчилгээ нь үр дүнтэй байх, (үр дүнтэй байх гэдэг нь тэд юу ч хийсэн арай илүү ухаантай, үндэслэл сайтай хандана гэсэн үг) , ба төрийн бус байгууллагууд төр засагтай ажил хэргийн харилцаа тогтоон нийгмийн(боловсрол, эрүүл мэнд, хүрээлэн буй орчин гэх мэт) үйлчилгээний зарим хэсгийг хариуцан ажилладаг. Тэд тогтвортой хөтөлбөр боловсруулж дэмжигч гишүүдээ өргөнөөр оролцуулж, үйл ажиллагаа тэдний хэрэгцээнд тохирсон эсэхийг мэдэж байх шаардлагатай. Жишээлбэл: Монголын хүүхдийн эрхийн төв ТББ нь Монголын Хvvхдийн Эрхийн Тєв нь НYБ-ын Хvvхдийн Эрхийн тухай Конвенцийг хэрэгжvvлэх vйл ажиллагаанд тус дєхєм vзvvлэх зорилготой сайн дурын, ашгийн тєлєє бус, нийгэмд vйлчлэх тєрийн бус байгууллага юм. Тус тєв нь 1996 оны 11-р сард Улаанбаатар хотод байгуулагдсан бєгєєд 7 аймагт салбар тєвєє нээж ажиллуулж байна. Зорилго/зорилтууд:
- Хvvхдийн эрхийн талаарх хvvхдvvдийн єєрсдийнх нь болон насанд хvрэгчдийн ойлголтыг сайжруулах
- Хүүхдийн эрхийн конвецийг хэрэгжvvлэх, хvvхдийн эрхийг хамгаалах эрх зvйн орчинг сайжруулах vйл ажиллагаанд тєрийн бус байгууллагуудын оролцоог нэмэгдvvлж, хvvхдийн сайн сайхны тєлєє тєрийн болон тєрийн бус байгууллагуудын хамтын ажиллагааг хєгжvvлэх
- Хvvхдэд чиглэсэн тєрийн бус байгууллагуудын “Yндэсний эвсэл”–ийн хvчин чадлыг бэхжvvлэх
- Монголын Хvvхдийн Эрхийн Тєвийн vйл ажиллагааны хvрээг vндэсний болон орон нутгийн тvвшинд єргєжvvлэх гэх мэт зорилго зорилтуудыг үйл ажиллагаандаа хэрэгжүүлсэнээр Иргэний нийгэмд төрийн бус байгууллагуудын хамтын ажиллагааны үүрэг роль их байна.
Пүрэвгарьд .
Иргэний нийгэм гэж юу вэ?
Монгол улсын төрийн тогцолцоонд өөрчилөлт шинэчлэлт хийх шаардлага даяаршлагдаж байгаа өнөөгийн нөхцөлд улам бүр тод илэрч байна. Эдийн засгийн зөв шийдвэр гаргах нийгмийн олон талт үүргүүдийг төрийн бус байгууллагуудаар дамжуулан гүйцэтгэж төр өөрөө хүчтэй хяналт тавих хууль эрх зүйн орчин бий болгох шаардлага бий болж байна. Хүмүүсийн өдөр дутмын харилцаанд амгалан тайван байдлыг тогтоож, нийгмийн шударга ёс, тэгш байдлыг хангах. Төр, иргэний харилцаанд тэнцвэрт байдлыг буй болгож, төрөөс иргэдийнхээ эрхийг хамгаалах, баталгаажуулах нөхцлийг бүрдүүлэх.Өмч эд хөрөнгийн болон бусад харилцааг зохицуулах замаар хүний хөгжих нөхцлийг хангах, улс орны эдийн засгийн өсөлтийг дэмжих, хүрээлэн байгаа орчин, экологийн тэнцвэрт байдлыг хамгаалах зэрэгт иргэд нь сайн дураар идвэхтэй оролцох орчин нөхцөлийг нь бий болгож идвэхжүүлэх шаардлагатай.
Дарга албан тушаалтангаас айх ажилгүй болох айдас, олон төрлийн хүчирхийлэл, танил тал харах, хээл хахууль авах, шударга бус байдал гаргах, төсөв хөрөнгийг үр ашиггүй зарцуулах, намын үзэл бодлоор чадваргүй албан тушаалтан нэмэгдэж, намын үзэл сурталаар ард иргэдийн санаа бодлыг угаах, албан тушаалаа бөхөлж үйлдэх зэрэг явдал далд байдлаар төрийн байгууллагуудад амь бөхтэй байсаар байна. Хэдийгээр нийгэм хөгжиж төрийн тогтолцоо шинэчлэгдэж байгаа боловч эдгээр далд үйл явцыг таслан зогсоох талаар төгс шийдлийг олж чадахгүй байна. Иймээс нам төвтэй төр бус иргэн төвтэй төрийн тогтолцоонд шилжихэд иргэний нийгмийн талаар үзэл ойлголтыг хүн бүрт ойлгуулж, иргэний нийгмийн гүйцэтгэх үүргийн талаар сайн ойлголт өгөх шаардлага өсөн нэмэгдэж байна.
Сүүлийн жилүүдэд Ази, Африк, Латин амеркийн зарим оронд хувийн болон ашгийн бус зохион байгуулалтай бүлгүүдийн үйл ажиллагаа ихээхэн идвэхжсэн билээ. Эдгээр бүлэг хүмүүнлэгийн тусламж үзүүлэх болон хүний эрхийг хамгаалах хэргээрээ нийгэмд нэгэнтээ хүлээн зөвшөөрөгдсөн бол одоо эдийн засгийн өсөлт, амьдралын чанарын түвшинг хангахад чухал ач холбогдолтой нийгмийн дэд бүтцийг бий болгох хэрэгт тэдний гүйцэтгэх үүрэг улам бүр өсөн нэмэгдэж байна.
Иргэний нийгмийн ач холбогдол ийнхүү өсч буй хэдий ч хөгжиж байгаа орнуудад тэдний талаархи ойлголт бүрэн төгс болж чадаагүй байна. Тэр байтугай тэдгээрийн тоо, орлогын эх үүсвэр, үйл ажиллагааны хүрээ, бодлогын чиглэл зэрэг энгийн мэдээллийн системтэй болж гаргасан юм үгүй байна. Иргэний нийгмийг үзэл баримтлалын хувьд үндсэндээ зах зээл, төрөөс тусдаа нийгмийн ээдрээтэй салбар гэж үздэг.
Иргэний нийгмийн тухай үзэл баримтлал барууны онол, номлолд хэдэн зуун жилийн бий болсон бөгөөд үндэс суурь нь бүр эртний Грект тавигдсан гэж үздэг байна. Энэ тухай орчин үеийн онол 18 дугаар зуунд бий болсон бөгөөд үүнд иргэний нийгмийг төрөөс тусдаа, түүнтэй зэрэгцэн орших байгууллагын хэмжээнд тавьсан Томас Пэйн, Жорж Хэгэл зэрэг улс төрийн онолчдын үзэл бодол нөлөөлсөн байна. Ардчилах үйл явц гүнзгийрснээр иргэний нийгмийн үйл ажиллагааны орон зай тэлж, хөгжиж байгаа орнуудад хийгдсэн бүтцийн өөрчлөлт болон бусад шинэтгэлийн улмаас нийгмийн үйлчилгээнд үүссэн хоосон зайг дүүргэхэд1990 –ээд оноос үйл ажиллагаа нь эрчимжсэн иргэний нийгмийн үүрэг багагүй ач холбогдолтой болсон юм.
“Иргэний нийгэм” гэдэг бол нутгийн иргэдийн нэгдмэл үйл ажиллагааны хэм хэмжээ сайн дурын холбоодын бүтэц, олон нийтийн харилцааны хүрээ юм. Хэм хэмжээ нь хамтын ажиллагааны болон орон нутгийн асуудлыг шийдвэрлэх явцад чухал ач холбогдол бүхий харилцан итгэлцэл, харилцан ажиллагаа, хүлээцтэй байдал, оролцооны үнэт зүйлс, холбоодын бүтэц нь иргэдийн нийтлэг ашиг сонирхлыг илэрхийлдэг албан болон сайн дурын бүх байгууллагыг хамарна.
Хөгжиж байгаа орнуудын байдлаас харахад ийм байгуулал ихэвчлэн албан ёсны бүртгэлтэй томоохон хэмжээний болон орон нутгийн түвшний олон жижиг сайн дурын байгууллагын хэлбэрээр оршин тогтнож байна. Иргэний нийгмийг ТББ-тай адилтгаж болохгүй юм. ТББ нь иргэний нийгмийн нэг хэсэг боловч нийгэм, эдийн засаг улс төрийн амьдралд иргэдийн оролцоог идвэхжүүлэх, бодлогод нөлөөлөхөд чухал, заримдаа бүр онцгой үүрэг гүйцэтгэх явдал ч байдаг. Иргэний нийгэм нь илүү өргөн ойлголт бөгөөд төр, зах зээлээс гадуур оршин тогтнодог бүх байгууллага, холбоодыг эгнээндээ багтааж байдаг.
Иргэний нийгмийн үүрэг:
Иргэний нийгэм: 1. Бодлогын шинжилгээ хийх, сурталчилгаа явуулах, 2. Төрийн байгууллагуудад ажлын үр дүн, төрийн албан хаагчдын үйл ажиллагаа, ёс суртахууны байдалд хяналт тавих 3. Нийгмийн капитал бий болгох , иргэдийн үнэт зүйлс, итгэл үнэмшил, иргэний харилцааны хэм хэмжээ, ардчиллын практикийг таниж мэдрэх, илнрхийлнхнд туслах 4. Нутгийн иргэдын тодорхой бүлэг, ялангуяа хүн амын эмзэг, гадуурхагдсан хэсгийг зохион байгуулалтанд оруулж, улс, төр нийгмийн амьдралд идвэхтэй оролцуулах 5. Гишүүдийнхээ болон бусад иргэдийн аж амьдралыг дээшлүүлэхэд чигэлсэн хөгжлийн үйл ажиллагаа явуулах замаар сайн засаглалыг гүнзгийрүүлэхэд хувь нэмрээ оруулах явдлыг гол үүргээ гэж үздэг байна.
ИНБ мөн нийгмийн капитал бий болгоход чухал үүрэг гүйцэтгэгдэг. “Нийгмийн капитал гэдэг нь хүмүүс нийтлэг эрх ашгийн төлөө бие биетэйгээ хамтран ажиллах боломжийг бий болгоход шаардлагатай холбоод, сүлжээ, хамтын үйл ажиллагааны хэм хэмжээний нэгдмэл юм. Нийгмийн капитал нь эдийн засгийн болон хүний капиталын нэгэн адил үйлдвэрлэх хүч бөгөөд ашиглалтын хэрээр хуримтлал бий болгодог. Нийгмийн капиталыг бүрдүүлдэг байгууллын тогтолцоо ба үнэт зүйлс нь сайн засаглал, эдийн засгийн хөгжил, эрүүл нийгмийн үндэс суурь болдог.
Монголын иргэний нийгэм ардчилсан үзэл хандлагыг өөрсдөө сайтар мэдэрч, ухаарсан, аливаа асуудлаар нэгдэн нягтарч чаддаг хүсэл, эрмэлзэлтэй, зоригтой байх ёстой. Мөн албан тасалгаанаасаа гарч, шаардлагатай үед хүний эрхийн төлөө өөрсдийн санал бодлоо илэрхийлэн гудамжинд гарч зогсох, жагсах чадвартай байх ёстой. Иргэний нийгмээ хөгжүүлье, ардчиллыг “амьдаар нь харъя” гэвэл бид тэмцэж сурах хэрэгтэй.
Нийгмийн энэ их бухимдал олон нийтийг хүчирхийлэлийн аргаар асуудлыг шийдэх байдал хүргэсэн нь 2008 оны 07-р сарын 01 –ний үйл явдал юм. Энд нийгмийн бухимдал их байснаас ийм үр дагвар гарах учир шалтгааны эх суурь тавигдсан. Энэ үед төр засгаас зөв бодлого барьж хэлэлцээрийн ширээний ард сууж асуудлыг хурцтатгалгүй шийдэх боломж зөндөө байсан. Гэсэн хэдий МАХН-ын кадрууд ард түмний өмнө гарч зоригтойгоор асуудлыг эвийн замаар шийдэх алхам хийгээгүй харин ч цаана нь өдөөн дэвэргэх, дараа нь хүчээр нугчин дарах бодлого явуулсан билээ.
Иргэний нийгэм гэж юу вэ?
Монгол улсын төрийн тогцолцоонд өөрчилөлт шинэчлэлт хийх шаардлага даяаршлагдаж байгаа өнөөгийн нөхцөлд улам бүр тод илэрч байна. Эдийн засгийн зөв шийдвэр гаргах нийгмийн олон талт үүргүүдийг төрийн бус байгууллагуудаар дамжуулан гүйцэтгэж төр өөрөө хүчтэй хяналт тавих хууль эрх зүйн орчин бий болгох шаардлага бий болж байна. Хүмүүсийн өдөр дутмын харилцаанд амгалан тайван байдлыг тогтоож, нийгмийн шударга ёс, тэгш байдлыг хангах. Төр, иргэний харилцаанд тэнцвэрт байдлыг буй болгож, төрөөс иргэдийнхээ эрхийг хамгаалах, баталгаажуулах нөхцлийг бүрдүүлэх.Өмч эд хөрөнгийн болон бусад харилцааг зохицуулах замаар хүний хөгжих нөхцлийг хангах, улс орны эдийн засгийн өсөлтийг дэмжих, хүрээлэн байгаа орчин, экологийн тэнцвэрт байдлыг хамгаалах зэрэгт иргэд нь сайн дураар идвэхтэй оролцох орчин нөхцөлийг нь бий болгож идвэхжүүлэх шаардлагатай.
Дарга албан тушаалтангаас айх ажилгүй болох айдас, олон төрлийн хүчирхийлэл, танил тал харах, хээл хахууль авах, шударга бус байдал гаргах, төсөв хөрөнгийг үр ашиггүй зарцуулах, намын үзэл бодлоор чадваргүй албан тушаалтан нэмэгдэж, намын үзэл сурталаар ард иргэдийн санаа бодлыг угаах, албан тушаалаа бөхөлж үйлдэх зэрэг явдал далд байдлаар төрийн байгууллагуудад амь бөхтэй байсаар байна. Хэдийгээр нийгэм хөгжиж төрийн тогтолцоо шинэчлэгдэж байгаа боловч эдгээр далд үйл явцыг таслан зогсоох талаар төгс шийдлийг олж чадахгүй байна. Иймээс нам төвтэй төр бус иргэн төвтэй төрийн тогтолцоонд шилжихэд иргэний нийгмийн талаар үзэл ойлголтыг хүн бүрт ойлгуулж, иргэний нийгмийн гүйцэтгэх үүргийн талаар сайн ойлголт өгөх шаардлага өсөн нэмэгдэж байна.
Сүүлийн жилүүдэд Ази, Африк, Латин амеркийн зарим оронд хувийн болон ашгийн бус зохион байгуулалтай бүлгүүдийн үйл ажиллагаа ихээхэн идвэхжсэн билээ. Эдгээр бүлэг хүмүүнлэгийн тусламж үзүүлэх болон хүний эрхийг хамгаалах хэргээрээ нийгэмд нэгэнтээ хүлээн зөвшөөрөгдсөн бол одоо эдийн засгийн өсөлт, амьдралын чанарын түвшинг хангахад чухал ач холбогдолтой нийгмийн дэд бүтцийг бий болгох хэрэгт тэдний гүйцэтгэх үүрэг улам бүр өсөн нэмэгдэж байна.
Иргэний нийгмийн ач холбогдол ийнхүү өсч буй хэдий ч хөгжиж байгаа орнуудад тэдний талаархи ойлголт бүрэн төгс болж чадаагүй байна. Тэр байтугай тэдгээрийн тоо, орлогын эх үүсвэр, үйл ажиллагааны хүрээ, бодлогын чиглэл зэрэг энгийн мэдээллийн системтэй болж гаргасан юм үгүй байна. Иргэний нийгмийг үзэл баримтлалын хувьд үндсэндээ зах зээл, төрөөс тусдаа нийгмийн ээдрээтэй салбар гэж үздэг.
Иргэний нийгмийн тухай үзэл баримтлал барууны онол, номлолд хэдэн зуун жилийн бий болсон бөгөөд үндэс суурь нь бүр эртний Грект тавигдсан гэж үздэг байна. Энэ тухай орчин үеийн онол 18 дугаар зуунд бий болсон бөгөөд үүнд иргэний нийгмийг төрөөс тусдаа, түүнтэй зэрэгцэн орших байгууллагын хэмжээнд тавьсан Томас Пэйн, Жорж Хэгэл зэрэг улс төрийн онолчдын үзэл бодол нөлөөлсөн байна. Ардчилах үйл явц гүнзгийрснээр иргэний нийгмийн үйл ажиллагааны орон зай тэлж, хөгжиж байгаа орнуудад хийгдсэн бүтцийн өөрчлөлт болон бусад шинэтгэлийн улмаас нийгмийн үйлчилгээнд үүссэн хоосон зайг дүүргэхэд1990 –ээд оноос үйл ажиллагаа нь эрчимжсэн иргэний нийгмийн үүрэг багагүй ач холбогдолтой болсон юм.
“Иргэний нийгэм” гэдэг бол нутгийн иргэдийн нэгдмэл үйл ажиллагааны хэм хэмжээ сайн дурын холбоодын бүтэц, олон нийтийн харилцааны хүрээ юм. Хэм хэмжээ нь хамтын ажиллагааны болон орон нутгийн асуудлыг шийдвэрлэх явцад чухал ач холбогдол бүхий харилцан итгэлцэл, харилцан ажиллагаа, хүлээцтэй байдал, оролцооны үнэт зүйлс, холбоодын бүтэц нь иргэдийн нийтлэг ашиг сонирхлыг илэрхийлдэг албан болон сайн дурын бүх байгууллагыг хамарна.
Хөгжиж байгаа орнуудын байдлаас харахад ийм байгуулал ихэвчлэн албан ёсны бүртгэлтэй томоохон хэмжээний болон орон нутгийн түвшний олон жижиг сайн дурын байгууллагын хэлбэрээр оршин тогтнож байна. Иргэний нийгмийг ТББ-тай адилтгаж болохгүй юм. ТББ нь иргэний нийгмийн нэг хэсэг боловч нийгэм, эдийн засаг улс төрийн амьдралд иргэдийн оролцоог идвэхжүүлэх, бодлогод нөлөөлөхөд чухал, заримдаа бүр онцгой үүрэг гүйцэтгэх явдал ч байдаг. Иргэний нийгэм нь илүү өргөн ойлголт бөгөөд төр, зах зээлээс гадуур оршин тогтнодог бүх байгууллага, холбоодыг эгнээндээ багтааж байдаг.
Иргэний нийгмийн үүрэг:
Иргэний нийгэм: 1. Бодлогын шинжилгээ хийх, сурталчилгаа явуулах, 2. Төрийн байгууллагуудад ажлын үр дүн, төрийн албан хаагчдын үйл ажиллагаа, ёс суртахууны байдалд хяналт тавих 3. Нийгмийн капитал бий болгох , иргэдийн үнэт зүйлс, итгэл үнэмшил, иргэний харилцааны хэм хэмжээ, ардчиллын практикийг таниж мэдрэх, илнрхийлнхнд туслах 4. Нутгийн иргэдын тодорхой бүлэг, ялангуяа хүн амын эмзэг, гадуурхагдсан хэсгийг зохион байгуулалтанд оруулж, улс, төр нийгмийн амьдралд идвэхтэй оролцуулах 5. Гишүүдийнхээ болон бусад иргэдийн аж амьдралыг дээшлүүлэхэд чигэлсэн хөгжлийн үйл ажиллагаа явуулах замаар сайн засаглалыг гүнзгийрүүлэхэд хувь нэмрээ оруулах явдлыг гол үүргээ гэж үздэг байна.
ИНБ мөн нийгмийн капитал бий болгоход чухал үүрэг гүйцэтгэгдэг. “Нийгмийн капитал гэдэг нь хүмүүс нийтлэг эрх ашгийн төлөө бие биетэйгээ хамтран ажиллах боломжийг бий болгоход шаардлагатай холбоод, сүлжээ, хамтын үйл ажиллагааны хэм хэмжээний нэгдмэл юм. Нийгмийн капитал нь эдийн засгийн болон хүний капиталын нэгэн адил үйлдвэрлэх хүч бөгөөд ашиглалтын хэрээр хуримтлал бий болгодог. Нийгмийн капиталыг бүрдүүлдэг байгууллын тогтолцоо ба үнэт зүйлс нь сайн засаглал, эдийн засгийн хөгжил, эрүүл нийгмийн үндэс суурь болдог.
Монголын иргэний нийгэм ардчилсан үзэл хандлагыг өөрсдөө сайтар мэдэрч, ухаарсан, аливаа асуудлаар нэгдэн нягтарч чаддаг хүсэл, эрмэлзэлтэй, зоригтой байх ёстой. Мөн албан тасалгаанаасаа гарч, шаардлагатай үед хүний эрхийн төлөө өөрсдийн санал бодлоо илэрхийлэн гудамжинд гарч зогсох, жагсах чадвартай байх ёстой. Иргэний нийгмээ хөгжүүлье, ардчиллыг “амьдаар нь харъя” гэвэл бид тэмцэж сурах хэрэгтэй.
Нийгмийн энэ их бухимдал олон нийтийг хүчирхийлэлийн аргаар асуудлыг шийдэх байдал хүргэсэн нь 2008 оны 07-р сарын 01 –ний үйл явдал юм. Энд нийгмийн бухимдал их байснаас ийм үр дагвар гарах учир шалтгааны эх суурь тавигдсан. Энэ үед төр засгаас зөв бодлого барьж хэлэлцээрийн ширээний ард сууж асуудлыг хурцтатгалгүй шийдэх боломж зөндөө байсан. Гэсэн хэдий МАХН-ын кадрууд ард түмний өмнө гарч зоригтойгоор асуудлыг эвийн замаар шийдэх алхам хийгээгүй харин ч цаана нь өдөөн дэвэргэх, дараа нь хүчээр нугчин дарах бодлого явуулсан билээ.
үрэвгарьд Сайн сонсогч болохын тулд юу юуг хийх хэрэгтэй вэ? Сайн сонсож сурах нь ямар ач холбогдолтой вэ?
Харилцааны гол соёл бол ярилцагч хүнээ анхааралтай сонсож хүндэтгэх явдал байдаг. Харилцагчаа анхааралтай сонсож, дуустал нь ярих боломж өгөх хэрэгтэй. Түр зогсолтыг яриа дууссан мэт үзэх нь өрөөсгөл учир хэдийд өөрийг тань ярианд оролцохыг урьж байгааг мэдрэх нь чухал. Харилцагчийн яриаг зөв ойлгосон эсэхийг шаардлага гарвал тодруулж асуух.
Харилцагчийн сэтгэлийн хөдөлгөөнийг аль болох зeвөөр ойлгох хэрэгтэй. Энэ нь харилцагчаас бодол санаагаа илэн далангvй бvрэн гvйцэд илэрхийлэхэд тус дөхөм болно.
Хүмүүсийг өөртөө татах, манлайлагч байх, олны хүндэтгэлийг хүлээх том урлага ухаан шаарддаг. Жишээ нь нэгэн итгэгч хүн исусээс асуужээ. Залбирч байхдаа тамхи татаж болох уу гэж эзэн болохгүй ээ гэж, нөгөө итгэгч хүн тамхи татаж байхдаа залбирч болох уу гэж асуужээ, болно оо гэж хариулжээ. Асуултаа зөв тавиж хүнтэй зөв харицан зөвшөөрүүлж чадна гэдэг нэлээн ур ухаан шаардсан харилцааны соёл юм.
Ярианы соёл нь соёлч боловсон байдлын нэг бvрэлдэхvvн хэсэг юм.
Ярианы соёлыг эээмших гэдэг нь ойлгомжтой товч тодорхой, илvv олон vггvйгээр зєв гэхдээ хурц, дvрслэлтэй, эелдэг байдлаар єєрийн бодол санааг илэрхийлнэ гэсэн vг юм.
Хэл ярианыхаа дутагдлыг засаж vгийн сангаа баяжуулахын тулд уран зохиол байнга уншиж, бусдын хэл яриаг сонгож, тєрєл бvрийн тайлбар толь, толь бичиг ашиглаж байх хэрэгтэй.
Янз бvрийн зvйр цэцэн vг, хэвшсэн хэллэг, уран зохиолоос авсан ишлэл нь ярианы хэлийг идэвхжvvлж єгдєг. Єєрийнхєє ярианы аялгыг анхаарч байгаарай. Тайван, итгэлтэй ярьж, зогслого хийж, онц чухал vгийг онцгойлон дуудаж ярьдаг байх хэрэгтэй.
Бие биедээ хэрхэн хандах байдлыг мєн ярианы соёлд хамааруулж болно. Єєрийн найз нєхєд, хvvхэд, сайн танил, єєрєєсєє ахмад бус хvмvvстэй «чи» гэж харьцаж болно. Харин єєрєєсєє ахмад, хvндэтгэсэн, сайн танихгvй, огт танихгvй хvмvvстэй «та» гэж харьцдаг.
Ямар нэг дотно харьцаагvй бол «чи» гэж харьцах нь бvдvvлэг, дорд vзсэн хэрэг болно. Жишээ нь удирдах дарга хvн єєрийн удирдлагад байгаа хvнтэй «чи» гэж харьцах нь єєрийн давуугаа vзvvлэх гэсэн мэт болох учир тун эвгvй байдаг. Дэлгvvрт ороод худалдагч болгоныг насанд нь тохируулахгvй «эгчээ» буюу «хvvхээн» гэх нь эвгvй. Орчныхоо хvмvvстэй харьцахдаа элдэв эрээгvй байдлаас зайлсхийж байх ёстой. Буруу зєв дуудсан гадаад vгээр чамирхах нь тун эвгvй байдаг. Та хэрвээ удирдагч хүн бол удирдаж буй хүнээ зэмлэх ,шүүмжлэх шаардлага нэг бус удаа гардаг биз.Хүнд зэмлэл, шүүмжлэлийг хэлэх нь төвөгтэй байдаг. Гэхдээ ямар ч тохиолдолд харилцаагаа эерэг байлгах ёстой юм. Удирдах ажилтаны хувьд ажилчидаа хүндэтгэдэг гэдгээ ойлгуулж байх шаардлагатай.Ингэх юм бол ажилчид бүх хүчээрээ сайн ажилладаг. Та өөрийн удирдаж явуулж буй баг, байгууллагадаа хэр сайн байгууллагын соёлыг бий болгоно, тэр хийрээрээ таны байгуулага, багийн харилцаа сайн байж,бүтээмж сайн байх болно. Тэгвэл яаж эерэг харилцааг бий болгох вэ? Дараах зөвлөгөөг дагаад үзээрэй. Тэгвэл та харилцаанд чинь үүсэх хүндрэлтэй байдлуудаас зайлсхийж чадна
1. Та менежер хүний хувьд харилцааны соёлтой байх ёстой. Мөн хүмүүстэй харилцахдаа дуртай, тааламжтай байх ёстой. Мөн хамгийн гол нь шудрага байж, хүн бүрд ижил тэгш байдлаар хандах хэрэгтэй. Ингэж байж ажилчид менежер танд итгэх болно. Хүмүүсийг дандаа хүндэтгэж харьц. Тухайн хүн тань зөв зүйл хийсэн ч , буруу зүйл хийсэн ч та хүндэтгэж харьцах хэрэгтэй. Хүн болгонтой бүдүүлэг харилцах юм бол та ирээдүйд тухайн хүмүүстэй харилцахдаа хүндрэлтэй байх болно.
2. Багийхаа гишүүд бүртэй ойр дотно байх хэрэгтэй. Та хичнээн муу зүйл хэлэх гэж байсан ч сайн харилцаагаа хадгалах хэрэгтэй юм.
3. Та хэрвээ уурлаж байгаа бол яагаад уурлах болсоноо нэг бодоод үз. Яг үнэндээ заримдаа хүмүүсийн уурлаад байгаа зүйл нь тухайн асуудалтай бараг холбоогүй харин биднээс өөрөөс болсон байдаг.
4. Та ууралсан үедээ шууд тухайн асуудалтай учраа олох гэж хичээх хэрэггүй. Харин хэсэг хугацаанд тайвширсаныхаа дараа асуудлыг авч хэлэлцэх хэрэгтэй байдаг.
5. Яг юу хэлэх ба яагаад ингэж хэлэх болсондоо төлөвлөх хэрэгтэй. Энэ үед та тухайн асуудал үнэхээр чухал эсэхийг ойлгоно.
6. Зааварчилгаа өгөх гэж буй хүнтэйгээ хаана ярихаа шийдэх хэрэгтэй. Хамт олны дунд шууд загинах зэмлэх нь буруу юм.
7. Та өөрийхөө ярианыхаа өнгийг хянах хэрэгтэй. Орилох, дарангуйлсан байдал нь сонсож буй хүндээ хэцүү байдлыг бий болгодог. Буруу,сөрөг дуу хоолой нь ихэнхдээ өнгөрсөн асуудлуудыг гаргаж ирдэг ба одоогийн асуудлыг хүндрүүлдэг.
8. Ямар ч тохиолдолд тухайн хүндээ амжилтын үүднээс ярих хэрэгтэй.
9. Зарим тохиолдолд хошин байж чаддаг байх хэрэгтэй. Мөн хэрвээ танд тухайн хүний ямар нэг зүйл нь таалагдах аваас ичээхгүйгээр хэлж байх хэрэгтэй.
Харилцааны гол соёл бол ярилцагч хүнээ анхааралтай сонсож хүндэтгэх явдал байдаг. Харилцагчаа анхааралтай сонсож, дуустал нь ярих боломж өгөх хэрэгтэй. Түр зогсолтыг яриа дууссан мэт үзэх нь өрөөсгөл учир хэдийд өөрийг тань ярианд оролцохыг урьж байгааг мэдрэх нь чухал. Харилцагчийн яриаг зөв ойлгосон эсэхийг шаардлага гарвал тодруулж асуух.
Харилцагчийн сэтгэлийн хөдөлгөөнийг аль болох зeвөөр ойлгох хэрэгтэй. Энэ нь харилцагчаас бодол санаагаа илэн далангvй бvрэн гvйцэд илэрхийлэхэд тус дөхөм болно.
Хүмүүсийг өөртөө татах, манлайлагч байх, олны хүндэтгэлийг хүлээх том урлага ухаан шаарддаг. Жишээ нь нэгэн итгэгч хүн исусээс асуужээ. Залбирч байхдаа тамхи татаж болох уу гэж эзэн болохгүй ээ гэж, нөгөө итгэгч хүн тамхи татаж байхдаа залбирч болох уу гэж асуужээ, болно оо гэж хариулжээ. Асуултаа зөв тавиж хүнтэй зөв харицан зөвшөөрүүлж чадна гэдэг нэлээн ур ухаан шаардсан харилцааны соёл юм.
Ярианы соёл нь соёлч боловсон байдлын нэг бvрэлдэхvvн хэсэг юм.
Ярианы соёлыг эээмших гэдэг нь ойлгомжтой товч тодорхой, илvv олон vггvйгээр зєв гэхдээ хурц, дvрслэлтэй, эелдэг байдлаар єєрийн бодол санааг илэрхийлнэ гэсэн vг юм.
Хэл ярианыхаа дутагдлыг засаж vгийн сангаа баяжуулахын тулд уран зохиол байнга уншиж, бусдын хэл яриаг сонгож, тєрєл бvрийн тайлбар толь, толь бичиг ашиглаж байх хэрэгтэй.
Янз бvрийн зvйр цэцэн vг, хэвшсэн хэллэг, уран зохиолоос авсан ишлэл нь ярианы хэлийг идэвхжvvлж єгдєг. Єєрийнхєє ярианы аялгыг анхаарч байгаарай. Тайван, итгэлтэй ярьж, зогслого хийж, онц чухал vгийг онцгойлон дуудаж ярьдаг байх хэрэгтэй.
Бие биедээ хэрхэн хандах байдлыг мєн ярианы соёлд хамааруулж болно. Єєрийн найз нєхєд, хvvхэд, сайн танил, єєрєєсєє ахмад бус хvмvvстэй «чи» гэж харьцаж болно. Харин єєрєєсєє ахмад, хvндэтгэсэн, сайн танихгvй, огт танихгvй хvмvvстэй «та» гэж харьцдаг.
Ямар нэг дотно харьцаагvй бол «чи» гэж харьцах нь бvдvvлэг, дорд vзсэн хэрэг болно. Жишээ нь удирдах дарга хvн єєрийн удирдлагад байгаа хvнтэй «чи» гэж харьцах нь єєрийн давуугаа vзvvлэх гэсэн мэт болох учир тун эвгvй байдаг. Дэлгvvрт ороод худалдагч болгоныг насанд нь тохируулахгvй «эгчээ» буюу «хvvхээн» гэх нь эвгvй. Орчныхоо хvмvvстэй харьцахдаа элдэв эрээгvй байдлаас зайлсхийж байх ёстой. Буруу зєв дуудсан гадаад vгээр чамирхах нь тун эвгvй байдаг. Та хэрвээ удирдагч хүн бол удирдаж буй хүнээ зэмлэх ,шүүмжлэх шаардлага нэг бус удаа гардаг биз.Хүнд зэмлэл, шүүмжлэлийг хэлэх нь төвөгтэй байдаг. Гэхдээ ямар ч тохиолдолд харилцаагаа эерэг байлгах ёстой юм. Удирдах ажилтаны хувьд ажилчидаа хүндэтгэдэг гэдгээ ойлгуулж байх шаардлагатай.Ингэх юм бол ажилчид бүх хүчээрээ сайн ажилладаг. Та өөрийн удирдаж явуулж буй баг, байгууллагадаа хэр сайн байгууллагын соёлыг бий болгоно, тэр хийрээрээ таны байгуулага, багийн харилцаа сайн байж,бүтээмж сайн байх болно. Тэгвэл яаж эерэг харилцааг бий болгох вэ? Дараах зөвлөгөөг дагаад үзээрэй. Тэгвэл та харилцаанд чинь үүсэх хүндрэлтэй байдлуудаас зайлсхийж чадна
1. Та менежер хүний хувьд харилцааны соёлтой байх ёстой. Мөн хүмүүстэй харилцахдаа дуртай, тааламжтай байх ёстой. Мөн хамгийн гол нь шудрага байж, хүн бүрд ижил тэгш байдлаар хандах хэрэгтэй. Ингэж байж ажилчид менежер танд итгэх болно. Хүмүүсийг дандаа хүндэтгэж харьц. Тухайн хүн тань зөв зүйл хийсэн ч , буруу зүйл хийсэн ч та хүндэтгэж харьцах хэрэгтэй. Хүн болгонтой бүдүүлэг харилцах юм бол та ирээдүйд тухайн хүмүүстэй харилцахдаа хүндрэлтэй байх болно.
2. Багийхаа гишүүд бүртэй ойр дотно байх хэрэгтэй. Та хичнээн муу зүйл хэлэх гэж байсан ч сайн харилцаагаа хадгалах хэрэгтэй юм.
3. Та хэрвээ уурлаж байгаа бол яагаад уурлах болсоноо нэг бодоод үз. Яг үнэндээ заримдаа хүмүүсийн уурлаад байгаа зүйл нь тухайн асуудалтай бараг холбоогүй харин биднээс өөрөөс болсон байдаг.
4. Та ууралсан үедээ шууд тухайн асуудалтай учраа олох гэж хичээх хэрэггүй. Харин хэсэг хугацаанд тайвширсаныхаа дараа асуудлыг авч хэлэлцэх хэрэгтэй байдаг.
5. Яг юу хэлэх ба яагаад ингэж хэлэх болсондоо төлөвлөх хэрэгтэй. Энэ үед та тухайн асуудал үнэхээр чухал эсэхийг ойлгоно.
6. Зааварчилгаа өгөх гэж буй хүнтэйгээ хаана ярихаа шийдэх хэрэгтэй. Хамт олны дунд шууд загинах зэмлэх нь буруу юм.
7. Та өөрийхөө ярианыхаа өнгийг хянах хэрэгтэй. Орилох, дарангуйлсан байдал нь сонсож буй хүндээ хэцүү байдлыг бий болгодог. Буруу,сөрөг дуу хоолой нь ихэнхдээ өнгөрсөн асуудлуудыг гаргаж ирдэг ба одоогийн асуудлыг хүндрүүлдэг.
8. Ямар ч тохиолдолд тухайн хүндээ амжилтын үүднээс ярих хэрэгтэй.
9. Зарим тохиолдолд хошин байж чаддаг байх хэрэгтэй. Мөн хэрвээ танд тухайн хүний ямар нэг зүйл нь таалагдах аваас ичээхгүйгээр хэлж байх хэрэгтэй.
Áýëýãñàéõàí
1.Àâëèãà ãýæ þó âý? Æèøýý? Àâëèãà ÿàãààä àñóóäàë áîëæáàéíà âý? Àâëèãàòàé òýìöýõ ãàçàð ÿàæ àæèëëàäàã âý? Òà ºäºð òóòìûíõàà àìüäðàëä õýðõýí àâëèãàòàé òýìöäýã âý? Àâëèãûí õîð õºíººëèéã òàéëáàðëàíà óó æèøýýãýýð?
“Àâëèãà” ãýæ Òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà, àæ àõóéí íýãæèéí àëáàí òóøààëòàí àëáàí òóøààëûí ýðõ ìýäëýý õóâèéí àøèã õîíæîî îëîõîä óðâóóëàí àøèãëàõ, áóñäàä äàâóó áàéäàë îëãîõ, èðãýí, õóóëèéí ýòãýýäýýñ òýðõ¿¿ õóóëü áóñ äàâóó áàéäëûã îëæ àâàõ ¿éëäýë, ýñ ¿éëäýõ¿éãýýð èëðýõ ýðõ ç¿éí çºð÷ëèéã õýëíý.
ªíººãèéí Ìîíãîëä àâèëãàëûí ò¿ãýýìýë òàðõñàí õýëáýð¿¿äýýñ äóðüäâàë: Òºðèéí ºì÷èéã çàâøèõ õàà ñàéã¿é áîëîìæ ë îëäâîë, õóóëü áóñààð õºðºí㺠ýçýìøèõ íü èõ õóðëûí ãèø¿¿äèéí äóíä, äàíñíû àðãààð ìºí㺠èäýõ áàíê ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãûí àæèëòíóóäàä, ºì÷ õºðºíãèéã ç¿é áóñààð çàðöóóëàõ, ýðõ ìýäëýý óðâóóëàí àøèãëàõ íü ÿëàíãóÿà òàòâàðûí áàéöààã÷ íàð áîëîí ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí ãàçðûí àëáàí õààã÷èä äóíä, ìºí õóóëü öààçûã ñàõèóëàõ àëáàíûõíû õóâüä óë ¿íäýñã¿é ºðøººë óó÷ëàë ¿ç¿¿ëýõ, õóóðàì÷ íîòîëãîî ãàðãàõ, õýðýã õ¿÷ýýð õ¿ëýýëãýõ, ãýõ ìýò÷èëýí äóðüäààä áàéâàë äóóñàõã¿é èõ áàéíà. Ýíý á¿ãäýä èðãýä áèä ë ºíººäºð ÿìàð íýã áàéäëààð ºðòºæ ìºí õîõèð÷ ¿ëääýã. ßàâàë ýíý áàéäëààñ ãàð÷ áîëîõ âý. Áèä ººðñ人 äîð õàÿõàä àâèëãàëûí ýñðýã òóóøòàé áºãººä çîðèãòîé çîãñîã÷ áàéñíààð ë º÷¿¿õýí äõóâü íýìðýý îðóóëàõ þì. Æèøýý íü: Õàìãèéí íààä çàõûí ýöýã ýõ õ¿¿õäèéíõýý òºëºº ñóðãóóëü ñî¸ëä îðóóëàõ ¿åä ìàø èõýýð õýëìýãäýí èë¿¿ çàðäëûã ºð øèðýíäýý áàðèãäàí áàéæ ãàðãàäàã. Ñàÿõàí ãýð á¿ëèéí ìààíü òàíèë õºäººíººñ õî¸ð îõèíîî õîòîä ñóðãóóëüä îðóóëñíààð íýëýýäã¿é õýìæýýíèé ç¿éëñèéã ñóðãóóëèéí äîòóóð áàéðàíä çîðèóëæ õàõóóëü áîëãîí ºãñºí áàéíà. ßàãààä ºíººäºð àâèëãàë áàéíà âý? Ìýäýýæýýð àâèëãàëûí ýñðýã ¿ã íü øóäàðãà çàð÷èìûã áàðèìòëàõ þì. Áèä òýãâýë ÿàæ øóäàðãààð àëèâààä õàíäàæ ýõëýõ âý? Õóâü õ¿í ìèíèé áîäëîîð áèä øóäàðãà çàð÷èì áîëîí àâèëãàëûí ýñðýã òýìöýõèéí òóëä ºíººäºð èðãýäýý áàãà íàñíààñ òºëºâøèõ ÿâöàä íü õ¿ðòýë àíõààð÷ ñóðãàæ ýõýëâýë õîæèì õ¿¿õä¿¿ä ìààíü àâèëãàëûí ýñðýã çîãñîæ ÷àäàõ èðãýí áîëîõ áîëíî. ¯¿íä áàñ èðãýíèé çîðèã õýðýãòýé.
Çîõèîí áàéãóóëàëò-Îëîí íèéòéèí çºâëºëººñ äàðãàà ñîíãîíî áàñ õÿíàíà.Äàðãà, äýä äàðãà íàð íü óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ñî¸í ãýãýýð¿¿ëýõ õýëòýñ, õÿíàëò øàëãàëò ä¿í øèíæýëãýýíèé õýëòýñ, òàìãûí õýëòýñ, ìºðäºí øàëãàõ õýëòýñ¿¿äýý óäèðäàí àæèëëàäàã. Õýðýâ àâèëãàëòàé òýìöýõ èðãýí áîëîí õýñýã á¿ëýã èðãýäýýñ, àõìò îëíîîñ ãîìäîë ìýäýýëýë õ¿ëýýí àâñàí áîë ò¿¿íèéõýý äàãóó õÿíàëò øàëãàëò áóþó ìºðäºí áàéöààõ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ çîõèõ õóóëü ¸ñíû õ¿ðýýíä àñóóäëûã øèéäâýðëýäýã. Àâëèãàòàé òýìöýõ íü àðä÷èëñàí õ¿ì¿¿íëýã çàñàã òºðòýé õýìýýí äýëõèé äàÿàð çàðëàãäàæ áàéãàà ìàíàé óëñûí õóâüä èðãýí á¿ðèéí òýìöýõ çîõèñòîé àñóóäàë çàéëøã¿é ìºí. Õóâü õ¿í á¿ð ºíººäºð õýí íýãýí àëáàí òóøààëòàí áîëîí ººðèéí áàéð ñóóðèíäàà øèãäñýí ýòãýýäèéã ººãø¿¿ëýõã¿é áàéõ íü ÷óõàë þì. Æèøýý íü áèä ºíººäºð õ¿¿õäèéã ÷èí öýöýðëýãò àâàõäàà õàóóëü íýõýæ áàéãàà ýðõëýã÷èä þó ÷ ºãºõã¿é áàéõ, áè÷èã áàðèìòàà á¿ðä¿¿ëýõýä ÷èí ñààä áîëæ óäààæ áàéãàà àëáàí òóøààëòíûã äýýä àëáàí òóøààëòàíä íü ìýäýãäýæ ººðèéí ç¿ãýýñ øààðäëàãàòàé ç¿éëñèéã õàðèóöëàãàòàéãààð õèéäýã áàéõ ãýõ ìýòèéí èðãýí õ¿íèéõýý ýðõ ¿¿ðãéèã ñàéòàð ìýääýã áàéõ õýðýãòýé áàéíà. Ýíý íü áèäíèéã ºäºð òóòàì àâèëãàëòàé òýìöýõýä òóñ íýìýð áîëíî. Õàðèí áèä ººðñäèéí ç¿ãýýñ ÿìàð ÷ áàéäëààð õàõóóëü ºãºõ õýëáýðýýñ çîðèãòîéãîîð òàòãàëçàæ ñóðñíààð àëõàì á¿ðòýý òýìöýæ ÷àäàõ þì.
Àâëèãà øóäàðãà áóñ áàéäëûã ººãø¿¿ëýí äýìæäýã òºäèéã¿é ¿¿íýýñ áîëæ õ¿íèé í¿ä õàðàëãàí áîëîõ õ¿íèé ìºñ ÷àíàðàà àëäàõ, íèéãýìä ÿäóó õîîñîí áîëîí áàÿí õ¿ì¿¿ñèéí õýò ÿëãàà ãàðàõ, ãýõ ìýòèéí îëîí ñºðºã ¿ð äàãàâàð äàãóóëäàã.
Óëñ îðîí òºäèéã¿é õóâü õ¿íèé àæ àìüäðàë òóéëäàà õ¿ð÷ ÿäóóðàõ áàéäàë äàâàìãàé áîëíî. Ýíý á¿õ õîð õºíººë íü ãàíö ÿäóóð÷ áàéãàà õ¿ì¿¿ñò ÷ õîð óðøèãàà òàðèàä çîãñîõã¿é øèíý ¿åèéã ÷ ãýñýí õýö¿¿ øóäàðãà áóñ áàéäàë ðóó õºòëºí ººðººð õýëáýë áóñàðìàã ¿éëäýëä ñóðãàæ áàéãàà õýðýã áºãººä á¿õ ë á¿òýí óëñ îðíû õýìæýýíä áàéõ õ¿íäðýë ó÷ðóóëæ áóéã áèä îäîî í¿äýýðýý õàðæ áàéíà.
2.Èðãýíèé íèéãýì ãýæ þó âý?
Îäîîãèéí íèéãýìä èðãýíèé íèéãìéèí ¿¿ðýã îðîëöîî þó âý?
Èðãýíèé íèéãýì ãýäýã áîë íóòãèéí èðãýäèéí íýãäìýë ¿éë àæèëëàãààíû õýì õýìæýý, ñàéí äóðûí õîëáîîäûí á¿òýö, îëîí íèéòèéí õàðèëöààíû ñ¿ëæýýãýýð äàìæèí èëýðëýý îëäîã ºðõ, ãýð á¿ë áîëîí òºð õîîðîíäûí õàðèëöààíû õ¿ðýý þì. Èðãýíèé íèéãýì íü áîäëîãî áîëîâñðóóëàõàä îðîëöîõ, îðîí íóòãèéí èðãýäèéí áàéãóóëëàãà, ÒÁÁ-ààð äàìæóóëàí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ, çàñãèéí ãàçàð ¿¿ðýã àìëàëòàà áèåë¿¿ëæ áàéãàà ýñýõýä õÿíàëò òàâèõ ãýñýí ãóðâàí ¿íäñýí ÷èãëýëèéí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ áîëæ áàéíà. Äàðàíãóéëàã÷ á¿òö¿¿ä (óëñûí óëñ òºðèéí ñèñòåìýýñ ¿ë õàìààðíà) áà çàõ çýýëèéí áàéãóóëëàãóóäûã óëñûí õ¿÷ýýð ýñýðã¿¿öñýíýýð íéèãìèéí ¿éë àæèëëàãààíû ¿íäñèéã áèé áîëãîäîã ñàéí äóðûí èðãíýèé áîëîí íèéãìéèí áàéãóóëëàãóóäûí öîãö íü èðãýíèé íèéãìèéã á¿ðä¿¿ëäýã. Èíãýõýýð èðãýíèé íèéãýì íü èðãýäèéí ñàéí äóðûí áàéãóóëëàãóóä íèéãìèéã óäèðäàõàä îðîëöîæ áàéäàã íèéãýì þì. Èðãýíèé íéèãýì áîë ýäèéí çàñãèéí òàëààñ íü àâààä ¿çâýë ºì÷èéí îëîí õýëáýð á¿õèé çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñàãòàé íéèãýì áàéíà. Èðãýíèé íèéãìèéã íéèãìèéã óäèðäàæ áàéãàà òàëààñ íü àâààä ¿çâýë íü àðä÷èëñàí ¸ñîîð áàéãóóëàãäñàí, çàñãèéí ýðõ ìýäëèéã òýíö¿¿ ¸ñîîð õóâààðèëñàí ýðõ ç¿éò òºðòýé íèéãýì þì. Èðãýíèé íèéãýì íü ýðãýí òîéðíû õ¿ñýë ñîíèðõîë, çîðèëãî, ¿íýëãýýí¿¿äèéã õóâààëöñàí ñàéí äóðûí õàìòûí ¿éë àæèëëàãààíû òàëáàðûí òóõàé ÿðüäàã. Îíîëûí õóâüä, áàéãóóëëàãûíõ íü õýëáýð òºðõ óëñ, ãýð á¿ë, çàõ çýýëýýñ ÿëãààòàé ÷ àìüäðàë äýýð óëñ, èðãýíèé íèéãýì, ãýð á¿ë çàõ çýýëèéí õîîðîíäûí ÿëãàà çààã íü èõýíõäýý òîäîðõîéã¿é òºâºãòýé õàðèëöàí óóññàí áàéäàã. Èðãýíèé íèéãýì íü åðºíõèé人 òºðºë á¿ðèéí áàéãóóëëàãóóä, òýäãýýðèéí òîãòñîí õýìæýýíèé ÿëãàà ìºí ýðõ ìýäýë, òóñãààð òîãòñîí áàéäëûã õ¿ëýýí çºâøººðäºã, ãîëäóó õ¿ì¿¿íëýãèéí áàéãóóëëàãóóä, óëñûí áóñ õºãæëèéí áàéãóóëëàãà, íýãäñýí ãðóïï¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí áàéãóóëëàãóóä, ¿éëäâýð÷íèé ýâëýë, íéèãìéèí õºäºë㺺í, ìýðãýæëèéí õîëáîîä, òóñëàìæèéí áàéãóóëëàãóóä, èòãýë ¿íýìøëèéí áàéãóóëëàãóóä, ýâëýë¿¿ä ºì㺺ëëèéí õîëáîîä çýðýã íü èðãýíèé íéèãìèéã ñóóðüøóóëàí òîãòîîäîã. Èðãýíèé íèéãýì ãýäýã íü èðãýä áîëîí òºðèéí õîîðîíä õîëáîã÷ ã¿¿ð íü áîëäîã áàéãóóëëàãóóäûã èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãóóäûí öîãöûã õýëíý. Ò¿¿íèé à÷ õîëáîãäîë áîëáîîñ èðãýäèéí òºðä õ¿ð÷ ÷àäàõã¿é áàéãàà äóó õîîëîéã òºðä äàìæóóëàí õ¿ðãýõ ìºí òºðèéí èðãýäýä õ¿ð÷ ÷àäàõã¿é áàéãàà õýñýãò îðæ àæèëëàäàãààðàà òýäíèé õîîðíîäîõ õîëáîîî ã¿¿ð áîëæ ºãíº ãýñýí óòãàòàé þì. Èðãýíèé íèéãýì áàéãóóëëàãóóäàä íü ýäãýýð áàéãóóëàãóóä îðîõ áîëîìæòîé.¯¿íä:
Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóä
Õàëàìæèéí òºâ¿¿ä
Ñàéí äóðûí áàéãóóëëàãóóä
Ñàíãóóä
Õýðýã÷ëýã÷äèéí áàéãóóëëàãóóä ýðõ àøãèéí õàìãààëäàã
Øàøíû áàéãóóëëàãóóä
¯éëäâýð÷íèé ýâëýë¿¿ä
Ýìýãòýé÷¿¿äèéí õîëáîîä
Ãýõ ìýò÷èëýí îëîí áàéãóóëëàãóóä îðíî.
Èðãýíèé íèéãìèéí ãîë îðîëöîî: Íèéãìèéí ñàéí ñàéõíû òºëºº ñàíàà òàâüæ èðãýäýä èë¿¿ èõ õ¿ð÷ àæèëëàäàã áà òºðèéí áàéãóóëëàãóóäûí õèéæ ÷àäàõã¿é áàéãàà ç¿éëñýä áîëîí õ¿ð÷ ÷àäàõã¿é áàéãàà ãàçàðò íü õ¿ð÷ àæèëëàäàã, ò¿¿í÷ëýí òºðä áîëîí òºðèéí áàéãóóëëàãóóäàä õÿíàëò òàâüäàã, òºðººñ ãàðãàñàí õóóëü õýðõýí õýðãýæèæ áàéãààä òîì íºëºº ¿ç¿¿ëæ ÷àäàõóéö áàéãóóëëàãóóä þì. Èðãýä òºðòýéãýý èë¿¿ îéð äîòíî áîëîõîä õâü íýìðýý ¿ç¿¿ëäýã. Ãîë óòãà ó÷ðààñ íü äóðüäâàë àðä÷èëëûí ¿íý öýíèéã èë¿¿ õ¿÷èðõýã áîëãîí äýëãýð¿¿ëæ áàéäàã áà àðä÷èëàëòàé íÿãò óÿëäàà õîëáîî á¿õèé àðä÷èëëûí äóó õîîëîé ¿íý öýíý áîëîõóéö þì. Èðãýíèé íèéãýì õýäèé ÷èíýý èäâýõæèí òºäèé ÷èíýý àð÷äèëàë õºãæèíº. Àðä÷èëàë õºãæñºíººð àðä ò¿ìýí èë¿¿ íýýëòòýé áîëîõ ýðõ ¿¿ðãýý óõàìñàðëàæ, òºð çàñàã áîëîí íèéãýìäýý èë¿¿ èõ îðîëöîîòîé áîëíî.
Àðä÷èëàë ¿¿ñýí áèé áîëæ, èðãýíèé íèéãìèéí ¿éë àæèëëàãàà èäýâõæñýíýýð íýã ¿çýë ñóðòëûã áàðèìòëàã÷ íýã íàìûí íî¸ðõîëã¿é áîëæ óëìààð òºð òîäîðõîé õýìæýýíèé õÿíàëëòàé áàéõ þì. Ýíý íü àðä ò¿ìíèé õóâüä èë¿¿ èë òîäîðõîé áàéäëûã áèé áîëãîíî.
Àðä÷èëàëààñ îëîí øèíý ñàíàà ¿¿ñýí áèé áîëæ ò¿¿ãýýð îëîí èðãýíèé õºäºë㺺í, õîëáîîä, èðãýíèé ýðõ ¿¿ðãèéí äýìæñýí áàéãóóëàãóóä óðãàí ãàð÷ èðñíýýð èðãýíèé íèéãìèéí ¿íäýñ áèé áîëæ áàéíà ãýäãèéã õàðæ áîëîõîîð þì.
Àðä÷èëëûí õºãæëèéí ¿ð ä¿íä èðãýíèé íéèãýì àãð÷ èðíý. Èéì ó÷ðààñ èðãýíèé íéèãìèéí ¿åä õ¿í òºðºëõèéí ýðõèéíõýý äàãóó àìüäðàë ¿éë àæèëëàãàà ñîíãîæ àâíà, á¿õ õ¿í õóóëèéí ºìíº àäèë òýãø ýðõòýé áàéíà, íéèãìèéí øóäàðãà ¸ñûã ýðõýìëýíý. Èíãýõëýýð, èðãýíèé íéèãýì áîë èðãýä íü èæèë òýãø ýðõòýé, àðä÷èëñàí, ýðõ ÷ºëººò íèéãýì þì.
1.Àâëèãà ãýæ þó âý? Æèøýý? Àâëèãà ÿàãààä àñóóäàë áîëæáàéíà âý? Àâëèãàòàé òýìöýõ ãàçàð ÿàæ àæèëëàäàã âý? Òà ºäºð òóòìûíõàà àìüäðàëä õýðõýí àâëèãàòàé òýìöäýã âý? Àâëèãûí õîð õºíººëèéã òàéëáàðëàíà óó æèøýýãýýð?
“Àâëèãà” ãýæ Òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà, àæ àõóéí íýãæèéí àëáàí òóøààëòàí àëáàí òóøààëûí ýðõ ìýäëýý õóâèéí àøèã õîíæîî îëîõîä óðâóóëàí àøèãëàõ, áóñäàä äàâóó áàéäàë îëãîõ, èðãýí, õóóëèéí ýòãýýäýýñ òýðõ¿¿ õóóëü áóñ äàâóó áàéäëûã îëæ àâàõ ¿éëäýë, ýñ ¿éëäýõ¿éãýýð èëðýõ ýðõ ç¿éí çºð÷ëèéã õýëíý.
ªíººãèéí Ìîíãîëä àâèëãàëûí ò¿ãýýìýë òàðõñàí õýëáýð¿¿äýýñ äóðüäâàë: Òºðèéí ºì÷èéã çàâøèõ õàà ñàéã¿é áîëîìæ ë îëäâîë, õóóëü áóñààð õºðºí㺠ýçýìøèõ íü èõ õóðëûí ãèø¿¿äèéí äóíä, äàíñíû àðãààð ìºí㺠èäýõ áàíê ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãûí àæèëòíóóäàä, ºì÷ õºðºíãèéã ç¿é áóñààð çàðöóóëàõ, ýðõ ìýäëýý óðâóóëàí àøèãëàõ íü ÿëàíãóÿà òàòâàðûí áàéöààã÷ íàð áîëîí ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí ãàçðûí àëáàí õààã÷èä äóíä, ìºí õóóëü öààçûã ñàõèóëàõ àëáàíûõíû õóâüä óë ¿íäýñã¿é ºðøººë óó÷ëàë ¿ç¿¿ëýõ, õóóðàì÷ íîòîëãîî ãàðãàõ, õýðýã õ¿÷ýýð õ¿ëýýëãýõ, ãýõ ìýò÷èëýí äóðüäààä áàéâàë äóóñàõã¿é èõ áàéíà. Ýíý á¿ãäýä èðãýä áèä ë ºíººäºð ÿìàð íýã áàéäëààð ºðòºæ ìºí õîõèð÷ ¿ëääýã. ßàâàë ýíý áàéäëààñ ãàð÷ áîëîõ âý. Áèä ººðñ人 äîð õàÿõàä àâèëãàëûí ýñðýã òóóøòàé áºãººä çîðèãòîé çîãñîã÷ áàéñíààð ë º÷¿¿õýí äõóâü íýìðýý îðóóëàõ þì. Æèøýý íü: Õàìãèéí íààä çàõûí ýöýã ýõ õ¿¿õäèéíõýý òºëºº ñóðãóóëü ñî¸ëä îðóóëàõ ¿åä ìàø èõýýð õýëìýãäýí èë¿¿ çàðäëûã ºð øèðýíäýý áàðèãäàí áàéæ ãàðãàäàã. Ñàÿõàí ãýð á¿ëèéí ìààíü òàíèë õºäººíººñ õî¸ð îõèíîî õîòîä ñóðãóóëüä îðóóëñíààð íýëýýäã¿é õýìæýýíèé ç¿éëñèéã ñóðãóóëèéí äîòóóð áàéðàíä çîðèóëæ õàõóóëü áîëãîí ºãñºí áàéíà. ßàãààä ºíººäºð àâèëãàë áàéíà âý? Ìýäýýæýýð àâèëãàëûí ýñðýã ¿ã íü øóäàðãà çàð÷èìûã áàðèìòëàõ þì. Áèä òýãâýë ÿàæ øóäàðãààð àëèâààä õàíäàæ ýõëýõ âý? Õóâü õ¿í ìèíèé áîäëîîð áèä øóäàðãà çàð÷èì áîëîí àâèëãàëûí ýñðýã òýìöýõèéí òóëä ºíººäºð èðãýäýý áàãà íàñíààñ òºëºâøèõ ÿâöàä íü õ¿ðòýë àíõààð÷ ñóðãàæ ýõýëâýë õîæèì õ¿¿õä¿¿ä ìààíü àâèëãàëûí ýñðýã çîãñîæ ÷àäàõ èðãýí áîëîõ áîëíî. ¯¿íä áàñ èðãýíèé çîðèã õýðýãòýé.
Çîõèîí áàéãóóëàëò-Îëîí íèéòéèí çºâëºëººñ äàðãàà ñîíãîíî áàñ õÿíàíà.Äàðãà, äýä äàðãà íàð íü óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ñî¸í ãýãýýð¿¿ëýõ õýëòýñ, õÿíàëò øàëãàëò ä¿í øèíæýëãýýíèé õýëòýñ, òàìãûí õýëòýñ, ìºðäºí øàëãàõ õýëòýñ¿¿äýý óäèðäàí àæèëëàäàã. Õýðýâ àâèëãàëòàé òýìöýõ èðãýí áîëîí õýñýã á¿ëýã èðãýäýýñ, àõìò îëíîîñ ãîìäîë ìýäýýëýë õ¿ëýýí àâñàí áîë ò¿¿íèéõýý äàãóó õÿíàëò øàëãàëò áóþó ìºðäºí áàéöààõ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ çîõèõ õóóëü ¸ñíû õ¿ðýýíä àñóóäëûã øèéäâýðëýäýã. Àâëèãàòàé òýìöýõ íü àðä÷èëñàí õ¿ì¿¿íëýã çàñàã òºðòýé õýìýýí äýëõèé äàÿàð çàðëàãäàæ áàéãàà ìàíàé óëñûí õóâüä èðãýí á¿ðèéí òýìöýõ çîõèñòîé àñóóäàë çàéëøã¿é ìºí. Õóâü õ¿í á¿ð ºíººäºð õýí íýãýí àëáàí òóøààëòàí áîëîí ººðèéí áàéð ñóóðèíäàà øèãäñýí ýòãýýäèéã ººãø¿¿ëýõã¿é áàéõ íü ÷óõàë þì. Æèøýý íü áèä ºíººäºð õ¿¿õäèéã ÷èí öýöýðëýãò àâàõäàà õàóóëü íýõýæ áàéãàà ýðõëýã÷èä þó ÷ ºãºõã¿é áàéõ, áè÷èã áàðèìòàà á¿ðä¿¿ëýõýä ÷èí ñààä áîëæ óäààæ áàéãàà àëáàí òóøààëòíûã äýýä àëáàí òóøààëòàíä íü ìýäýãäýæ ººðèéí ç¿ãýýñ øààðäëàãàòàé ç¿éëñèéã õàðèóöëàãàòàéãààð õèéäýã áàéõ ãýõ ìýòèéí èðãýí õ¿íèéõýý ýðõ ¿¿ðãéèã ñàéòàð ìýääýã áàéõ õýðýãòýé áàéíà. Ýíý íü áèäíèéã ºäºð òóòàì àâèëãàëòàé òýìöýõýä òóñ íýìýð áîëíî. Õàðèí áèä ººðñäèéí ç¿ãýýñ ÿìàð ÷ áàéäëààð õàõóóëü ºãºõ õýëáýðýýñ çîðèãòîéãîîð òàòãàëçàæ ñóðñíààð àëõàì á¿ðòýý òýìöýæ ÷àäàõ þì.
Àâëèãà øóäàðãà áóñ áàéäëûã ººãø¿¿ëýí äýìæäýã òºäèéã¿é ¿¿íýýñ áîëæ õ¿íèé í¿ä õàðàëãàí áîëîõ õ¿íèé ìºñ ÷àíàðàà àëäàõ, íèéãýìä ÿäóó õîîñîí áîëîí áàÿí õ¿ì¿¿ñèéí õýò ÿëãàà ãàðàõ, ãýõ ìýòèéí îëîí ñºðºã ¿ð äàãàâàð äàãóóëäàã.
Óëñ îðîí òºäèéã¿é õóâü õ¿íèé àæ àìüäðàë òóéëäàà õ¿ð÷ ÿäóóðàõ áàéäàë äàâàìãàé áîëíî. Ýíý á¿õ õîð õºíººë íü ãàíö ÿäóóð÷ áàéãàà õ¿ì¿¿ñò ÷ õîð óðøèãàà òàðèàä çîãñîõã¿é øèíý ¿åèéã ÷ ãýñýí õýö¿¿ øóäàðãà áóñ áàéäàë ðóó õºòëºí ººðººð õýëáýë áóñàðìàã ¿éëäýëä ñóðãàæ áàéãàà õýðýã áºãººä á¿õ ë á¿òýí óëñ îðíû õýìæýýíä áàéõ õ¿íäðýë ó÷ðóóëæ áóéã áèä îäîî í¿äýýðýý õàðæ áàéíà.
2.Èðãýíèé íèéãýì ãýæ þó âý?
Îäîîãèéí íèéãýìä èðãýíèé íèéãìéèí ¿¿ðýã îðîëöîî þó âý?
Èðãýíèé íèéãýì ãýäýã áîë íóòãèéí èðãýäèéí íýãäìýë ¿éë àæèëëàãààíû õýì õýìæýý, ñàéí äóðûí õîëáîîäûí á¿òýö, îëîí íèéòèéí õàðèëöààíû ñ¿ëæýýãýýð äàìæèí èëýðëýý îëäîã ºðõ, ãýð á¿ë áîëîí òºð õîîðîíäûí õàðèëöààíû õ¿ðýý þì. Èðãýíèé íèéãýì íü áîäëîãî áîëîâñðóóëàõàä îðîëöîõ, îðîí íóòãèéí èðãýäèéí áàéãóóëëàãà, ÒÁÁ-ààð äàìæóóëàí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ, çàñãèéí ãàçàð ¿¿ðýã àìëàëòàà áèåë¿¿ëæ áàéãàà ýñýõýä õÿíàëò òàâèõ ãýñýí ãóðâàí ¿íäñýí ÷èãëýëèéí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ áîëæ áàéíà. Äàðàíãóéëàã÷ á¿òö¿¿ä (óëñûí óëñ òºðèéí ñèñòåìýýñ ¿ë õàìààðíà) áà çàõ çýýëèéí áàéãóóëëàãóóäûã óëñûí õ¿÷ýýð ýñýðã¿¿öñýíýýð íéèãìèéí ¿éë àæèëëàãààíû ¿íäñèéã áèé áîëãîäîã ñàéí äóðûí èðãíýèé áîëîí íèéãìéèí áàéãóóëëàãóóäûí öîãö íü èðãýíèé íèéãìèéã á¿ðä¿¿ëäýã. Èíãýõýýð èðãýíèé íèéãýì íü èðãýäèéí ñàéí äóðûí áàéãóóëëàãóóä íèéãìèéã óäèðäàõàä îðîëöîæ áàéäàã íèéãýì þì. Èðãýíèé íéèãýì áîë ýäèéí çàñãèéí òàëààñ íü àâààä ¿çâýë ºì÷èéí îëîí õýëáýð á¿õèé çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñàãòàé íéèãýì áàéíà. Èðãýíèé íèéãìèéã íéèãìèéã óäèðäàæ áàéãàà òàëààñ íü àâààä ¿çâýë íü àðä÷èëñàí ¸ñîîð áàéãóóëàãäñàí, çàñãèéí ýðõ ìýäëèéã òýíö¿¿ ¸ñîîð õóâààðèëñàí ýðõ ç¿éò òºðòýé íèéãýì þì. Èðãýíèé íèéãýì íü ýðãýí òîéðíû õ¿ñýë ñîíèðõîë, çîðèëãî, ¿íýëãýýí¿¿äèéã õóâààëöñàí ñàéí äóðûí õàìòûí ¿éë àæèëëàãààíû òàëáàðûí òóõàé ÿðüäàã. Îíîëûí õóâüä, áàéãóóëëàãûíõ íü õýëáýð òºðõ óëñ, ãýð á¿ë, çàõ çýýëýýñ ÿëãààòàé ÷ àìüäðàë äýýð óëñ, èðãýíèé íèéãýì, ãýð á¿ë çàõ çýýëèéí õîîðîíäûí ÿëãàà çààã íü èõýíõäýý òîäîðõîéã¿é òºâºãòýé õàðèëöàí óóññàí áàéäàã. Èðãýíèé íèéãýì íü åðºíõèé人 òºðºë á¿ðèéí áàéãóóëëàãóóä, òýäãýýðèéí òîãòñîí õýìæýýíèé ÿëãàà ìºí ýðõ ìýäýë, òóñãààð òîãòñîí áàéäëûã õ¿ëýýí çºâøººðäºã, ãîëäóó õ¿ì¿¿íëýãèéí áàéãóóëëàãóóä, óëñûí áóñ õºãæëèéí áàéãóóëëàãà, íýãäñýí ãðóïï¿¿ä, ýìýãòýé÷¿¿äèéí áàéãóóëëàãóóä, ¿éëäâýð÷íèé ýâëýë, íéèãìéèí õºäºë㺺í, ìýðãýæëèéí õîëáîîä, òóñëàìæèéí áàéãóóëëàãóóä, èòãýë ¿íýìøëèéí áàéãóóëëàãóóä, ýâëýë¿¿ä ºì㺺ëëèéí õîëáîîä çýðýã íü èðãýíèé íéèãìèéã ñóóðüøóóëàí òîãòîîäîã. Èðãýíèé íèéãýì ãýäýã íü èðãýä áîëîí òºðèéí õîîðîíä õîëáîã÷ ã¿¿ð íü áîëäîã áàéãóóëëàãóóäûã èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãóóäûí öîãöûã õýëíý. Ò¿¿íèé à÷ õîëáîãäîë áîëáîîñ èðãýäèéí òºðä õ¿ð÷ ÷àäàõã¿é áàéãàà äóó õîîëîéã òºðä äàìæóóëàí õ¿ðãýõ ìºí òºðèéí èðãýäýä õ¿ð÷ ÷àäàõã¿é áàéãàà õýñýãò îðæ àæèëëàäàãààðàà òýäíèé õîîðíîäîõ õîëáîîî ã¿¿ð áîëæ ºãíº ãýñýí óòãàòàé þì. Èðãýíèé íèéãýì áàéãóóëëàãóóäàä íü ýäãýýð áàéãóóëàãóóä îðîõ áîëîìæòîé.¯¿íä:
Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóä
Õàëàìæèéí òºâ¿¿ä
Ñàéí äóðûí áàéãóóëëàãóóä
Ñàíãóóä
Õýðýã÷ëýã÷äèéí áàéãóóëëàãóóä ýðõ àøãèéí õàìãààëäàã
Øàøíû áàéãóóëëàãóóä
¯éëäâýð÷íèé ýâëýë¿¿ä
Ýìýãòýé÷¿¿äèéí õîëáîîä
Ãýõ ìýò÷èëýí îëîí áàéãóóëëàãóóä îðíî.
Èðãýíèé íèéãìèéí ãîë îðîëöîî: Íèéãìèéí ñàéí ñàéõíû òºëºº ñàíàà òàâüæ èðãýäýä èë¿¿ èõ õ¿ð÷ àæèëëàäàã áà òºðèéí áàéãóóëëàãóóäûí õèéæ ÷àäàõã¿é áàéãàà ç¿éëñýä áîëîí õ¿ð÷ ÷àäàõã¿é áàéãàà ãàçàðò íü õ¿ð÷ àæèëëàäàã, ò¿¿í÷ëýí òºðä áîëîí òºðèéí áàéãóóëëàãóóäàä õÿíàëò òàâüäàã, òºðººñ ãàðãàñàí õóóëü õýðõýí õýðãýæèæ áàéãààä òîì íºëºº ¿ç¿¿ëæ ÷àäàõóéö áàéãóóëëàãóóä þì. Èðãýä òºðòýéãýý èë¿¿ îéð äîòíî áîëîõîä õâü íýìðýý ¿ç¿¿ëäýã. Ãîë óòãà ó÷ðààñ íü äóðüäâàë àðä÷èëëûí ¿íý öýíèéã èë¿¿ õ¿÷èðõýã áîëãîí äýëãýð¿¿ëæ áàéäàã áà àðä÷èëàëòàé íÿãò óÿëäàà õîëáîî á¿õèé àðä÷èëëûí äóó õîîëîé ¿íý öýíý áîëîõóéö þì. Èðãýíèé íèéãýì õýäèé ÷èíýý èäâýõæèí òºäèé ÷èíýý àð÷äèëàë õºãæèíº. Àðä÷èëàë õºãæñºíººð àðä ò¿ìýí èë¿¿ íýýëòòýé áîëîõ ýðõ ¿¿ðãýý óõàìñàðëàæ, òºð çàñàã áîëîí íèéãýìäýý èë¿¿ èõ îðîëöîîòîé áîëíî.
Àðä÷èëàë ¿¿ñýí áèé áîëæ, èðãýíèé íèéãìèéí ¿éë àæèëëàãàà èäýâõæñýíýýð íýã ¿çýë ñóðòëûã áàðèìòëàã÷ íýã íàìûí íî¸ðõîëã¿é áîëæ óëìààð òºð òîäîðõîé õýìæýýíèé õÿíàëëòàé áàéõ þì. Ýíý íü àðä ò¿ìíèé õóâüä èë¿¿ èë òîäîðõîé áàéäëûã áèé áîëãîíî.
Àðä÷èëàëààñ îëîí øèíý ñàíàà ¿¿ñýí áèé áîëæ ò¿¿ãýýð îëîí èðãýíèé õºäºë㺺í, õîëáîîä, èðãýíèé ýðõ ¿¿ðãèéí äýìæñýí áàéãóóëàãóóä óðãàí ãàð÷ èðñíýýð èðãýíèé íèéãìèéí ¿íäýñ áèé áîëæ áàéíà ãýäãèéã õàðæ áîëîõîîð þì.
Àðä÷èëëûí õºãæëèéí ¿ð ä¿íä èðãýíèé íéèãýì àãð÷ èðíý. Èéì ó÷ðààñ èðãýíèé íéèãìèéí ¿åä õ¿í òºðºëõèéí ýðõèéíõýý äàãóó àìüäðàë ¿éë àæèëëàãàà ñîíãîæ àâíà, á¿õ õ¿í õóóëèéí ºìíº àäèë òýãø ýðõòýé áàéíà, íéèãìèéí øóäàðãà ¸ñûã ýðõýìëýíý. Èíãýõëýýð, èðãýíèé íéèãýì áîë èðãýä íü èæèë òýãø ýðõòýé, àðä÷èëñàí, ýðõ ÷ºëººò íèéãýì þì.
