“Удирдах ажилтныг сургах” төсөл
Ï. Îþóíòóÿà
Гэр бүл бол нийгмийн үндсэн нэгж мөн. Энэ юу гэсэн утгатай вэ? Ямар арга замуудаар гэр бүл нь нийгмийн үндсэн нэгж болдог вэ? Монгол улсын хууль гэр бүлийг хэрхэн дэмжиж, бэхжүүлж байна вэ? Та өөрийн ТББ буюу Сүм цуглаандаа юу хийж, гэр бүлүүдийн амьдралыг сайжруулахын тулд яаж үйлчилж болох вэ?
Гэр бүл гэж хамтдаа амьдардаг, бие биетэйгээ ямар нэгэн холбоотой (цусан холбоотой, гэрлэсэн г.м.) бүлэг хүмүүс буюу амьтдыг (зарим амьтад үр төлөө асарч гэр бүлтэй төсөөтэй зүйлийг бүрдүүлдэг) хэлнэ хэмээн толь бичигт тодорхойлжээ. Гэр бүлийн халуун дулаан уур амьсгал, гэр бүлийн гишүүдийн нэг нэгэндээ тавих анхаарал халамж хүнд хамгаас хэрэгтэй тул хүний үнэт зүйлийн нэг нь яах аргагүй гэр бүл билээ.
Гэр бүл нь сэтгэл санаа, ураг төрөл, эдийн засгийн хувьд бие биеэсээ харилцан хамааралтай төрөл садангийн хүмүүс нэг орчинд хамтдаа амьдарч, харьцангуй тогтвортой харилцаанд орж байдгаараа нийгмийн тодорхой зохион байгуулалт бүхий жижиг хэсгийг үүсгэж байгаа юм. Ийм ч учраас гэр бүл нийгмийн үндсэн нэгж мөн. Нийгмийн амьдралд оролцож, түүний гишүүн байхын өмнө хүн бүр гэр бүлийн гишүүн байдаг. Гэр бүлд хүн суурь хүмүүжил олж авдаг. Тэгэхээр тухайн хүнийг ямар хүн болж төлөвших, нийгэмд ямар байр суурь эзлэх вэ гэдэгт гэр бүлдээ олж авсан боловсрол, хүмүүжил, үзэл бодол мөн гэр бүлийнхний үзүүлэх нөлөө харьцангуй их юм. Тэгэхээр гэр бүлийн тогтвортой байдал тухайн гэр бүлд өсөж буй хүүхэд, түүний ирээдүйд маш чухал нөлөө үзүүлнэ. Гэр бүлийн тогтвортой байдлыг хангаснаар тухайн гэр бүлийн гишүүд, ялангуяа хүүхэд хохирохоос хамгаалагдах юм. Ажлын амжилт, бүтээмж ар гэрийн амьдралаас их шалтгаалдаг. Тиймээс амьдралын тогтвор сууршилтай байдлыг эрхэмлэх нь зүйн хэрэг. Гэр бүл гэсэн энэ том хариуцлагын асуудал хүн болгоны тархинд суух ёстой. Зарим гэр бүлүүд нь жижиг сажиг асуудлуудынхаа ачааг даалгүй салж сарнихдаа тулдаг. Тэр үедээ хаана хэнд хандахаа мэддэггүй. Мөн гэр бүлдээ тулгамдаж байгаа асуудлуудыг шийдэх, зөв мэдлэг мэдээллийг авч чадахгүй байна.
Гэр бүлийн харьцаа тааламжгүй болох хамгийн гол шалтгаан нь бодит бус хүлээлт гэж сэтгэлзүйчид үзэж байна. Үүн дээр амьдралын өдөр тутмын ачаалал, стресс ч нөлөөлдөг нь тодорхой. Аз жаргалын нэг чухал зүйл бол эвтэй найртай амьдрах явдал. Харамсалтай нь хүн өдөр бүр эвгүй харилцаа, харилцан үл ойлголцолд орж байдаг. Гэр бүлтэй залуучуудын дунд тохиолдож байгаа томоохон дутагдал бол гэр бүлийн үүрэг хариуцлагыг ухамсарлах, аливаа асуудлыг шийдэх чадвар муу, гэр бүлдээ цаг бага зарцуулдаг, чөлөөтэй байхыг илүүд үзэх явдал юм. Энэ нь залуу гэр бүлийн дотор асуудал үүсэх улмаар салах шалтгаан болж байна.
Өнөөдөр ажилгүйдэл, архидалт, нийгмийн уур бухимдалтай холбоотой гэр бүл салалтын тоо өссөөр байгааг анзаарахгүй байхын аргагүй. Гэр бүл, гэр бүлийн гишүүдийн хоорондын маргаан зөрчил намжихгүйн улмаас хүүхэд болон нийгэмд хор уршиг үзүүлсээр байна. Архи согтууруулах ундааны бизнес Монголын гэр бүлд задрал, салалт, сөргөлдөөнт байдал, ядуурал, хүчирхийлэл, эмэгтэйчүүд толгойлсон өрхийн тооны өсөлт, гутрал, гэмт хэрэг, эрүүл мэндийн доройтол, сэтгэцийн хямрал, өнчрөл, хагацал зэрэг зовлонг авч ирж байгаа нэг томоохон хүчин зүйл болж байна. Гэр бүлд байнга тулгарч байдаг эдгээр бэрхшээлүүдээс үүдэн дийлэнх гэр бүлийн дотор байнгын хэрүүл маргаан, хөрөнгө мөнгө, эрх мэдэл, албан тушаал боловсролын ялгаа, хамаатан садан эцэг эх, ах дүүгийн дарамт, архидалт, ажилгүйдэл, хүчирхийлэл, салалт зэрэг олон сөрөг үр дагаварууд гарах боллоо. Мөн хөдөө орон нутагт амьдралын түвшин доогуур, ажил олддоггүйгээс хөдөөнөөс хотруу шилжих хөдөлгөөн ихсэж хотын хүн ам сүүлийн жилүүдэд эрс нэмэгдэх болсон. Энэ нь нэг талаар залуу гэр бүлийн тоо нэмэгдэх нэг шалтгаан болж байгаа хэдий ч гэр бүлийн үүрэг хариуцлагаа ухамсарлах, асуудлыг ул суурьтай шийдэх чадваргүй дутмаг байгаагаас гэр бүл салалтын тоо өндөр байна.
УИХ-аас Гэр бүлийн талаар баримтлах бодлогыг 2003 онд батлаж “…гэр бүлийн амьдралын түвшинг тасралтгүй дээшлүүлж, гэр бүлийн харилцаа, ёс зүйн эрүүл орчин, түүний нийгмийн өмнө хүлээсэн үүргээ биелүүлэх таатай нөхцөлийг бүрдүүлэх замаар монгол хүний хөгжлийг дэмжихэд оршино” гэж тодорхойлжээ. Гэхдээ гэр бүл рүү хандсан зарим арга хэмжээ нь улс төрийн намуудын сонгогчдынхоо тоог нэмэгдүүлэх гэсэн нэгэн арга болжээ. Тухайлбал шинээр гэр бүл бологсдод, шинэ төрсөн хүүхдэд өгөх мөнгө зэрэг нь нэг хэсэг хүмүүст дэмжлэг болж чадаж байгаа бол нөгөө хэсэгт нь бэлэнчлэх сэтгэлгээг дэмжиж, улмаар хуурамч гэр бүл болон батлуулах зэрэг сөрөг үр дагавар авчирч байна. Монголд гэр бүлийн талаархи бодлогыг хэрэгжүүлэхэд өөрийн орны гэр бүл болон нийгэм, улс төр, эдийн засгийн бодлогоос шалтгаалан урган гарсан асуудлууд эерэг сөрөг нөлөөллөөс бий болох үзэгдлийг харилцан нягт уялдаанд зохисыг нь олж тусгаж байх нь зүйтэй.
Гэр бүл тогтворгүй байгаагийн нэг шалтгаан нь “гэр бүлийн хүчирхийлэл” юм. Гэр бүлийн хүчирхийллийг зарим хүн ахуйн чанартай маргаан, “нэгэндээ гар хүрсэн төдий соёлгүй харилцаа мэтээр өнгөц ойлгож, амьдралд байдаг л зүйл гэж ханддаг нь олон уршиг дагуулдаг байна. Хүний эрх, эрх чөлөөг дээдэлдэг орнуудад энэ үзэгдлийг гэмт хэрэгт тооцдог бөгөөд хэн боловч хүчирхийллээс ангид, айх аюулгүй амьдрах учиртай гэж үздэг. Гэр бүлийн хүчирхийллийг зодох жанчих төдийхнөөр ойлгоод, хүчирхийлэлд өртсөн буюу ойр дотны хүнээ хүчирхийлсэнээ анзаардаггүй нь энэ төрлийн гэмт хэрэг газар авахад хүргэдэг. Америкийн хууль тогтоомжоор гэр бүлээ хүчирхийлэх, хүүхэддээ зодохыг эрүүгийн шинжтэй үйлдэл хэмээн хүндрүүлж ял шийтгэл оногдуулахдаа эцэг эх байх эрхийг нь хасдаг гэнэ.
2.Хүүхдийн эрх гэж юу вэ? Зарим нэгээс нь нэрлэнэ үү. Та одоо өөрийнхөө хот эсвэл хөдөө орон нутгаа үнэлж үзээрэй. Таны орчин тойрны нөхцөл байдалд хүүхэд ямар бэрхшээлүүдтэй тулгарч байна вэ? Монголд ямар арга замаар хүүхдийн эрх зөрчигдөж, хүчирхийлэлд өртөж байна вэ? Жишээ гаргаарай. Эдгээр хүүхдүүдэд туслахын тулд юуг хийж болох вэ? Хүүхдийг хэрхэн ёс суртахуунтай хүн болгон хүмүүжүүлэх вэ?
Хүүхэд ямар эрх эдэлдэг вэ гэхээр юуны өмнө хүний эрхийн асуудал яригдаж байгаа болохоор Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглалыг нэрлэх хэрэгтэй юм. Энэхүү тунхаглалд хүүхдүүд онцгойлон асрамжлуулан хамгаалуулах эрхтэй гэж заасан байдаг. Хүүхэд амьдрах эрхийн суурь үндэс нь өлсгөлөнгөөс ангид байж эрүүл саруул байх явдал бөгөөд үүний тулд эрүүл мэндээ хамгаалуулах, эрүүл аюулгүй орчинд өсч бойжих хөгжих боломжийг дээд зэргээр хангасан байх ёстой. Манай улс 1996 онд Хүүхдийн эрхийг хамгаалах тухай бие даасан хууль гаргасан нь энэ чиглэлээр хийсэн том алхам болжээ. Уг хуулинд зааснаар: хүүхэд эсэн мэнд амьдрах, хөгжих, хамгаалуулах, нийгмийн амьдралд оролцох үндсэн эрх эдэлдэг байна. Тухайлбал:
-Хүүхэд төрмөгцөө нэр авах, Монгол Улсын харьяат байх эрхтэй.
- Хүүхэд эрүүл мэнд өсч бойжих, аюулгүй орчинд амьдрах, хүчирхийллээс ангид байх эрхтэй.
- Хүүхэд эцэг эхтэйгээ амьдрах, тэдний анхаарал халамжид байх, эцэг эхээсээ буюу хэн нэгнээс нь тусдаа амьдрах үед тэдэнтэй байнгын харилцаатай байх, - Хүүхэд төрөөс эмнэлгийн тусламж авах, тэтгэвэр тэтгэмж, асрамж, халамж хүртэх эрхтэй.
- Хүүхэд эцэг, эх, асран хамгаалагч, харгалзан дэмжигчийн хамт гадаадад цагаачлах, дүрвэх, байнга амьдрах, эх орондоо эргэн ирэх эрхтэй.
- Хүүхэд ерөнхий боловсролыг төлбөргүй эзэмших эрхтэй.
- Хүүхэд төрөлх хэл, бичиг үсэг, ёс заншил, түүх соёлын уламжлалыг өвлөн эзэмших эрхтэй.
- Хүүхэд оюун ухаан, авьяас билэг, бие бялдар, ур чадвараа хөгжүүлэхэд төрөөс дэмжлэг авах эрхтэй
- Хүүхэд шашин шүтэх, эс шүтэх эрхтэй.
- Хүүхэд чөлөөтэй бодож сэтгэх, мэдээлэл хайх хүлээн авах эрхтэй
- Хүүхэд хүрээлэн байгаа орчин, нийгэмтэй чөлөөтэй харилцах эрхтэй.
- Хүүхэд нэр төр, эрүүл мэнд хувийн болон захидал харилцааны нууц, орон байрны халдашгүй байдлаа хамгаалуулах эрхтэй гэх мэтээр үргэлжилжээ.
Харин эрхээ эдэлж чадахгүй байгаа хүүхэд цөөн биш байхаа. Зах зээлд шилжиж орсны дараахан галт тэрэгний буудал, зах гээд л аль хүн ихтэй газруудаар хүүхдүүд бүлэг бүлгээрээ тэнэж, зохион байгуулалтанд орон амьдрах болсон нь бидний хувьд шинэ ч гэлээ эмгэнэлтэй зүйл байлаа. “Тэнэмэл хүүхэд” хэмээх нэгэн шинэ үг монголчуудын амьдралд нэвтэрч сүүлдээ ч бүр байх ёстой юм шиг ханддаг болсон. Одоо харин нэг үеэ бодвол гудамжны хүүхдийн тоо эрс буусан бөгөөд нэг бол хүүхдийн эрхийн төлөө ажилладаг байгууллагууд сайн ажилласных, үгүй бол эдгээр хүүхдүүд хүний наймааны золиос болж байгаатай холбоотой гэнэ. Гэхдээ л зах дээр тэрэг түрж байгаа, ачаа зөөж байгаа, хог, шил түүж, бүр гуйлга гуйж эцэг эхээ тэжээж байгаа хүүхэд олон. Уг нь хуулинд зааснаар бол хүүхэд насанд хүртлээ эцэг эх, асран хамгаалагчийн ивээл доор өсөж хүмүүжих эрхтэй ч одоо зарим нэгэн гэр бүлд хүүхэд нь эцэг эхээ тэжээж байгаа гаж үзэгдэл газар авч байна. Улс төрийн намуудын сонгуулийн амлалттай холбоотой сүүлийн жилүүдэд олгож буй “хүүхдийн мөнгө” гэгч нь тухайн гэр бүлийн амь зуух орлого нь болсон айл цаангүй байна. Уг нь хүүхэддээ зориул гэж өгсөн тэр мөнгө эзэндээ хүрэхгүй, харин ч эцэг эхийг нь ажил хийхгүй, бие амар суухад хүргэж байгаа нь харамсалтай. Саяхан нэг сонинд бичсэнээр бол хүүхэд хамгаалал, хүүхдийн эрхийн чиглэлээр ажилладаг төрийн болон төрийн бус 25 орчим байгууллага байдаг байна. Дээр нь гадаадын болон дотоодын санхүүжилттэй хэрэгжиж байгаа төсөл, хөтөлбөрийг нэмбэл багагүй тоо гарна. Дээр нь цэцэрлэг, сургууль гэх мэт боловсролын байгууллагууд, тэнд ажиллагсдыг нэмбэл бүр ч их тоо гарах бизээ. Харин ийм олон хүн, байгууллага ажиллаад байхад сургууль завсардалт, ажил хийж ар гэрээ тэжээгч хүүхдүүд, гэмт хэрэгт холбогдогч хүүхдийн тоо буудаггүй юм бол? Тэгэхээр төсөл хөтөлбөрийн тоо, тэнд зарцуулсан мөнгөний тоогоор энэ асуудлыг шийдэхгүй гэдэг нь харагдаж байгаа бөгөөд хамгийн гол нь үр дүнд хүргэх, эзнээ олсон ажил зохиох нь чухал юмаа.
Эцэг эх, асран хамгаалагчдын хариуцлагагүй, хайхрамжгүй байдлын золиосонд хүүхэд насандаа хүнд хүчир хөдөлмөр эрхлэх, хүчирхийлэлд өртөх, галд өртөх, хөргөгчиндөө орж цоожлогдох, мориноос унах, алтны цооногт бэртэх зэрэг олон хэлбэрээр амь насаа алдах, насан туршдаа хөгжлийн бэрхшээлтэй болсоор байна.
Хүүхдийн өсөн хөгжих орчин бол гэр бүл гэж бүгд хүлээн зөвшөөрч байгаа ч тэнд хүүхдийн амьд байх, эсэн мэнд хөгжих, сурч боловсрох, эрүүл мэндээ хамгаалуулах эрх зөрчигдсөн нөхцөлд хэн үйлчилгээ үзүүлэх, хариуцлага хүлээх вэ гэсэн асуудал эзэнгүй хэвээр байна. Хүүхдийн хүчирхийлэл, эрх нь зөрчигдөж байгааг “Хоньчин Найдан”, “Амьдралын нахиа” зэрэг кинонд тодорхой үзүүлсэн байдаг.
Монгол Улсын үндэсний хөгжлийн цогц бодлогод хүнд нөхцөлд амьдарч буй хүүхдийн хөгжил, хамгааллын таатай орчинг гэр бүл, гэр бүлтэй дүйцэх халамжийн харилцаанд түшиглэн бий болгох стратегийг тодорхойлсон байна. Энэ бодлоготой уялдуулан Засгийн газрын 2008 – 2012 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөрт хүүхэд хамгааллын талаарх зорилтуудыг дэвшүүлсэн билээ.
Монгол Улсын хүүхэд хамгааллыг бэхжүүлэх 5Х стратеги:
• Хүүхдэд ээлтэй хамгааллын менежмент
• Хүүхэд хамгааллын шуурхай тусламж
• Хүүхэд хамгааллын цогц үйлчилгээ
• Хүүхэд, гэр бүлийн идэвхтэй оролцоо
• Хариуцлагатай түншлэл
Гэр бүл бол нийгмийн үндсэн нэгж мөн. Энэ юу гэсэн утгатай вэ? Ямар арга замуудаар гэр бүл нь нийгмийн үндсэн нэгж болдог вэ? Монгол улсын хууль гэр бүлийг хэрхэн дэмжиж, бэхжүүлж байна вэ? Та өөрийн ТББ буюу Сүм цуглаандаа юу хийж, гэр бүлүүдийн амьдралыг сайжруулахын тулд яаж үйлчилж болох вэ?
Гэр бүл гэж хамтдаа амьдардаг, бие биетэйгээ ямар нэгэн холбоотой (цусан холбоотой, гэрлэсэн г.м.) бүлэг хүмүүс буюу амьтдыг (зарим амьтад үр төлөө асарч гэр бүлтэй төсөөтэй зүйлийг бүрдүүлдэг) хэлнэ хэмээн толь бичигт тодорхойлжээ. Гэр бүлийн халуун дулаан уур амьсгал, гэр бүлийн гишүүдийн нэг нэгэндээ тавих анхаарал халамж хүнд хамгаас хэрэгтэй тул хүний үнэт зүйлийн нэг нь яах аргагүй гэр бүл билээ.
Гэр бүл нь сэтгэл санаа, ураг төрөл, эдийн засгийн хувьд бие биеэсээ харилцан хамааралтай төрөл садангийн хүмүүс нэг орчинд хамтдаа амьдарч, харьцангуй тогтвортой харилцаанд орж байдгаараа нийгмийн тодорхой зохион байгуулалт бүхий жижиг хэсгийг үүсгэж байгаа юм. Ийм ч учраас гэр бүл нийгмийн үндсэн нэгж мөн. Нийгмийн амьдралд оролцож, түүний гишүүн байхын өмнө хүн бүр гэр бүлийн гишүүн байдаг. Гэр бүлд хүн суурь хүмүүжил олж авдаг. Тэгэхээр тухайн хүнийг ямар хүн болж төлөвших, нийгэмд ямар байр суурь эзлэх вэ гэдэгт гэр бүлдээ олж авсан боловсрол, хүмүүжил, үзэл бодол мөн гэр бүлийнхний үзүүлэх нөлөө харьцангуй их юм. Тэгэхээр гэр бүлийн тогтвортой байдал тухайн гэр бүлд өсөж буй хүүхэд, түүний ирээдүйд маш чухал нөлөө үзүүлнэ. Гэр бүлийн тогтвортой байдлыг хангаснаар тухайн гэр бүлийн гишүүд, ялангуяа хүүхэд хохирохоос хамгаалагдах юм. Ажлын амжилт, бүтээмж ар гэрийн амьдралаас их шалтгаалдаг. Тиймээс амьдралын тогтвор сууршилтай байдлыг эрхэмлэх нь зүйн хэрэг. Гэр бүл гэсэн энэ том хариуцлагын асуудал хүн болгоны тархинд суух ёстой. Зарим гэр бүлүүд нь жижиг сажиг асуудлуудынхаа ачааг даалгүй салж сарнихдаа тулдаг. Тэр үедээ хаана хэнд хандахаа мэддэггүй. Мөн гэр бүлдээ тулгамдаж байгаа асуудлуудыг шийдэх, зөв мэдлэг мэдээллийг авч чадахгүй байна.
Гэр бүлийн харьцаа тааламжгүй болох хамгийн гол шалтгаан нь бодит бус хүлээлт гэж сэтгэлзүйчид үзэж байна. Үүн дээр амьдралын өдөр тутмын ачаалал, стресс ч нөлөөлдөг нь тодорхой. Аз жаргалын нэг чухал зүйл бол эвтэй найртай амьдрах явдал. Харамсалтай нь хүн өдөр бүр эвгүй харилцаа, харилцан үл ойлголцолд орж байдаг. Гэр бүлтэй залуучуудын дунд тохиолдож байгаа томоохон дутагдал бол гэр бүлийн үүрэг хариуцлагыг ухамсарлах, аливаа асуудлыг шийдэх чадвар муу, гэр бүлдээ цаг бага зарцуулдаг, чөлөөтэй байхыг илүүд үзэх явдал юм. Энэ нь залуу гэр бүлийн дотор асуудал үүсэх улмаар салах шалтгаан болж байна.
Өнөөдөр ажилгүйдэл, архидалт, нийгмийн уур бухимдалтай холбоотой гэр бүл салалтын тоо өссөөр байгааг анзаарахгүй байхын аргагүй. Гэр бүл, гэр бүлийн гишүүдийн хоорондын маргаан зөрчил намжихгүйн улмаас хүүхэд болон нийгэмд хор уршиг үзүүлсээр байна. Архи согтууруулах ундааны бизнес Монголын гэр бүлд задрал, салалт, сөргөлдөөнт байдал, ядуурал, хүчирхийлэл, эмэгтэйчүүд толгойлсон өрхийн тооны өсөлт, гутрал, гэмт хэрэг, эрүүл мэндийн доройтол, сэтгэцийн хямрал, өнчрөл, хагацал зэрэг зовлонг авч ирж байгаа нэг томоохон хүчин зүйл болж байна. Гэр бүлд байнга тулгарч байдаг эдгээр бэрхшээлүүдээс үүдэн дийлэнх гэр бүлийн дотор байнгын хэрүүл маргаан, хөрөнгө мөнгө, эрх мэдэл, албан тушаал боловсролын ялгаа, хамаатан садан эцэг эх, ах дүүгийн дарамт, архидалт, ажилгүйдэл, хүчирхийлэл, салалт зэрэг олон сөрөг үр дагаварууд гарах боллоо. Мөн хөдөө орон нутагт амьдралын түвшин доогуур, ажил олддоггүйгээс хөдөөнөөс хотруу шилжих хөдөлгөөн ихсэж хотын хүн ам сүүлийн жилүүдэд эрс нэмэгдэх болсон. Энэ нь нэг талаар залуу гэр бүлийн тоо нэмэгдэх нэг шалтгаан болж байгаа хэдий ч гэр бүлийн үүрэг хариуцлагаа ухамсарлах, асуудлыг ул суурьтай шийдэх чадваргүй дутмаг байгаагаас гэр бүл салалтын тоо өндөр байна.
УИХ-аас Гэр бүлийн талаар баримтлах бодлогыг 2003 онд батлаж “…гэр бүлийн амьдралын түвшинг тасралтгүй дээшлүүлж, гэр бүлийн харилцаа, ёс зүйн эрүүл орчин, түүний нийгмийн өмнө хүлээсэн үүргээ биелүүлэх таатай нөхцөлийг бүрдүүлэх замаар монгол хүний хөгжлийг дэмжихэд оршино” гэж тодорхойлжээ. Гэхдээ гэр бүл рүү хандсан зарим арга хэмжээ нь улс төрийн намуудын сонгогчдынхоо тоог нэмэгдүүлэх гэсэн нэгэн арга болжээ. Тухайлбал шинээр гэр бүл бологсдод, шинэ төрсөн хүүхдэд өгөх мөнгө зэрэг нь нэг хэсэг хүмүүст дэмжлэг болж чадаж байгаа бол нөгөө хэсэгт нь бэлэнчлэх сэтгэлгээг дэмжиж, улмаар хуурамч гэр бүл болон батлуулах зэрэг сөрөг үр дагавар авчирч байна. Монголд гэр бүлийн талаархи бодлогыг хэрэгжүүлэхэд өөрийн орны гэр бүл болон нийгэм, улс төр, эдийн засгийн бодлогоос шалтгаалан урган гарсан асуудлууд эерэг сөрөг нөлөөллөөс бий болох үзэгдлийг харилцан нягт уялдаанд зохисыг нь олж тусгаж байх нь зүйтэй.
Гэр бүл тогтворгүй байгаагийн нэг шалтгаан нь “гэр бүлийн хүчирхийлэл” юм. Гэр бүлийн хүчирхийллийг зарим хүн ахуйн чанартай маргаан, “нэгэндээ гар хүрсэн төдий соёлгүй харилцаа мэтээр өнгөц ойлгож, амьдралд байдаг л зүйл гэж ханддаг нь олон уршиг дагуулдаг байна. Хүний эрх, эрх чөлөөг дээдэлдэг орнуудад энэ үзэгдлийг гэмт хэрэгт тооцдог бөгөөд хэн боловч хүчирхийллээс ангид, айх аюулгүй амьдрах учиртай гэж үздэг. Гэр бүлийн хүчирхийллийг зодох жанчих төдийхнөөр ойлгоод, хүчирхийлэлд өртсөн буюу ойр дотны хүнээ хүчирхийлсэнээ анзаардаггүй нь энэ төрлийн гэмт хэрэг газар авахад хүргэдэг. Америкийн хууль тогтоомжоор гэр бүлээ хүчирхийлэх, хүүхэддээ зодохыг эрүүгийн шинжтэй үйлдэл хэмээн хүндрүүлж ял шийтгэл оногдуулахдаа эцэг эх байх эрхийг нь хасдаг гэнэ.
2.Хүүхдийн эрх гэж юу вэ? Зарим нэгээс нь нэрлэнэ үү. Та одоо өөрийнхөө хот эсвэл хөдөө орон нутгаа үнэлж үзээрэй. Таны орчин тойрны нөхцөл байдалд хүүхэд ямар бэрхшээлүүдтэй тулгарч байна вэ? Монголд ямар арга замаар хүүхдийн эрх зөрчигдөж, хүчирхийлэлд өртөж байна вэ? Жишээ гаргаарай. Эдгээр хүүхдүүдэд туслахын тулд юуг хийж болох вэ? Хүүхдийг хэрхэн ёс суртахуунтай хүн болгон хүмүүжүүлэх вэ?
Хүүхэд ямар эрх эдэлдэг вэ гэхээр юуны өмнө хүний эрхийн асуудал яригдаж байгаа болохоор Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглалыг нэрлэх хэрэгтэй юм. Энэхүү тунхаглалд хүүхдүүд онцгойлон асрамжлуулан хамгаалуулах эрхтэй гэж заасан байдаг. Хүүхэд амьдрах эрхийн суурь үндэс нь өлсгөлөнгөөс ангид байж эрүүл саруул байх явдал бөгөөд үүний тулд эрүүл мэндээ хамгаалуулах, эрүүл аюулгүй орчинд өсч бойжих хөгжих боломжийг дээд зэргээр хангасан байх ёстой. Манай улс 1996 онд Хүүхдийн эрхийг хамгаалах тухай бие даасан хууль гаргасан нь энэ чиглэлээр хийсэн том алхам болжээ. Уг хуулинд зааснаар: хүүхэд эсэн мэнд амьдрах, хөгжих, хамгаалуулах, нийгмийн амьдралд оролцох үндсэн эрх эдэлдэг байна. Тухайлбал:
-Хүүхэд төрмөгцөө нэр авах, Монгол Улсын харьяат байх эрхтэй.
- Хүүхэд эрүүл мэнд өсч бойжих, аюулгүй орчинд амьдрах, хүчирхийллээс ангид байх эрхтэй.
- Хүүхэд эцэг эхтэйгээ амьдрах, тэдний анхаарал халамжид байх, эцэг эхээсээ буюу хэн нэгнээс нь тусдаа амьдрах үед тэдэнтэй байнгын харилцаатай байх, - Хүүхэд төрөөс эмнэлгийн тусламж авах, тэтгэвэр тэтгэмж, асрамж, халамж хүртэх эрхтэй.
- Хүүхэд эцэг, эх, асран хамгаалагч, харгалзан дэмжигчийн хамт гадаадад цагаачлах, дүрвэх, байнга амьдрах, эх орондоо эргэн ирэх эрхтэй.
- Хүүхэд ерөнхий боловсролыг төлбөргүй эзэмших эрхтэй.
- Хүүхэд төрөлх хэл, бичиг үсэг, ёс заншил, түүх соёлын уламжлалыг өвлөн эзэмших эрхтэй.
- Хүүхэд оюун ухаан, авьяас билэг, бие бялдар, ур чадвараа хөгжүүлэхэд төрөөс дэмжлэг авах эрхтэй
- Хүүхэд шашин шүтэх, эс шүтэх эрхтэй.
- Хүүхэд чөлөөтэй бодож сэтгэх, мэдээлэл хайх хүлээн авах эрхтэй
- Хүүхэд хүрээлэн байгаа орчин, нийгэмтэй чөлөөтэй харилцах эрхтэй.
- Хүүхэд нэр төр, эрүүл мэнд хувийн болон захидал харилцааны нууц, орон байрны халдашгүй байдлаа хамгаалуулах эрхтэй гэх мэтээр үргэлжилжээ.
Харин эрхээ эдэлж чадахгүй байгаа хүүхэд цөөн биш байхаа. Зах зээлд шилжиж орсны дараахан галт тэрэгний буудал, зах гээд л аль хүн ихтэй газруудаар хүүхдүүд бүлэг бүлгээрээ тэнэж, зохион байгуулалтанд орон амьдрах болсон нь бидний хувьд шинэ ч гэлээ эмгэнэлтэй зүйл байлаа. “Тэнэмэл хүүхэд” хэмээх нэгэн шинэ үг монголчуудын амьдралд нэвтэрч сүүлдээ ч бүр байх ёстой юм шиг ханддаг болсон. Одоо харин нэг үеэ бодвол гудамжны хүүхдийн тоо эрс буусан бөгөөд нэг бол хүүхдийн эрхийн төлөө ажилладаг байгууллагууд сайн ажилласных, үгүй бол эдгээр хүүхдүүд хүний наймааны золиос болж байгаатай холбоотой гэнэ. Гэхдээ л зах дээр тэрэг түрж байгаа, ачаа зөөж байгаа, хог, шил түүж, бүр гуйлга гуйж эцэг эхээ тэжээж байгаа хүүхэд олон. Уг нь хуулинд зааснаар бол хүүхэд насанд хүртлээ эцэг эх, асран хамгаалагчийн ивээл доор өсөж хүмүүжих эрхтэй ч одоо зарим нэгэн гэр бүлд хүүхэд нь эцэг эхээ тэжээж байгаа гаж үзэгдэл газар авч байна. Улс төрийн намуудын сонгуулийн амлалттай холбоотой сүүлийн жилүүдэд олгож буй “хүүхдийн мөнгө” гэгч нь тухайн гэр бүлийн амь зуух орлого нь болсон айл цаангүй байна. Уг нь хүүхэддээ зориул гэж өгсөн тэр мөнгө эзэндээ хүрэхгүй, харин ч эцэг эхийг нь ажил хийхгүй, бие амар суухад хүргэж байгаа нь харамсалтай. Саяхан нэг сонинд бичсэнээр бол хүүхэд хамгаалал, хүүхдийн эрхийн чиглэлээр ажилладаг төрийн болон төрийн бус 25 орчим байгууллага байдаг байна. Дээр нь гадаадын болон дотоодын санхүүжилттэй хэрэгжиж байгаа төсөл, хөтөлбөрийг нэмбэл багагүй тоо гарна. Дээр нь цэцэрлэг, сургууль гэх мэт боловсролын байгууллагууд, тэнд ажиллагсдыг нэмбэл бүр ч их тоо гарах бизээ. Харин ийм олон хүн, байгууллага ажиллаад байхад сургууль завсардалт, ажил хийж ар гэрээ тэжээгч хүүхдүүд, гэмт хэрэгт холбогдогч хүүхдийн тоо буудаггүй юм бол? Тэгэхээр төсөл хөтөлбөрийн тоо, тэнд зарцуулсан мөнгөний тоогоор энэ асуудлыг шийдэхгүй гэдэг нь харагдаж байгаа бөгөөд хамгийн гол нь үр дүнд хүргэх, эзнээ олсон ажил зохиох нь чухал юмаа.
Эцэг эх, асран хамгаалагчдын хариуцлагагүй, хайхрамжгүй байдлын золиосонд хүүхэд насандаа хүнд хүчир хөдөлмөр эрхлэх, хүчирхийлэлд өртөх, галд өртөх, хөргөгчиндөө орж цоожлогдох, мориноос унах, алтны цооногт бэртэх зэрэг олон хэлбэрээр амь насаа алдах, насан туршдаа хөгжлийн бэрхшээлтэй болсоор байна.
Хүүхдийн өсөн хөгжих орчин бол гэр бүл гэж бүгд хүлээн зөвшөөрч байгаа ч тэнд хүүхдийн амьд байх, эсэн мэнд хөгжих, сурч боловсрох, эрүүл мэндээ хамгаалуулах эрх зөрчигдсөн нөхцөлд хэн үйлчилгээ үзүүлэх, хариуцлага хүлээх вэ гэсэн асуудал эзэнгүй хэвээр байна. Хүүхдийн хүчирхийлэл, эрх нь зөрчигдөж байгааг “Хоньчин Найдан”, “Амьдралын нахиа” зэрэг кинонд тодорхой үзүүлсэн байдаг.
Монгол Улсын үндэсний хөгжлийн цогц бодлогод хүнд нөхцөлд амьдарч буй хүүхдийн хөгжил, хамгааллын таатай орчинг гэр бүл, гэр бүлтэй дүйцэх халамжийн харилцаанд түшиглэн бий болгох стратегийг тодорхойлсон байна. Энэ бодлоготой уялдуулан Засгийн газрын 2008 – 2012 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөрт хүүхэд хамгааллын талаарх зорилтуудыг дэвшүүлсэн билээ.
Монгол Улсын хүүхэд хамгааллыг бэхжүүлэх 5Х стратеги:
• Хүүхдэд ээлтэй хамгааллын менежмент
• Хүүхэд хамгааллын шуурхай тусламж
• Хүүхэд хамгааллын цогц үйлчилгээ
• Хүүхэд, гэр бүлийн идэвхтэй оролцоо
• Хариуцлагатай түншлэл
Ч, Хишигжаргал
1.Гэр бүл нийгмийн үндсэн нэгж мөн. Энэ юу гэсэн утгатай вэ? Ямар арга замуудаар гэр бүл нь нийгмийн үндсэн нэгж болдог вэ? Монгол Улсын Хууль гэр бүлийг хэрхэн дэмжиж, бэхжүүлж байна вэ? Та өөрийн ТББ буюу Сүм цуглаандаа юу хийж, гэр бүлийн амьдралыг сайжруулахын тулд яаж үйлчилж болох вэ?
Эрэгтэй эмэгтэй хүмүүсийн хайр, хайр сэтгэлийн нандин харилцаан дээр, эрэгтэй эмэгтэй хүмүүсийн гэрлэлтээс гэр бүл үүсдэг. Гэр бүл нь нийгмийн үндсэн нэгж юм. Нийгмийн тогтолцооны бат бөх суурийг гэр бүл бүтээдэг. Монгол Улсын гэр бүлийнхуулинд эрх үүрэгийг тодорхой заасан байдаг.
· Гэрлэгчид гэр бүлдээ үнэн ч байх
· Хүүхдээ өсгөн хүмүүжүүлэх
· Гэр бүлийн гишүүд бие биеэ халамжлан, хүндэтгэх ,тэжээн тэтгэх, туслах
· Нэгнийхээ эрхийг зөрчихгүй байх, бие биеэ аливаа хэлбэрээр хүчирхийлэхгүй байх.
Хүмүүс ихэвлэн эдгээр үүргээ биелүүлдэггүй. Жишээ нь: эхнэр нөхөр хоёр бие биедээ үнэнч байдаггүй. Миний таньдаг гэр бүл ãýðëýýä 10 æèë áîëñîí íºõºð íü çàâã¿é àæèëäàã, çàðèìäàà á¿ð õîíîãîîð òýýâýðò ÿâäàã. Ýíý áàéäëààñ áîëîîä ýõíýð íü ººð ýðòýé íóóö àìðàãèéí õîëáîî òîãòîîñîí. ͺõºð íü çºâõºí ò¿¿íèé õóâüä ìºí㺠îëîã÷ ñàíõ¿¿ áîëîí õóâèðñàí. Ò¿¿íä õýðýãöýýòýé ìºíãèéã íü ºãäºã áàéíà. Ýíý ãýð á¿ëýýñ õàðõàä Áóðõàíû òóøààë,болон гэр бүлийн хууль àéìøèãòàéãààð çºð÷èãäºæ áайна. Харин нөхөр нь эхнэр хүн хоол хийж, хүүхдүүдээ харах нь болж байна, гэж үзээд эхнэрээ хаагуур юу хийж явааг анхааралгүй мөн халамж тавдаггүй байна. Эхнэр нь нөхөр мэдээгүй юм чинь хамаагүй гээд өөрийн буруу гэдгээ ойлгогдоггүй .Энэ гэр бүлээс хархад ганц үнэнч байх нь зөрчигдсөн биш сайн харвал хүүхдээ халамжлан өсгөх, нэгнийгээ хайрлан халамжлах, гэх мэт гэр бүл гэх зүйл харагдахгүй байна. Монголчууд бид ” Эхнэрээ магтсан эр хүн уруудахын шинж гэдэг.”энэ үг нь үнэхээр буруу юм үүнээс болоод нөхрүүд маань эхнэрээ магтахаас ичэж айдаг. Гэвч бид бие биедээ урам өгч магтах мөн бие биенээ хүндэтгэх хэрэгтэй. Гэр бүлийн хуулинд мөн төрөөс гэр бүлийн эрхийг хэрхэн хамгаалах вэ? гэдгийг зааж өгсөн. Үүнд:
· Гэр бүл эх нялхас, хүүхдийн ашиг сонирхолыг төр хамгаална.
· Хүүхдийг гэр бүлийн дотор эрүүл чийрэг өсгөн хүмүүжүүлэх, хөгжүүлэх, түүний эрх ашиг сонирхлыг нэн тэргүүнд хамгаалахыг эрхэмлэнэ .
Хүүхэд гэр бүлдээ хэрхэн хүмүүжиж байгааг төр хамгаална гэсэн боловч яг энэ тал дээр анхаарал хяналт байдаггүй, хүүхэд сурч боловсрох ёстой байтал ажил хийгээд явх, эсвэл сургуулиас гаран гэртээ бага дүү нараа асрах, гэх мэтээр зөрчигдөж байна. Мөн эцэх эх хүүхдээ зодохыг хэвийн үзэгдэл мэтээр үздэг учир гэртээ эцэг эхийн дарамтанд хүүхэд өртөж байна. Төрөөс гэр бүлийг дэмжиж байгаа зүйл бараг байхгүй байна. Мэдээж төрөөс хүүхдийн мөнгө, халамжийн мөнгө, жирэмсний мөнгө өгч байгаа боловч энэ тйим үр дүнтэй болохгүй байна. Хүн бүр гэр бүлээ аз жаргалтай байлгахыг хүсдэг харин энэ зүйлээ буруугаар хийж эхэлдэг .Жаргалтай амьдрахын тулд их мөнгөтэй, том байртай, машинтай байснаар жаргалтай гэр бүл бий болдог гэж ойлгодог. Эд хөрөнгө дээр гэр бүл үршин тогтнохгүй юм. Бид гэрлээд анхны хүүгээ төрүүлчээд дараагийн хүүхдээ өөрийн гэсэн гэр оронтой ,ажилтай, байр суурьтай болоод дараагийн хүүхдээ төрүүлнэ гэж ярьдаг байсан. Гэвч эн их буруу зүйл байсан . Харин харилцаан дээрээс гэр бүлийн аз жаргал харагдаж бий болдо юм. Наад захын жишээ хэлхэд бид өглөө ажилдаа явахдаа ханьдаа, хүүхдүүдээ баяртай, орой ирээд сайн байна уу гэж мэндэлдэг билүү. Хармасалтай нь ихэнх гэр бүлийн харилцаанд энэ их дутагдаж байдаг. Өглөө явахдаа баахан үүрэг даалгавар өгөөд, орой ирэнгүүтээ үүрэг даалгавараа шалгаж эхэлдэг.Гэр бүлийн амьдралд эцэг эхийн үлгэр жишээ нь ярихаас илүү үр дүнтэй юм.Гэр бүлийн хүмүүс бие биедээ талархал илэрхийлдэг.Бие биедээ хүндэтгэл үзүүлдэг, урам зориг өгдөг байх хэрэгтэй. Бид сүм цуглаандаа гэр бүлүүдийн амьдралыг сайжруулахын тулд тэдэнд хоол хүнс, хувцас, нүүрс түлээгээр хангах ажлыг хийдэг. Ихэнх хүмүүс энэ ажлыг чухал гэж үздэг. Бид эдгээр зүйлээр гэр бүлүүдэд туслаж болно, энэ нь мэдээж нөгөө талаараа тэдний амьдралд тус нэмэр болж байгаа боловч, түр зуурийн хэдэн өдрийн хангамж юм. Харин ч бүр тэднийг бэлэнчлэх муу зүйлд сургаж байна. Хамгийн чухал нь гэр бүл гэдэг нь Бурханаас ирсэн бэлэг гэдгийг зааж сургах, эхнэр нь нөхрөө хайрлан хүндлэх, нөхөр нь эхнэрээ хайрлан халамжлах Бурханы Үгийн дагуу амьдрахыг зааж сургах, үр хүүхдээ хайрлан зөв хүмүүжүүлхэд сургах, хэрэгжүүлэх явдал юм. Мөн Христчин гэр бүлд эрх мэдэл ба хариуцлагыг хуваалцах ёстой. Харин ганц нөхрийн гарт байх ёсгүй. Гэр бүлийн тэргүүн байна гэдэг нь цорын ганц удирдлага байна гэсэн утгатай биш. Эхнэрийн тэргүүн нөхөр харин нөхрийн тэргүүн нь бидний Эзэн Есүс гэдгийг хүлээн зөвшөөрөх хэрэгтэй. Эцэг эхчүүд бид ирээдүйн гэр бүлийг бэлтгэн гаргаж байна. Учир нь бидний үр хүүхэд томроод бүгд эцэг, эх болно. Тиймээс ирээдүйн гэр бүлийг эрүүл байлгахын тулд бид бүгд үр хүүхдээ зөв хүмүүжүүлэн, тэдэнд үлгэр жишээ байх хэрэгтэй. Дээд боловсрол олгох нь хамгийн чухал биш харин ирээдүйн эцэг, эх монгол улсын иргэнийг бэлдэж байгаа гэдгээ ухамсарлах хэрэгтэй.
2. Хүүхдийн эрх гэж юу вэ? Зарим нэгнээс нь нэрлэнэ үү. Та одоо өөрийнхөө хот эсвэл хөдөөө орон нутгаа үнэлж үзээрэй. Таны орчин тойрны нөхцөл байдалд хүүхэд ямар бэрхшээлүүд тулгарч байна вэ? Монголд ямар арга замаар хүүхдийн эрх зөрчигдөж, хүчирхийлэлд өртөж байна вэ? Жишээ гаргаарай. Эдгээр хүүхдүүдэд туслахын тулд юуг хийж болох вэ? Хүүхдийг хэрхэн ёс суртахуунтай хүн болгон хүмүүжүүлэх вэ?
Төрсөн цагаас нь эхлэн 18 нас хүрээгүй хүн бүрийг хүүхэд гэнэ. Хүүхдийн нас бие оюун ухааны төлөвшил болон бусад онцлогоос нь хамааруулан хүүхдэд онцгойлон эдлүүлэх ёстой эрхүүдийг хүүхдийн эрх гэнэ. Монгол Улс 1996 онд хүүхдийн эрхийг хамгаалах тухай хууль батлагдсан.
· Эсэн мэнд амьдрах эрхтэй : Үүнд хүүхдийн амьдрах эрх, нөхцөлийг бүрэлдүүлэх хүнс, эмнэлэгийн үйлчилгээ авах эрх.
· Хөгжих хамгаалуулах эрхтэй: Хүүхдийн бүрэн төгс хөгжихөд нь шаардагдах зүйлүүд энд хамрагдана. Тухайлбал боловсрох, тоглон наадах, чөлөөт цагаа өнгөрүүлэх, мэдээлэл авах, чөлөөтэй сэтгэх, шүтэн бишрэх зэрэг эрх.
· Òºðñíèé á¿ðòãýëä á¿ðòã¿¿ëýõ áà íýð àâàõ
· Õ¿¿õäèéí õºäºëìºð
· Х¿¿õäèéг ¿ë õàéõðàõ áà øîîâäîðëîõ
Орон гэр байхгүй их олон хүүхдүүд тараншенд амьдарч байна. Эдгээр хүүхдүүд маань хоол хүнс байхүй, эмнэлгийн үйлчилгээ авахгүй, төрөөс ямар нэгэн тусламж тэтэгэмж авч чадахгүй байна. Мөн сурч боловсорч чадахгүй, зарим хүүхдүүдийн адил зориулалтын тоглоомын газар наадан тоглох, чөлөөт цагаа өнгөрүүлэх газар байхгүй, хэн нэгнээр хамгаалуулж чадахгүй байна. Эдгээр хүүхдүүд эмнэлэгт үзүүлэе гэхээр бичиг баримт байхгүй, гэрийн хаяг тодорхой биш, бохир заваан байна гэдгээс болоод эмнэлэг эмч нар хүлээн авдаггүй, үхэхийн даваан дээр л яах аргагүй эмнэлэг хүлээн авч байна. Тоглоомын газар бусад хүүхдүүдтэй тоглож чадахгүй байна . Учир нь эцэг эхчүүд тэдгээр хүүхдүүдийг аюултай муу хүүхдүүд гэсэн ойлголтыг өөрийн хүүхдүүдээ өгсөнөөс болоод бусад хүүхдүүд тэднээс айж хөөж байгаа учраас тоглож чадахгүй байна. Эцэг эхтэй гэр оронтой хүүхдүүд хүртэл эрх нь зөрчигдөх явдал байна. Эдгээр хүүхдүүдэд ихэвчлэн чөлөөтэй сэтгэх, шүтэн бишрэх, эрх нь илүү зөрчигдөж байна. Эцэг эхчүүд хүүхдүүдэд ихэвчлэн өөрийн бодол санааг тулган ийм юм сур, тийм юм хий гэж тулган, тэдний бодол санаа болон юу сурч юу хийх гэж байгааг сонсдоггүй байна. Үүнээс болоод хүүхдүүд чөлөөтэй бодож сэтгэхээ больж өөрийн шийдэж болох зүйлийг ч гэсэн шийдэхгүй аав мэднэ , ээж мэднэ тэд хийнэ, тэд шийднэ гэж хэлдэг. Мөн шүтэн бишрэх эрх зөрчигддөг. Аав, ээж ямар шашин шүтнэ түүнийг л шүтэх ёстой гэдэг. Хүүхдийн хөдөлмөр эрхлэлт их байна. Тэд ар гэрээ тэжээхийн тулд сургуульд сурахгүй зах дээр тэрэг түрэх, машин угаах, ачаа зөөх, гэх мэт олон төрлийн ажил эрхлэж байна. Эцэг эх нь ихэвчлэн нас 30 гарсан учир ажил олдохгүй гэх мэтээр шалтаг хэлэн ажил хийлгүй хүүхдүүдээрээ ажил хийлгэж байна. Мөн эцэг эхчүүд их олон цагаар ажилаа хийж үр хүүхдүүдээ үл хайхран,тэднийг халамжилж асарах үүргээ мартаж эхэлдэг. Хамгийн гол нь эрх нь зөрчигдөж багаа хүүхдүүдийн эцэг ,эх, халамжлагч нартай уулзаж тэдэнд хүүхэд хүмүүжүүлэх талаар заан сургах, гэр бүл нийгэмийн гол үндсэн нэгж мөн гэдгийг заан ухамсарлуулах хэрэгтэй. Хотод амьдардаг хүмүүс гадаад гарвал амьдрал дээшлэнэ, хөдөөний хүмүүс хотод ирж амьдарвал амьдрал дээшлэнэ гэсэн буруу ойлголттой байдаг. Үүнээс болж их олон хүүхдүүдийн эрх зөрчигдөж байна, Жнь:хөдөө орон нутгаас ирээд сургуульд сурàõ áîëîìæã¿é, òºðººñ ýäëýõ ¸ñòîé ýðõýý ýäëýæ ÷àäàõã¿é, хүүхэд шинээр төрөөд бүртгүүлэн гэрчилгээ авч чадахгүй байна. Миний нэг таньдаг хүнийг ээж нь төрүүлэх үедээ нас бараад аав нь түүнийг өөрийн ээж аав дээр орихоод хот явсан тиймээс өвөө эмээ нь түүнийг халамжлан өсгөсөн. Тэд олон жилийн өмнө хөдөөнөөс хотод шилжин ирсэн. Гэвч тэр охиныг Монгол улсын иргэн гэж бүртгүүлээгүй байна. Үүнээс болж 16 нас хүрээд иргэний үнэмлэхээ авч чадаагүй. Мөн удахгүй тэр охин жэрэмсэн болж хүүхэд төрүүлээд түүндээч бас гэрчилгээ авч Монгол улсын иргэн хэмээн бүртгүүлж чадаагүй, улсаас өгч байгаа тэтгэмжинд хүртэл хамрагдаж чадаагүй байна. Ээж охин хоёр хоеулаа Монгол улсын иргэн биш тиймээс ч хамгаалуулах газар байхгүй байна. Яагаад ийм зүйл болж байна вэ гэхээр хүн бүр хуулиа мэддэггүй, үүргээ биелүүлдэгүй, эцэг эхийн хариуцлагүй байдлаас хүүхэд хохирч байна. Хүмүүс бид энэ бүх зүйлд төр буруутай мэтээр хэлдэг. Бичиг баримтаа шилжүүлэх хөөцөлдөх нь мэдээж их явдалтай. Цаг зав их үрсэн хүндрэлтэй байдаг. Хэрэв бид өөрийн гэсэн ухамсартай эх орноо гэсэн сэтгэлтэй бол энэ бүх зүйлийг төвөгшөөлгүй хийх хэрэгтэй. Энэ нь нөгөө талаараа бид өөрсдийнхөө төлөө хийж байгаа боловч эх орондоо оруулж байгаа хувь нэмэр юм. Иргэн хүн үүргээ биелүүлэх хэрэгтэй гэдгийг ухамсарлах нь хамгийн чухал асуудал болоод байна. Хүүхдийн хүмүүжилд эцэг, эх шууд нөлөөлдөг. Бид өнөөдөр зөвхөн хүүхэд өлсөхгүй, даарахгүй, эсвэл бусдын хүүхдээс илүү үнтэй зүйл идүүлэж, уулгах ,хувцаслах гэх мэт зүйлд анхаарлаа хандуулан тэднийг ямар хүмүүжилтэй хүн болгох тал дээр анхаардаггүй. Бид юу ярьж ,юу хийж байна тэр бүгдийг хүүхдүүд маань харж байгаа. Бид хүүхдүүдээ жаахан юм ойлгохгүй гэж боддог учраас хүүхдийнхээ хажууд бие биетэйгээ муухай харьцах, хэн нэгнийг муулах, хэрэлдэх, цаашилвал зодолдох асуудал гаргадаг. Энэ бүгдийг харж хүмүүжсэн хүүхэд хэн нэгийг хүндлэх, бусадтай зөв харьцаж чадахгүй. Мөн хүүхдүүдээ бусдын хүүхэдтэй зүйрэлдэг. Хүүхдээ заавал онц сур гэдэг харин бид өөрийн хүүхдэд маань сайн тал байгааг олж хардаггүй байна. Жнь: Би том хүүгээ заавал онц сурах ёстой гэж загнадаг, түүний найз онц сурдаг учир би хүүхдээ чи түүн шиг байх ёстой гэтэл чи чадахгүй байна гэж загнадаг. Харин би найз нар бол багш нараас нь миний хүү онц сурч чадахгүй ч гэсэн хүү маань бусдыг хайрлах, хүндлэх зүрх сэтгэлтэй гэдгийг сонсоод өөрөөсөө их ичсэн. Би хүүхдийг бусад хүүхдүүдтэй зүйрлэж болохгүй гэдгийн мэддэг боловч хэзээ ч хэрэгжүүлж байгаагүй. Ихэнх эцэг эхчүүд хүүхдүүдээ онц сур гэж над шиг шаардлаг тавьдаг байх гэвч энэ нь их буруу зүйл, харин тэдэнд зөв хүмүүжил олгох нь эцэг эх бид нарын үүрэг хариуцлага шүү гэж хэлмээр байна.
1.Гэр бүл нийгмийн үндсэн нэгж мөн. Энэ юу гэсэн утгатай вэ? Ямар арга замуудаар гэр бүл нь нийгмийн үндсэн нэгж болдог вэ? Монгол Улсын Хууль гэр бүлийг хэрхэн дэмжиж, бэхжүүлж байна вэ? Та өөрийн ТББ буюу Сүм цуглаандаа юу хийж, гэр бүлийн амьдралыг сайжруулахын тулд яаж үйлчилж болох вэ?
Эрэгтэй эмэгтэй хүмүүсийн хайр, хайр сэтгэлийн нандин харилцаан дээр, эрэгтэй эмэгтэй хүмүүсийн гэрлэлтээс гэр бүл үүсдэг. Гэр бүл нь нийгмийн үндсэн нэгж юм. Нийгмийн тогтолцооны бат бөх суурийг гэр бүл бүтээдэг. Монгол Улсын гэр бүлийнхуулинд эрх үүрэгийг тодорхой заасан байдаг.
· Гэрлэгчид гэр бүлдээ үнэн ч байх
· Хүүхдээ өсгөн хүмүүжүүлэх
· Гэр бүлийн гишүүд бие биеэ халамжлан, хүндэтгэх ,тэжээн тэтгэх, туслах
· Нэгнийхээ эрхийг зөрчихгүй байх, бие биеэ аливаа хэлбэрээр хүчирхийлэхгүй байх.
Хүмүүс ихэвлэн эдгээр үүргээ биелүүлдэггүй. Жишээ нь: эхнэр нөхөр хоёр бие биедээ үнэнч байдаггүй. Миний таньдаг гэр бүл ãýðëýýä 10 æèë áîëñîí íºõºð íü çàâã¿é àæèëäàã, çàðèìäàà á¿ð õîíîãîîð òýýâýðò ÿâäàã. Ýíý áàéäëààñ áîëîîä ýõíýð íü ººð ýðòýé íóóö àìðàãèéí õîëáîî òîãòîîñîí. ͺõºð íü çºâõºí ò¿¿íèé õóâüä ìºí㺠îëîã÷ ñàíõ¿¿ áîëîí õóâèðñàí. Ò¿¿íä õýðýãöýýòýé ìºíãèéã íü ºãäºã áàéíà. Ýíý ãýð á¿ëýýñ õàðõàä Áóðõàíû òóøààë,болон гэр бүлийн хууль àéìøèãòàéãààð çºð÷èãäºæ áайна. Харин нөхөр нь эхнэр хүн хоол хийж, хүүхдүүдээ харах нь болж байна, гэж үзээд эхнэрээ хаагуур юу хийж явааг анхааралгүй мөн халамж тавдаггүй байна. Эхнэр нь нөхөр мэдээгүй юм чинь хамаагүй гээд өөрийн буруу гэдгээ ойлгогдоггүй .Энэ гэр бүлээс хархад ганц үнэнч байх нь зөрчигдсөн биш сайн харвал хүүхдээ халамжлан өсгөх, нэгнийгээ хайрлан халамжлах, гэх мэт гэр бүл гэх зүйл харагдахгүй байна. Монголчууд бид ” Эхнэрээ магтсан эр хүн уруудахын шинж гэдэг.”энэ үг нь үнэхээр буруу юм үүнээс болоод нөхрүүд маань эхнэрээ магтахаас ичэж айдаг. Гэвч бид бие биедээ урам өгч магтах мөн бие биенээ хүндэтгэх хэрэгтэй. Гэр бүлийн хуулинд мөн төрөөс гэр бүлийн эрхийг хэрхэн хамгаалах вэ? гэдгийг зааж өгсөн. Үүнд:
· Гэр бүл эх нялхас, хүүхдийн ашиг сонирхолыг төр хамгаална.
· Хүүхдийг гэр бүлийн дотор эрүүл чийрэг өсгөн хүмүүжүүлэх, хөгжүүлэх, түүний эрх ашиг сонирхлыг нэн тэргүүнд хамгаалахыг эрхэмлэнэ .
Хүүхэд гэр бүлдээ хэрхэн хүмүүжиж байгааг төр хамгаална гэсэн боловч яг энэ тал дээр анхаарал хяналт байдаггүй, хүүхэд сурч боловсрох ёстой байтал ажил хийгээд явх, эсвэл сургуулиас гаран гэртээ бага дүү нараа асрах, гэх мэтээр зөрчигдөж байна. Мөн эцэх эх хүүхдээ зодохыг хэвийн үзэгдэл мэтээр үздэг учир гэртээ эцэг эхийн дарамтанд хүүхэд өртөж байна. Төрөөс гэр бүлийг дэмжиж байгаа зүйл бараг байхгүй байна. Мэдээж төрөөс хүүхдийн мөнгө, халамжийн мөнгө, жирэмсний мөнгө өгч байгаа боловч энэ тйим үр дүнтэй болохгүй байна. Хүн бүр гэр бүлээ аз жаргалтай байлгахыг хүсдэг харин энэ зүйлээ буруугаар хийж эхэлдэг .Жаргалтай амьдрахын тулд их мөнгөтэй, том байртай, машинтай байснаар жаргалтай гэр бүл бий болдог гэж ойлгодог. Эд хөрөнгө дээр гэр бүл үршин тогтнохгүй юм. Бид гэрлээд анхны хүүгээ төрүүлчээд дараагийн хүүхдээ өөрийн гэсэн гэр оронтой ,ажилтай, байр суурьтай болоод дараагийн хүүхдээ төрүүлнэ гэж ярьдаг байсан. Гэвч эн их буруу зүйл байсан . Харин харилцаан дээрээс гэр бүлийн аз жаргал харагдаж бий болдо юм. Наад захын жишээ хэлхэд бид өглөө ажилдаа явахдаа ханьдаа, хүүхдүүдээ баяртай, орой ирээд сайн байна уу гэж мэндэлдэг билүү. Хармасалтай нь ихэнх гэр бүлийн харилцаанд энэ их дутагдаж байдаг. Өглөө явахдаа баахан үүрэг даалгавар өгөөд, орой ирэнгүүтээ үүрэг даалгавараа шалгаж эхэлдэг.Гэр бүлийн амьдралд эцэг эхийн үлгэр жишээ нь ярихаас илүү үр дүнтэй юм.Гэр бүлийн хүмүүс бие биедээ талархал илэрхийлдэг.Бие биедээ хүндэтгэл үзүүлдэг, урам зориг өгдөг байх хэрэгтэй. Бид сүм цуглаандаа гэр бүлүүдийн амьдралыг сайжруулахын тулд тэдэнд хоол хүнс, хувцас, нүүрс түлээгээр хангах ажлыг хийдэг. Ихэнх хүмүүс энэ ажлыг чухал гэж үздэг. Бид эдгээр зүйлээр гэр бүлүүдэд туслаж болно, энэ нь мэдээж нөгөө талаараа тэдний амьдралд тус нэмэр болж байгаа боловч, түр зуурийн хэдэн өдрийн хангамж юм. Харин ч бүр тэднийг бэлэнчлэх муу зүйлд сургаж байна. Хамгийн чухал нь гэр бүл гэдэг нь Бурханаас ирсэн бэлэг гэдгийг зааж сургах, эхнэр нь нөхрөө хайрлан хүндлэх, нөхөр нь эхнэрээ хайрлан халамжлах Бурханы Үгийн дагуу амьдрахыг зааж сургах, үр хүүхдээ хайрлан зөв хүмүүжүүлхэд сургах, хэрэгжүүлэх явдал юм. Мөн Христчин гэр бүлд эрх мэдэл ба хариуцлагыг хуваалцах ёстой. Харин ганц нөхрийн гарт байх ёсгүй. Гэр бүлийн тэргүүн байна гэдэг нь цорын ганц удирдлага байна гэсэн утгатай биш. Эхнэрийн тэргүүн нөхөр харин нөхрийн тэргүүн нь бидний Эзэн Есүс гэдгийг хүлээн зөвшөөрөх хэрэгтэй. Эцэг эхчүүд бид ирээдүйн гэр бүлийг бэлтгэн гаргаж байна. Учир нь бидний үр хүүхэд томроод бүгд эцэг, эх болно. Тиймээс ирээдүйн гэр бүлийг эрүүл байлгахын тулд бид бүгд үр хүүхдээ зөв хүмүүжүүлэн, тэдэнд үлгэр жишээ байх хэрэгтэй. Дээд боловсрол олгох нь хамгийн чухал биш харин ирээдүйн эцэг, эх монгол улсын иргэнийг бэлдэж байгаа гэдгээ ухамсарлах хэрэгтэй.
2. Хүүхдийн эрх гэж юу вэ? Зарим нэгнээс нь нэрлэнэ үү. Та одоо өөрийнхөө хот эсвэл хөдөөө орон нутгаа үнэлж үзээрэй. Таны орчин тойрны нөхцөл байдалд хүүхэд ямар бэрхшээлүүд тулгарч байна вэ? Монголд ямар арга замаар хүүхдийн эрх зөрчигдөж, хүчирхийлэлд өртөж байна вэ? Жишээ гаргаарай. Эдгээр хүүхдүүдэд туслахын тулд юуг хийж болох вэ? Хүүхдийг хэрхэн ёс суртахуунтай хүн болгон хүмүүжүүлэх вэ?
Төрсөн цагаас нь эхлэн 18 нас хүрээгүй хүн бүрийг хүүхэд гэнэ. Хүүхдийн нас бие оюун ухааны төлөвшил болон бусад онцлогоос нь хамааруулан хүүхдэд онцгойлон эдлүүлэх ёстой эрхүүдийг хүүхдийн эрх гэнэ. Монгол Улс 1996 онд хүүхдийн эрхийг хамгаалах тухай хууль батлагдсан.
· Эсэн мэнд амьдрах эрхтэй : Үүнд хүүхдийн амьдрах эрх, нөхцөлийг бүрэлдүүлэх хүнс, эмнэлэгийн үйлчилгээ авах эрх.
· Хөгжих хамгаалуулах эрхтэй: Хүүхдийн бүрэн төгс хөгжихөд нь шаардагдах зүйлүүд энд хамрагдана. Тухайлбал боловсрох, тоглон наадах, чөлөөт цагаа өнгөрүүлэх, мэдээлэл авах, чөлөөтэй сэтгэх, шүтэн бишрэх зэрэг эрх.
· Òºðñíèé á¿ðòãýëä á¿ðòã¿¿ëýõ áà íýð àâàõ
· Õ¿¿õäèéí õºäºëìºð
· Х¿¿õäèéг ¿ë õàéõðàõ áà øîîâäîðëîõ
Орон гэр байхгүй их олон хүүхдүүд тараншенд амьдарч байна. Эдгээр хүүхдүүд маань хоол хүнс байхүй, эмнэлгийн үйлчилгээ авахгүй, төрөөс ямар нэгэн тусламж тэтэгэмж авч чадахгүй байна. Мөн сурч боловсорч чадахгүй, зарим хүүхдүүдийн адил зориулалтын тоглоомын газар наадан тоглох, чөлөөт цагаа өнгөрүүлэх газар байхгүй, хэн нэгнээр хамгаалуулж чадахгүй байна. Эдгээр хүүхдүүд эмнэлэгт үзүүлэе гэхээр бичиг баримт байхгүй, гэрийн хаяг тодорхой биш, бохир заваан байна гэдгээс болоод эмнэлэг эмч нар хүлээн авдаггүй, үхэхийн даваан дээр л яах аргагүй эмнэлэг хүлээн авч байна. Тоглоомын газар бусад хүүхдүүдтэй тоглож чадахгүй байна . Учир нь эцэг эхчүүд тэдгээр хүүхдүүдийг аюултай муу хүүхдүүд гэсэн ойлголтыг өөрийн хүүхдүүдээ өгсөнөөс болоод бусад хүүхдүүд тэднээс айж хөөж байгаа учраас тоглож чадахгүй байна. Эцэг эхтэй гэр оронтой хүүхдүүд хүртэл эрх нь зөрчигдөх явдал байна. Эдгээр хүүхдүүдэд ихэвчлэн чөлөөтэй сэтгэх, шүтэн бишрэх, эрх нь илүү зөрчигдөж байна. Эцэг эхчүүд хүүхдүүдэд ихэвчлэн өөрийн бодол санааг тулган ийм юм сур, тийм юм хий гэж тулган, тэдний бодол санаа болон юу сурч юу хийх гэж байгааг сонсдоггүй байна. Үүнээс болоод хүүхдүүд чөлөөтэй бодож сэтгэхээ больж өөрийн шийдэж болох зүйлийг ч гэсэн шийдэхгүй аав мэднэ , ээж мэднэ тэд хийнэ, тэд шийднэ гэж хэлдэг. Мөн шүтэн бишрэх эрх зөрчигддөг. Аав, ээж ямар шашин шүтнэ түүнийг л шүтэх ёстой гэдэг. Хүүхдийн хөдөлмөр эрхлэлт их байна. Тэд ар гэрээ тэжээхийн тулд сургуульд сурахгүй зах дээр тэрэг түрэх, машин угаах, ачаа зөөх, гэх мэт олон төрлийн ажил эрхлэж байна. Эцэг эх нь ихэвчлэн нас 30 гарсан учир ажил олдохгүй гэх мэтээр шалтаг хэлэн ажил хийлгүй хүүхдүүдээрээ ажил хийлгэж байна. Мөн эцэг эхчүүд их олон цагаар ажилаа хийж үр хүүхдүүдээ үл хайхран,тэднийг халамжилж асарах үүргээ мартаж эхэлдэг. Хамгийн гол нь эрх нь зөрчигдөж багаа хүүхдүүдийн эцэг ,эх, халамжлагч нартай уулзаж тэдэнд хүүхэд хүмүүжүүлэх талаар заан сургах, гэр бүл нийгэмийн гол үндсэн нэгж мөн гэдгийг заан ухамсарлуулах хэрэгтэй. Хотод амьдардаг хүмүүс гадаад гарвал амьдрал дээшлэнэ, хөдөөний хүмүүс хотод ирж амьдарвал амьдрал дээшлэнэ гэсэн буруу ойлголттой байдаг. Үүнээс болж их олон хүүхдүүдийн эрх зөрчигдөж байна, Жнь:хөдөө орон нутгаас ирээд сургуульд сурàõ áîëîìæã¿é, òºðººñ ýäëýõ ¸ñòîé ýðõýý ýäëýæ ÷àäàõã¿é, хүүхэд шинээр төрөөд бүртгүүлэн гэрчилгээ авч чадахгүй байна. Миний нэг таньдаг хүнийг ээж нь төрүүлэх үедээ нас бараад аав нь түүнийг өөрийн ээж аав дээр орихоод хот явсан тиймээс өвөө эмээ нь түүнийг халамжлан өсгөсөн. Тэд олон жилийн өмнө хөдөөнөөс хотод шилжин ирсэн. Гэвч тэр охиныг Монгол улсын иргэн гэж бүртгүүлээгүй байна. Үүнээс болж 16 нас хүрээд иргэний үнэмлэхээ авч чадаагүй. Мөн удахгүй тэр охин жэрэмсэн болж хүүхэд төрүүлээд түүндээч бас гэрчилгээ авч Монгол улсын иргэн хэмээн бүртгүүлж чадаагүй, улсаас өгч байгаа тэтгэмжинд хүртэл хамрагдаж чадаагүй байна. Ээж охин хоёр хоеулаа Монгол улсын иргэн биш тиймээс ч хамгаалуулах газар байхгүй байна. Яагаад ийм зүйл болж байна вэ гэхээр хүн бүр хуулиа мэддэггүй, үүргээ биелүүлдэгүй, эцэг эхийн хариуцлагүй байдлаас хүүхэд хохирч байна. Хүмүүс бид энэ бүх зүйлд төр буруутай мэтээр хэлдэг. Бичиг баримтаа шилжүүлэх хөөцөлдөх нь мэдээж их явдалтай. Цаг зав их үрсэн хүндрэлтэй байдаг. Хэрэв бид өөрийн гэсэн ухамсартай эх орноо гэсэн сэтгэлтэй бол энэ бүх зүйлийг төвөгшөөлгүй хийх хэрэгтэй. Энэ нь нөгөө талаараа бид өөрсдийнхөө төлөө хийж байгаа боловч эх орондоо оруулж байгаа хувь нэмэр юм. Иргэн хүн үүргээ биелүүлэх хэрэгтэй гэдгийг ухамсарлах нь хамгийн чухал асуудал болоод байна. Хүүхдийн хүмүүжилд эцэг, эх шууд нөлөөлдөг. Бид өнөөдөр зөвхөн хүүхэд өлсөхгүй, даарахгүй, эсвэл бусдын хүүхдээс илүү үнтэй зүйл идүүлэж, уулгах ,хувцаслах гэх мэт зүйлд анхаарлаа хандуулан тэднийг ямар хүмүүжилтэй хүн болгох тал дээр анхаардаггүй. Бид юу ярьж ,юу хийж байна тэр бүгдийг хүүхдүүд маань харж байгаа. Бид хүүхдүүдээ жаахан юм ойлгохгүй гэж боддог учраас хүүхдийнхээ хажууд бие биетэйгээ муухай харьцах, хэн нэгнийг муулах, хэрэлдэх, цаашилвал зодолдох асуудал гаргадаг. Энэ бүгдийг харж хүмүүжсэн хүүхэд хэн нэгийг хүндлэх, бусадтай зөв харьцаж чадахгүй. Мөн хүүхдүүдээ бусдын хүүхэдтэй зүйрэлдэг. Хүүхдээ заавал онц сур гэдэг харин бид өөрийн хүүхдэд маань сайн тал байгааг олж хардаггүй байна. Жнь: Би том хүүгээ заавал онц сурах ёстой гэж загнадаг, түүний найз онц сурдаг учир би хүүхдээ чи түүн шиг байх ёстой гэтэл чи чадахгүй байна гэж загнадаг. Харин би найз нар бол багш нараас нь миний хүү онц сурч чадахгүй ч гэсэн хүү маань бусдыг хайрлах, хүндлэх зүрх сэтгэлтэй гэдгийг сонсоод өөрөөсөө их ичсэн. Би хүүхдийг бусад хүүхдүүдтэй зүйрлэж болохгүй гэдгийн мэддэг боловч хэзээ ч хэрэгжүүлж байгаагүй. Ихэнх эцэг эхчүүд хүүхдүүдээ онц сур гэж над шиг шаардлаг тавьдаг байх гэвч энэ нь их буруу зүйл, харин тэдэнд зөв хүмүүжил олгох нь эцэг эх бид нарын үүрэг хариуцлага шүү гэж хэлмээр байна.
А.Хишигсайхан, Л. Оюунтуяа Õ¿¿õäèéí ýðõ ãýæ þó âý? Çàðèì íýãýýñ íü íýðëýíý ¿¿. Òà îäîî ººðèéíõºº õîò ýñâýë õºäºº îðîí íóòãàà ¿íýëýæ ¿çýýðýé. Òàíû îð÷èí òîéðíû íºõöºë áàéäàëä õ¿¿õýä ÿìàð áýðõøýýë¿¿ääòýé òóëãàð÷ áàéíà âý? Ìîíãîëä ÿìàð àðãà çàìààð õ¿¿õäèéí ýðõ çºð÷èãäºæ, õ¿÷èðõèéëýëä ºðòºæ áàéíà âý? Æèøýý ãàðãààðàé. Ýäãýýð õ¿¿õä¿¿äýä òóñëàõûí òóëä þóã õèéæ áîëîõ âý? Õ¿¿õäèéã õýðõýí ¸ñ ñóðòàõóóíòàé õ¿í áîëããîí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ âý?
Á¿õ òàëààð ýðõ ýäëýõ õ¿í áîë õ¿¿õýä þì. Õ¿¿õýä ººðèé㺺 õàìãààëàõ, õÿíàõ ÿìàð ÷ ÷àäâàðã¿é. Ýíý äýëõèéä ìýíäëýýä ë õ¿íýýð àñðóóëæ, õàìãààëóóëàõ ýðõòýé. ªñ÷ òîì áîëòëîî ýõ îðîí, ýöýã ýõ õýí ÷ õ¿¿õäèéã õàìãààëàõ ¿¿ðýãòýé. Æèøýý íü: Õ¿¿õýä ñóð÷ áîëîâñðîõ ýðõòýé. Õ¿¿õýä ñóð÷ áîëîâñðîõ ýðõèéã òºðººñ áîëîí ýöýã ýõ÷¿¿ä á¿ðýí ä¿¿ðýí õàðèóöàõ ¿¿ðýãòýé. Õ¿¿õäèéã ñóðãóóëèàñ ãàðãàæ õ¿íä õ¿÷èð àæèë õèéëãýäýã ýöýã ýõ÷¿¿ä îëîí áàéäàã. ªäðèéí èäýõ õîîëûã íü îëæ áàéâàë òýð õ¿¿õäèéí èðýýä¿é ÿìàð áàéõ íü õàìààã¿é þì øèã çàðèì õ¿ì¿¿ñ ¿çäýã.
Áèäíèé ýðãýí òîéðîíä ýðõ íü çºð÷èãäñºí, õ¿íä õ¿÷èð õºäºëìºð ýðõýëäýã õ¿¿ä¿¿ä îëîí áàéäàã. ¯¿íä:
Ýöýã ýõèéí õàðàà õÿíàëò áàéõã¿é
Ö Íèéãìýýñ õ¿¿õäýä õ¿ðãýæ áàéãàà ìýäýýëýë íü áóðóó, õ¿¿õäèéí õ¿ì¿¿æèë áîëîí ¸ñ ñóðòàõóóíû õóâüä áóðóó ìýäýýëýë¿¿äèéã ìàø èõýýð îëæ àâäàã.
Ö ×ºëººò öàãàà çºâ áîëîâñîí ºíãºðººõ ãàçàð õîìñ áàéäàã. Õàðèí ÿíç á¿ðèéí PC áîëîí õ¿¿õäèéí õè÷ýýë ñóðëàãàò íºëººëºõ ç¿éë¿¿ä ãàäóóð ýðãýí òîéðîíä íü èõ áàéäàã.
Ö Ýöýã ýõ÷¿¿ä õ¿¿õäèéíõýý áîäîë ñàíààã ìýäýæ ÷ºëººòýé èëýí äàëàíã¿é ÿðèëöàæ ÷àääàããã¿éãýýñ áîëæ õ¿¿õä¿¿ä áóðóó ç¿éëèéã èõýýð õèéäýã. ̺í õ¿¿õäèéã çàãíàõàà ë óðüòàë áîëãîäîã. Áóðóó õèéñýí ç¿éëèéã íü çààæ ºã÷ çàñàõ áèø õàðèí çàãíàõààð ò¿¿íèé ¿ð äàãàâàð ñàéí ç¿éëä õ¿ðãýõã¿é.
Ö Õ¿¿õýä íèéãìèéí àìüäðàëä îðîëöîîä èðýõýýð òîì÷óóäûã ë õàðæ äóóðàéæ õèéäýã. Õàðèí õ¿ì¿¿ñ ººðñ人 ÿìàð ÷ õ¿¿õäýä ¿ëãýð äóóðèàëàë áàéõààð áàéæ ÷àääàãã¿é.
Ìîíãîë óëñàä õ¿¿õäèéí ýðõ çºð÷èãäºæ áàéãàà õàìãèéí îéðûí æèøýý ãýâýë çàðèì õ¿ì¿¿ñèéí àìüäðàë ÿäóó áàéäëààñ áîëæ õ¿¿õäýýðýý ãóéëãà ãóéëãóóëàõ áîëñîí. ªâëèéí õ¿éòýíä ìàø æààõàí õ¿¿õäèéã ãóäàìæèíä ãóéëãà ãóéëãóóëæ ñóóëãàäàã. Ìºí ººðºº õ¿¿õýäòýéãýý ñóóæ õ¿¿õäýý áóñäàä õàðóóëæ ãóéëãà ãóéäàã. Ýíý áàë÷èð æààõàí õ¿¿õä¿¿ä ýýæ ààâûí õàéðààð äóëààí îðîí ãýðò ãýäýñ öàòãàëàí, ºìñºõ õóâöàñòàé ÿâæ áàéõ áàéòàë òýñãýì ºâëèéí õ¿éòýíä ãóäàìæèíä ãóéëãà ãóéãààä ñóóæ áàéõààð ¿íýõýýð ºðºâäºëòýé áºãººä õàðàìñàëòàé ñàíàãääàã. Òýð õ¿¿õäèéã ãóäàìæèíä õýäýí òºãðºãíººñ áîëæ ñóóëãàñàíààð ýð¿¿ë ìýíä á¿õ òàëààðàà õ¿¿õýä õîõèð÷ áàéãàà þì. Ýöýã ýõ÷¿¿ä õ¿ëýýõ ¿¿ðãýý óõàìñàðëàõã¿é õ¿¿õäýýðýý ìºí㺠îëóóëæ ººðñäèé㺺 òýæýýë áàéãàà ýíý áàéäàë ìàø õýðöãèé ç¿éë þì. ̺í òºðººñ õ¿¿õä¿¿äýä ñàð á¿ð ìºí㺠ºã÷ áàéõàä òýð ìºíãèéí õ¿¿õä¿¿ä ººðñ人 áèø ýöýã ýõ÷¿¿ä íü õýðýãëýæ áàéíà. Ñàð á¿ðèéí ìºíãèéã íü õóðààæ áàéãààä ñóðãóóëüä îðîõîä íü õýðýãëýõ ÷ þìóó õ¿¿õäýä ººðò íü çîðèóëàõûã ýöýã ýõ÷¿¿ä îéëãîõã¿é ººðñ人 ë áàéíãà õýðýãëýäýã. ̺í ýíý ìºí㺠ºãñºí áàéäëààñ ¿¿äýí õ¿¿õýä ãàðãààä àæèë õèéõã¿é àìüäðàíà ãýñýí çàðèì ýöýã ýõ÷¿¿ä áîäîëòîé áàéñàí. ̺í áàãà íàñíààñ íü ýõëýýä ë ñóðãóóëèàñ ãàðãààä çàõ äýýð õ¿íä à÷àà ¿¿ð¿¿ëæ õ¿¿õäýýñ õýòýðñýí õ¿íä õºäºëìºð ýðõë¿¿ëæ áàéíà. Îëñîí ìºí㺺ð íü çàðèì íü àðõè óóæ äàõèæ ìºí㺠îëæ èð ãýæ çîääîã ÷ õ¿ì¿¿ñ áàñ áàéäàã áàéíà.
Áèäíèé õóâüä ýäãýýð õ¿¿õä¿¿äýä òóñëàõ õ¿ñýë áàéäàã ÷ çàðèì òàëààðàà ÿàæ õèéõ âý ãýäãýý ñàéí ìýääýãã¿é. ªíººäºð áè ýäãýýð õ¿¿õä¿¿äýä ìºí㺠ºãººä òóñëàæ ÷àäàõã¿é ÷ ãýñýí öóãàëààíä ÿâóóëæ Ýçýíèéã òàíèæ ìýäýõýä òóñëàõ áîëîìæòîé. Öîðûí ãàíö ¿íýí Áóðõàíòàé õàìò á¿ãäèéã äàâàõàä õÿëáàð áàéõ áîëíî. ̺í ñóðãóóëèàñ çàâñàðäàí ÿâàõ áîëîìæã¿é áîëñîí òîõèîëäîëä õàðúÿàëàãäàõ ãàçàð íü áè÷èã áàðèìòèéã íü á¿ðä¿¿ëýõýä òóñëàõ, ñóðãóóëüä îðæ ñóðàëöàõàä íü òóñàõ ãýì ìýò áîëîìæóóä áàéíà. Ãýâ÷ òýíäèéã ýöýã ýõ¿¿ä ¿¿íä òààòàé õàíäàõã¿é áàéõ. Ó÷èð íü òýä õ¿¿äýýðýý ìºí㺠îëóóëàõûã èë¿¿ä ¿çäýã. ¯íýõýýð õ¿¿õäýý ãýñýí ñýòãýëòýé ÿìàð ÷ ýöýã ýõ õè÷íýýí ÿäóó áàéñàí õ¿¿õäýý ñóðãóóëüä íü ÿâóóëàõûã õè÷ýýäýã. Òèéìýýñ òýäíèé ýöýã ýõýä íü õ¿¿õäèéíõýý èðýýä¿éí òºëºº áàãà ÷ ãýñýí ç¿éë õèéõèéã ÿòãàí îéëãóóëàõ íü õàìãèéí ÷óõàë áàéõ ãýæ áîäîæ áàéíà. Õ¿¿õýä ìºí㺠îëîõ õýðýãñýë áèø. Òýäíèéã ìàø òîì èðýýä¿é õ¿ëýýæ áàéãàà ø¿¿ äýý. Áàãààñàà öýöýðëýã, ñóðãóóëüä õàìðàãäààã¿é ãóäàìæèíä ãàð÷ õ¿íä õºäºëìºð ýðõëýí, òîì÷óóäûí äóíä ºññºí õ¿¿õä¿¿ä ÿìàð ñýòãýõ¿éòýé áîëîí íü òîäîðõîé. Òýäíèé èõýõ íü æààõàí áàéõààñàà òîì õ¿í øèã ÿðüæ, àðõè òàìõè ìýòèéí õîðò ç¿éëñèéã õýðýãëýæ ¿çñýí áàéäàã. ̺í òýäíèé çàðèì íü áàãà íàñàíäàà áýëãèéí õàðèëöààíä îðñîí áàéäàã íü õàðàìñàëòàé. Þó ÷ ìýäýõã¿é æààõàí õ¿¿õä¿¿äèéã óðóó òàòàí àøèãëàõ õ¿ì¿¿ñ îëîí áàéäàã. Èéì íºõöºëä ºññºí õ¿¿õä¿¿ä ãýð á¿ëäýý, ýöýã ýõèéíõýý õàéð õàëàìæèíä, öýöýðëýã ñóðãóóëüä ñóðàëöàæ ºññºí õ¿¿õä¿¿äèéã áîäâîë ¸ñ ñóðòàõóóíû äîãîëäîë èõòýé áàéäàã. Õ¿¿õäèéí ¸ñ ñóòàõóóí, õ¿ì¿¿æèë ÿìàð áàéõààñ õàìààðàí èðýýä¿éí àìüäðàë ÿìàð áàéõ íü, ìºí òýäíèé ¿ð õ¿¿õä¿¿ä ÿìàð áàéõ íü õàìààðíà. Õ¿¿õäèéã õ¿ì¿¿æ¿¿ëýã÷ íü Áóðõàí þì. Õàðèí ýöýã ýõ÷¿¿ä õ¿¿õäèéí ºìíº õ¿ëýýõ ¿¿ðãýý ë áèåë¿¿ëýõ õýðýãòýé. Ãýòýë ýöýã ýõ÷¿¿ä ººðñ人 õ¿¿õäèéíõýý ºìíº áóðóó ç¿éë¿¿äèéã õèéäýã. ̺í õ¿¿õäèéí õ¿ì¿¿æèë, ¸ñ ñóðòàõóóí íü öýöýðëýã, ñóðãóóëèàñ èõýýõýí õàìààðäàã. Õàìãèéí ãîë îëæ àâàõ ¸ñ ñóðòàõóóí íü ãýð á¿ë áàéäàã. Õ¿¿õýä ýöýã ýõýý õýäèé õ¿íäëýíý áóñäûã ÷ ìºí àäèë õ¿íäýëæ ÷àäíà. Ãýðèéí õ¿ì¿¿æëèéã õ¿¿õýä ººð ãàçàð ãàðãàäàã. Èéìýýñ ýöýã ýõ÷¿¿äèéí ¿¿ðýã õàðèóöëàãà ìàø ÷óõàë þì. ¨ñ ñóðòàõóóíòàé õ¿ì¿¿æ¿¿ëíý ãýýä ë á¿õ ç¿éëèéã íü õîðèîä ººðèéíõ íü áîäëûã ñîíñîõã¿é õýò èõ íýã ç¿éëð¿¿ òóéëøèðâàë òýð íü ýöýñòýé òèéì ÷ ñàéí ¿ð äàãàâàðò õ¿ðãýõã¿é. Ýöýã ýõ÷¿¿äèéí ãîë àëääàã ç¿éë íü õ¿¿õäýý ñîíñäîãã¿é. ×è õ¿¿õýä áàéæ öààøàà, ÷è ÷àäàõã¿é, ÷è áîëîõã¿é õýìýýõ õ¿¿õýäòýéãýý èëýí äàëàíã¿é ÿðèëöàæ ÷àääàãã¿é. Õ¿¿õäýý ñîíñîæ ìºí ÿðèëöàæ, îéëãîëöîõ õýðýãòýé. Õýðâýý òýãýõã¿é áîë õ¿¿õýä òîì áîëîîä ýýæ ààâòàéãàà õºíäèé áîëæ þìàà íóóäàã áîëíî. Àíõíààñàà ýöýã ýõ, õ¿¿õýä îéëãîëöîîä ÿâàõàä õ¿¿õýä ÿìàð íýã áàéäëààð áóðóó ç¿éë õèéõ ãýæ áàéõàä ýöýã ýõ íü òýðèéã ìýäñýíýýð õ¿¿õäýäýý áóðóó õýìýýí îéëãóóëæ ºã÷ ÷àäíà. Õàðèí õýçýý ÷ îéëãîëöäîãã¿é áîë õ¿¿õýä þìàà íóóæ ÿâñààð áàéãààä ýöýñò íü áóðóó ç¿éëä óíàí õ¿¿õýä ººðºº õîõèðîõ áîëíî. Õ¿¿õäèéã õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõäýý çàãíàõ áèø çààæ õýëæ ºãºõ íü ÷óõàë þì. Òèéìýýñ õ¿¿õäèéí õ¿ì¿¿æèë òîì÷óóä áèäíýýñ ë õàìàà÷ áàéíà. Õ¿ì¿¿ñýý õ¿íèé, ººðèéí ãýëã¿é õ¿¿õýä á¿ðèéã õ¿íäýòãýí õàéðëàöãààÿ. Õ¿¿õä¿¿ä áîë áèä á¿õíèé, ýíý äýëõèéí, ýõ îðíû ìààíü èðýýä¿é ø¿¿ äýý. Ìîíãîëûí ¿ðñ ìàø îëîí áîëîõ áîëòóãàé.
Ãýð á¿ë áîë íèéãìèéí ¿íäñýí íýãæ ìºí. Ýíý þó ãýñýí óòãàòàé âý? ßìàð àðãà çàìóóäààð ãýð á¿ë íü íèéãìèéí ¿íäñýí íýãæ áîëäîã âý? Ìîíãîë Óëñûí Õóóëü ãýð á¿ëèéã õýðõýí äýìæèæ, áýõæ¿¿ëæ áàéíà âý? Òà ººðèéí ÒÁÁ áîëîí ñ¿ì öóãëààíäàà þó õèéæ, ãýð á¿ëèéí àìüäðàëûã ñàéæðóóëàõûí òóëä ÿàæ ¿éë÷èëæ áîëîõ âý?
Ãýð á¿ëýýñ íèéãìèéí àìüäðàë ýõëýëòýé. Ãýð á¿ë¿¿ä îðøèí òîãòíîæ áàéæ íèéãýì ¿¿ñíý. Ýíý äýëõèéä õ¿í àíõ ìýíäëýýä ë ãýð á¿ëä ºñäºã. Àëèâàà íýãýí ç¿éë íü õ¿ì¿¿ñèéí õàìòðàí áèé áîëãîñîí ç¿éë áàéäàã. Íèéãýì ÷ ãýñýí õ¿ì¿¿ñèéí á¿ðäýë ò¿¿íèé ¿éë àæèëëàãàà þì. Èéìýýñ ãýð á¿ë íü íèéãìèéí ¿íäñýí íýãæ þì. Òóõàéí íýã ãýð á¿ë ÿìàð áàéõààñ øàëòãààëàí óëñ îðíû õºãæèë äýâøèë, íèéãìèéí áàéäàë õàìààðäàã. Ãýð á¿ë ýëýã á¿òýí ñàéí ñàéõàí áàéõ íü ãàíö ãýð á¿ë áèø óëñ îðîíä õàìààðàëòàé. Ãýð á¿ë¿¿ä òîòâîðã¿é, ñàëàëò áèé áîëñîíîîð óëñ îðøèí òîãòíîõîä õ¿íäðýëòýé. Íèéãýìä õ¿í á¿ðèéí îðîëöîî ÷óõàë ¿¿ðýãòýé. Ãýð á¿ë àìàð òàéâàí, ýâòýé áàéñàíààð íèéãìèéí àìüäðàë ÷ ìºí àäèë òàéâàí áàéõ áîëíî. Ãýð á¿ëäýý ñàíàà çîâîëòã¿é àìàð òàéâàí áîë õ¿í á¿ð íèéãýìä îðîëöîõ îðîëöîî, àæèëëàõ ÷àäâàð íü ÷ èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé áàéõ áîëíî. Òóõàéí õ¿í íèéãýìä ãàðààä ÿìàð áàéõ íü ò¿¿íèé ãýð á¿ëýýñ îëñîí õ¿ì¿¿æèëòýé øóóä õîëáîîòîé áàéäàã. Èéìýýñ ãýð á¿ë õ¿íèé àíõíû íèéãìèéí àìüäðàë þì. Õ¿¿õýä òºðºõ ¿åäýý íèéãìèéí íýãýí íýãæ áîëîõ íýã ãýð á¿ëä òºðæ, ºñºí òîðíèæ, òîì õ¿í áîëäîã. Òóõàéí íýã õ¿¿õýä òîì áîëîîí ãýð á¿ëòýé áîëñíîîð àõèí íýã öîî øèíý íèéãìèéí ¿íäñýí íýãæèéã áèé áîëãîäîã. Òóõàéí íýã ãýð á¿ë òàâàí õ¿¿õýäòýé áàéõàä òýäãýýð õ¿¿õä¿¿ä ºñºí òîì áîëæ òóñ òóñäàà øèíý ãýð á¿ë áîëäîã. Òýä øèíý íèéãìèéí íýãæèéã áèé áîëãîäîã. ¯¿íýýñ õàðõàä ýöýã ýõèéí õ¿ì¿¿æëýýñ õ¿¿õäèéí èðýýä¿é á¿ð íèéãìèéí áàéäàë ÿìàð áàéõ íü õàìààðàëòàé áîëäîã áàéíà.
Ìîíãîë óëñûí õóóëüä ãýð á¿ëèéã äýìæèõ òàëààð îëîí ç¿éë òóñãàñàí áàéäàã. Ãýâ÷ Ìîíãîë÷óóä ãýð á¿ëèéí õóóëèéã ñóäëàæ ýðõ áîëîí ¿¿ðãýý õýðýãæ¿¿ëýõ íü öººõºí áàéäàã. Ýíý òóõàé ìýäýëëèéã îëîí íèéòèéí õýâëýë¿¿äýýð îëæ ìýääýã. Õ¿ì¿¿ñ èõýâëýí áîäèò ç¿éëèéã õ¿ñäýã. Òóõàéí ãýð á¿ëèéã äýìæèõèéí òºëºº íèéãýìä þó õèéæ áàéíà âý ãýõýýñ èë¿¿ ãàð äýýð íü þó ºã÷ áàéíà âý ãýäãèéã õàðàõ íü èõ áàéäàã. Èõýíõ õ¿ì¿¿ñ ìºíãºí ä¿íãýýð äýæèõèéã ë òºðººñ äýìæèæ áàéíà ãýæ îéëãîäîã. Òýð áàéäàë íü ýöýñòýý áóðóó ç¿éëä õ¿ðãýñýí æèøýý ñàÿõàí áîëñîí. Æèøýý íü: Øèíýýð ãýð á¿ë áîëñîí çàëóó õîñóóäàä 500 000 òºãðºã ºã÷ äýìæèæ áàéñàí. Ýíý íü íýã òàëààðàà øèíõýíý ãýð á¿ë áîëæ áàéãàà õ¿ì¿¿ñ èõ äýìæëýã áîëæ, õàìòðàí àìüäðààä ¿ð õ¿¿õýäòýé áîëñîí ÷ ãýðëýëòýý áàòëóóëààã¿é áàéñàí õ¿ì¿¿ñ ãýðëýëòýý áàòëóóëàí àëáàí ¸ñîîð ãýð á¿ë áîëîõ ãýõ ìýò îëîí ñàéí òàë áàéñàí ÷ íºãºº òàëààðàà ñºðºã ç¿éëèéã àâ÷èðñàí. ̺í㺠ºã÷ áàéãààòàé õîëáîãäóóëàí õóóðàì÷ ãýðëýëò áèé áîëæ çºâõºí òýð ìºíãèéí àâààä ë ñàëàõ çîðèëãîòîé áàéäàë ãàçàð àâñàí. Çàðèì òîõèîëäîëä ãýð á¿ëèéí ýõíýð, íºõºð ñàëæ õóóðàì÷àà𠺺ð õ¿íòýé äàõèí ãýðëýëòýý áàòëóóëàí ìºíãèéã õóâààæ àâààä ñàëñàí òîõèîëäîë Ìîíãîëä îëîí ãàðñàí. Òýä ãýðëýëò áîë òîãëîîì áèø ãýäãèéã îéëãîîã¿é, ºíººðºð 250 000 òºãðºã õýäýí ºäºð èäýýä ë äóóñàõ ç¿éë, õàðèí ãýðëýëòýý á¿ðòã¿¿ë áàéíà ãýäýã íàñàí òóðøäàà Ìîíãîë óëñûí á¿ðòãýëä áàéíà ãýñýí ¿ã. ¯¿íýýñ áîëæ äàðàà íü æèíõýíý õàíüòàéãàà ó÷èðàí ãýðëýõ ¿åä òîì àñóóäàëä îðíî ãýäãýý ìýääýãã¿é. Ýíý áàéäëààñ õàðàõàä óëñ íü ãýð á¿ëýý äýìæýýä áàéãàà þì øèã áîëîâ÷ õ¿ì¿¿ñèéí àìüäðàë çºâõºí ìºí㺺ð ¿íýëýãäýæ áóðóó ç¿éë¿¿ä íèéãýìä ãàð÷ èðñýýð áàéñàí. Òºðèéí àëáàí õààã÷, íýã àéëûí 3 õ¿¿õýä äýýä ñóðãóóëüä ñóðäàã ìºí ìàë÷èí àéëûí õ¿¿õäèéã òºðººñ òºëáºðèéã íü äààæ ñóðãàí áîëîâñðîë ýçýìø¿¿ëäýã. Ýíý íü áîë ¿ð ä¿íòýéãýýð äýìæèæ áàéãàà þì. Öààøèä òºãñºæ ãàðààä óëñäàà àæèëëàæ ýõ îðîíäîî õóâü íýìýð îðóóëíà ãýñýí ¿ã þì. Õ¿ì¿¿ñ òºðèéí ãàðãàñàí áîäëîãûã çºâººð àøèãëàâàë òýð áîë äýìæëýã áîëæ ÷àäíà. Õàðèí õ¿ì¿¿ñ áóðóó ç¿éëýýð àøèãëààä áàéãàà íü õàðàìñàëòàé þì. Äýìæëýã íü ãýð á¿ëèéã èë¿¿ èõýýð áýõæ¿¿ëýõ òàë äýýð õîìñ þì. Åð íü ãýð á¿ëèéã äýìæèæ áàéãàà ç¿éë íü ìºíãºí õýëáýð ë áàéäàã. Õ¿ì¿¿ñèéí áîäîë ñàíàà ÷ ãýñýí òºðººñ ìºí㺠àâàõûã ë áîääîã. Ãýõäýý ýíý íü áàéõ ¸ñòîé ç¿éë ÷ ãýñýí ÿìàð íýãýí àâèëãààð áèø òýãø ýðõòýéãýýð ãýð á¿ëä õ¿ðæ ÷àääàã áàéõ õýðýãòýé. ̺í ÿäóó áîëîí ÿã õýðýãòýé õ¿íäýý î÷èæ ÷àääàã íü õîâîð áàéäàã. Î÷èõ ¸ñòîé õ¿íäýý õ¿ðýõýýñ ºìíº ººð õ¿ì¿¿ñèéí ç¿éë áîëäîã èéì áàéäàë Ìîíãîëä èõ áàéäàã. Ýíý áàéäëààñ áîëæ áóñäàäàà èòãýõ èòãýë àëäàðñàí ìºí õàðäàëò ìàø èõýýð áîëæ òºðä òýðã¿¿ëæ ÿâàà õ¿ì¿¿ñýý óäààí àæèëëóóëàõã¿é òîãòâîðã¿é áàéäàë ¿¿ññýí. Òºð çàñãèéí õ¿ì¿¿ñ áàéíãà ñîëèãäîõîîð óëñ îðîí õºãæèæ äýýøëýõýä ÷ ñºðºã ¿ð äàãàâàðòàé.
Áèä ãýð á¿ë áîëîîã¿é çàëóó õ¿ì¿¿ñèéí õóâüä àìüäàðëûí òóðøëàãà áàãà ó÷èðààñ ýðãýí òîéðíûõîî ãýð á¿ë¿¿äýä òóñëàõ òàë äýýð òèéì ÷ ñàéí ¿ð ä¿íòýé ç¿éë õèéæ ÷àääàãã¿é. Õàðèí öóãëààíûõàà ãýð á¿ëèéí õ¿¿õä¿¿äýä áèáëèéí äàãóó õýðõýí òºëºâøèí õ¿ì¿¿æèæ ãýð á¿ëäýý, áîëîí íàéç íºõäèéíõºº äóíä ÿìàð ¿ëãýð äóóðèàëàëòàé ñàéí õ¿í áîëîõ òàë äýýð íü ñóðãàæ òóñëàõ áîëîìæòîé ãýæ áîäîæ áàéíà. Ìºí ººðñäèéí ¿åèéí çàëóó÷óóäàä Ãýð á¿ëèéí òàëààðõ ñóðñàí õè÷ýýëýýð ñóðãàëò ÿâóóëæ ¿éë÷ëýõ áîëîìæòîé. ̺í ñ¿ìèéí çàëóó÷óóäààñ ãàäíà èòãýäýãã¿é çàëóó÷óóäàä èòãýäýãã¿é íàéç íºõºä人 ìºí àäèë ñóðñàí õè÷ýýëýý ÿðèëöàæ çààõ òàëààð èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé àæèëëàõ õýðýãòýé áàéíà. ªíººäºð Ìîíãîëûí çàëóó÷óóä ãýð á¿ë òºëºâëºëòèéí òàëààð ÿìàð ÷ îéëãîëò áàéäàãã¿é. Ýöýã ýõòýéãýý íýýëòòýé õàðüöàæ ÷àääàãã¿é. ̺í ãýð á¿ë áîëîõîîñ íü ºìíº çààæ õýëýýä ºãºõ ÿìàð íýãýí ç¿éë õîâîð áàéäàã. Ñóðãóóëèà òºãñ ÷ àìæààã¿é ººðèéí ãýñýí àìüäðàõ ãýð îðîíòîé ÷ áîëæ ÷àäààã¿é áàéõäàà õ¿¿õýäòýé áîëæ Ẻí îëîí äàðàìò, àñóóäàëä óíàäàã. Ýíý íü ãýð á¿ë òºëºâëºëò ãýäýã îéëãîëòòîé øóóä õàìààðàëòàé þì. Ýõëýýä ãýð á¿ë áîëîõîîñîî ºìíº òºëºâëºëò áàéõ õýðýãòýé. Àæèëòàé, îðîí ãýðòýé áîëñîí õîéíîî õóðèìàà õèéæ àìüäðàõ íü ñàéí ãýäãèéã îäîîãèéí çàëóóñ îéëãîõã¿é áàéíà. Èòãýã÷ áèø õ¿ì¿¿ñ ãýð á¿ë áîëîõîîñîî ºìíº óíòàæ áýëãèéí õàðèëöààã õàìãèéí ò¿ð¿¿íä òàâüäàã. Ýíý áàéäàë íü áóðóó ãýäãèéã îéëãîæ ìýäýýã¿é ó÷ðààñ èéì áàéäàëä îðäîã. Õàðèí èòãýã÷ õ¿ì¿¿ñ áîë ýíý ç¿éëèéã ìýääýã. Ýíý áàéäëààñ áîëîîä õ¿ñýýã¿é æèðýìñýëò áîëæ ¿ð õºíäºëò õèéëãýæ õ¿íèé àìü íàñ õîðîîæ áàéãààãàà ÷ îéëãîõîî áàéñàí õ¿ì¿¿ñ èõ áàéäàã. Ýíý áàéäàë óäààí ¿ðãýëæèëáýë óëñ îðîíä ìàø ìóó ¿ð äàãàâàð àâ÷ðàíà. Èéìýýñ ãýð á¿ë áîëîîã¿é çàëóó÷óóäàä ãýð á¿ë òºëºâëºëò ìàø ÷óõàë þì. Èéìýýñ áèä ººðñäèéí ñóðñàí ç¿éëýý ìýäýýã¿é áàéãàà áóñàäòàéãàà õóâààëöàæ ìýä¿¿ëýõ íü õàìãààñ ÷óõàë þì. Ìîíãîëûí èðýýä¿é õ¿¿õýä çàëóó÷óóäààñ ýõýëíý. Òèéìýýñ áèä ãýð á¿ë áîëñîí àõ ýã÷ íàðòàé òýãýõ õýðýãòýé, èéì áàéõ ¸ñòîé ãýæ çààæ çºâëºæ ÷àëäàõã¿é ÷ òýäíèé õ¿¿õä¿¿äýä ººðñäèéí ñóðñàí ìýäñíýý õóâààëöñíààð áàãà ÷ àòóãàé äýìæëýã áîëîõ þì.
Á¿õ òàëààð ýðõ ýäëýõ õ¿í áîë õ¿¿õýä þì. Õ¿¿õýä ººðèé㺺 õàìãààëàõ, õÿíàõ ÿìàð ÷ ÷àäâàðã¿é. Ýíý äýëõèéä ìýíäëýýä ë õ¿íýýð àñðóóëæ, õàìãààëóóëàõ ýðõòýé. ªñ÷ òîì áîëòëîî ýõ îðîí, ýöýã ýõ õýí ÷ õ¿¿õäèéã õàìãààëàõ ¿¿ðýãòýé. Æèøýý íü: Õ¿¿õýä ñóð÷ áîëîâñðîõ ýðõòýé. Õ¿¿õýä ñóð÷ áîëîâñðîõ ýðõèéã òºðººñ áîëîí ýöýã ýõ÷¿¿ä á¿ðýí ä¿¿ðýí õàðèóöàõ ¿¿ðýãòýé. Õ¿¿õäèéã ñóðãóóëèàñ ãàðãàæ õ¿íä õ¿÷èð àæèë õèéëãýäýã ýöýã ýõ÷¿¿ä îëîí áàéäàã. ªäðèéí èäýõ õîîëûã íü îëæ áàéâàë òýð õ¿¿õäèéí èðýýä¿é ÿìàð áàéõ íü õàìààã¿é þì øèã çàðèì õ¿ì¿¿ñ ¿çäýã.
Áèäíèé ýðãýí òîéðîíä ýðõ íü çºð÷èãäñºí, õ¿íä õ¿÷èð õºäºëìºð ýðõýëäýã õ¿¿ä¿¿ä îëîí áàéäàã. ¯¿íä:
Ýöýã ýõèéí õàðàà õÿíàëò áàéõã¿é
Ö Íèéãìýýñ õ¿¿õäýä õ¿ðãýæ áàéãàà ìýäýýëýë íü áóðóó, õ¿¿õäèéí õ¿ì¿¿æèë áîëîí ¸ñ ñóðòàõóóíû õóâüä áóðóó ìýäýýëýë¿¿äèéã ìàø èõýýð îëæ àâäàã.
Ö ×ºëººò öàãàà çºâ áîëîâñîí ºíãºðººõ ãàçàð õîìñ áàéäàã. Õàðèí ÿíç á¿ðèéí PC áîëîí õ¿¿õäèéí õè÷ýýë ñóðëàãàò íºëººëºõ ç¿éë¿¿ä ãàäóóð ýðãýí òîéðîíä íü èõ áàéäàã.
Ö Ýöýã ýõ÷¿¿ä õ¿¿õäèéíõýý áîäîë ñàíààã ìýäýæ ÷ºëººòýé èëýí äàëàíã¿é ÿðèëöàæ ÷àääàããã¿éãýýñ áîëæ õ¿¿õä¿¿ä áóðóó ç¿éëèéã èõýýð õèéäýã. ̺í õ¿¿õäèéã çàãíàõàà ë óðüòàë áîëãîäîã. Áóðóó õèéñýí ç¿éëèéã íü çààæ ºã÷ çàñàõ áèø õàðèí çàãíàõààð ò¿¿íèé ¿ð äàãàâàð ñàéí ç¿éëä õ¿ðãýõã¿é.
Ö Õ¿¿õýä íèéãìèéí àìüäðàëä îðîëöîîä èðýõýýð òîì÷óóäûã ë õàðæ äóóðàéæ õèéäýã. Õàðèí õ¿ì¿¿ñ ººðñ人 ÿìàð ÷ õ¿¿õäýä ¿ëãýð äóóðèàëàë áàéõààð áàéæ ÷àääàãã¿é.
Ìîíãîë óëñàä õ¿¿õäèéí ýðõ çºð÷èãäºæ áàéãàà õàìãèéí îéðûí æèøýý ãýâýë çàðèì õ¿ì¿¿ñèéí àìüäðàë ÿäóó áàéäëààñ áîëæ õ¿¿õäýýðýý ãóéëãà ãóéëãóóëàõ áîëñîí. ªâëèéí õ¿éòýíä ìàø æààõàí õ¿¿õäèéã ãóäàìæèíä ãóéëãà ãóéëãóóëæ ñóóëãàäàã. Ìºí ººðºº õ¿¿õýäòýéãýý ñóóæ õ¿¿õäýý áóñäàä õàðóóëæ ãóéëãà ãóéäàã. Ýíý áàë÷èð æààõàí õ¿¿õä¿¿ä ýýæ ààâûí õàéðààð äóëààí îðîí ãýðò ãýäýñ öàòãàëàí, ºìñºõ õóâöàñòàé ÿâæ áàéõ áàéòàë òýñãýì ºâëèéí õ¿éòýíä ãóäàìæèíä ãóéëãà ãóéãààä ñóóæ áàéõààð ¿íýõýýð ºðºâäºëòýé áºãººä õàðàìñàëòàé ñàíàãääàã. Òýð õ¿¿õäèéã ãóäàìæèíä õýäýí òºãðºãíººñ áîëæ ñóóëãàñàíààð ýð¿¿ë ìýíä á¿õ òàëààðàà õ¿¿õýä õîõèð÷ áàéãàà þì. Ýöýã ýõ÷¿¿ä õ¿ëýýõ ¿¿ðãýý óõàìñàðëàõã¿é õ¿¿õäýýðýý ìºí㺠îëóóëæ ººðñäèé㺺 òýæýýë áàéãàà ýíý áàéäàë ìàø õýðöãèé ç¿éë þì. ̺í òºðººñ õ¿¿õä¿¿äýä ñàð á¿ð ìºí㺠ºã÷ áàéõàä òýð ìºíãèéí õ¿¿õä¿¿ä ººðñ人 áèø ýöýã ýõ÷¿¿ä íü õýðýãëýæ áàéíà. Ñàð á¿ðèéí ìºíãèéã íü õóðààæ áàéãààä ñóðãóóëüä îðîõîä íü õýðýãëýõ ÷ þìóó õ¿¿õäýä ººðò íü çîðèóëàõûã ýöýã ýõ÷¿¿ä îéëãîõã¿é ººðñ人 ë áàéíãà õýðýãëýäýã. ̺í ýíý ìºí㺠ºãñºí áàéäëààñ ¿¿äýí õ¿¿õýä ãàðãààä àæèë õèéõã¿é àìüäðàíà ãýñýí çàðèì ýöýã ýõ÷¿¿ä áîäîëòîé áàéñàí. ̺í áàãà íàñíààñ íü ýõëýýä ë ñóðãóóëèàñ ãàðãààä çàõ äýýð õ¿íä à÷àà ¿¿ð¿¿ëæ õ¿¿õäýýñ õýòýðñýí õ¿íä õºäºëìºð ýðõë¿¿ëæ áàéíà. Îëñîí ìºí㺺ð íü çàðèì íü àðõè óóæ äàõèæ ìºí㺠îëæ èð ãýæ çîääîã ÷ õ¿ì¿¿ñ áàñ áàéäàã áàéíà.
Áèäíèé õóâüä ýäãýýð õ¿¿õä¿¿äýä òóñëàõ õ¿ñýë áàéäàã ÷ çàðèì òàëààðàà ÿàæ õèéõ âý ãýäãýý ñàéí ìýääýãã¿é. ªíººäºð áè ýäãýýð õ¿¿õä¿¿äýä ìºí㺠ºãººä òóñëàæ ÷àäàõã¿é ÷ ãýñýí öóãàëààíä ÿâóóëæ Ýçýíèéã òàíèæ ìýäýõýä òóñëàõ áîëîìæòîé. Öîðûí ãàíö ¿íýí Áóðõàíòàé õàìò á¿ãäèéã äàâàõàä õÿëáàð áàéõ áîëíî. ̺í ñóðãóóëèàñ çàâñàðäàí ÿâàõ áîëîìæã¿é áîëñîí òîõèîëäîëä õàðúÿàëàãäàõ ãàçàð íü áè÷èã áàðèìòèéã íü á¿ðä¿¿ëýõýä òóñëàõ, ñóðãóóëüä îðæ ñóðàëöàõàä íü òóñàõ ãýì ìýò áîëîìæóóä áàéíà. Ãýâ÷ òýíäèéã ýöýã ýõ¿¿ä ¿¿íä òààòàé õàíäàõã¿é áàéõ. Ó÷èð íü òýä õ¿¿äýýðýý ìºí㺠îëóóëàõûã èë¿¿ä ¿çäýã. ¯íýõýýð õ¿¿õäýý ãýñýí ñýòãýëòýé ÿìàð ÷ ýöýã ýõ õè÷íýýí ÿäóó áàéñàí õ¿¿õäýý ñóðãóóëüä íü ÿâóóëàõûã õè÷ýýäýã. Òèéìýýñ òýäíèé ýöýã ýõýä íü õ¿¿õäèéíõýý èðýýä¿éí òºëºº áàãà ÷ ãýñýí ç¿éë õèéõèéã ÿòãàí îéëãóóëàõ íü õàìãèéí ÷óõàë áàéõ ãýæ áîäîæ áàéíà. Õ¿¿õýä ìºí㺠îëîõ õýðýãñýë áèø. Òýäíèéã ìàø òîì èðýýä¿é õ¿ëýýæ áàéãàà ø¿¿ äýý. Áàãààñàà öýöýðëýã, ñóðãóóëüä õàìðàãäààã¿é ãóäàìæèíä ãàð÷ õ¿íä õºäºëìºð ýðõëýí, òîì÷óóäûí äóíä ºññºí õ¿¿õä¿¿ä ÿìàð ñýòãýõ¿éòýé áîëîí íü òîäîðõîé. Òýäíèé èõýõ íü æààõàí áàéõààñàà òîì õ¿í øèã ÿðüæ, àðõè òàìõè ìýòèéí õîðò ç¿éëñèéã õýðýãëýæ ¿çñýí áàéäàã. ̺í òýäíèé çàðèì íü áàãà íàñàíäàà áýëãèéí õàðèëöààíä îðñîí áàéäàã íü õàðàìñàëòàé. Þó ÷ ìýäýõã¿é æààõàí õ¿¿õä¿¿äèéã óðóó òàòàí àøèãëàõ õ¿ì¿¿ñ îëîí áàéäàã. Èéì íºõöºëä ºññºí õ¿¿õä¿¿ä ãýð á¿ëäýý, ýöýã ýõèéíõýý õàéð õàëàìæèíä, öýöýðëýã ñóðãóóëüä ñóðàëöàæ ºññºí õ¿¿õä¿¿äèéã áîäâîë ¸ñ ñóðòàõóóíû äîãîëäîë èõòýé áàéäàã. Õ¿¿õäèéí ¸ñ ñóòàõóóí, õ¿ì¿¿æèë ÿìàð áàéõààñ õàìààðàí èðýýä¿éí àìüäðàë ÿìàð áàéõ íü, ìºí òýäíèé ¿ð õ¿¿õä¿¿ä ÿìàð áàéõ íü õàìààðíà. Õ¿¿õäèéã õ¿ì¿¿æ¿¿ëýã÷ íü Áóðõàí þì. Õàðèí ýöýã ýõ÷¿¿ä õ¿¿õäèéí ºìíº õ¿ëýýõ ¿¿ðãýý ë áèåë¿¿ëýõ õýðýãòýé. Ãýòýë ýöýã ýõ÷¿¿ä ººðñ人 õ¿¿õäèéíõýý ºìíº áóðóó ç¿éë¿¿äèéã õèéäýã. ̺í õ¿¿õäèéí õ¿ì¿¿æèë, ¸ñ ñóðòàõóóí íü öýöýðëýã, ñóðãóóëèàñ èõýýõýí õàìààðäàã. Õàìãèéí ãîë îëæ àâàõ ¸ñ ñóðòàõóóí íü ãýð á¿ë áàéäàã. Õ¿¿õýä ýöýã ýõýý õýäèé õ¿íäëýíý áóñäûã ÷ ìºí àäèë õ¿íäýëæ ÷àäíà. Ãýðèéí õ¿ì¿¿æëèéã õ¿¿õýä ººð ãàçàð ãàðãàäàã. Èéìýýñ ýöýã ýõ÷¿¿äèéí ¿¿ðýã õàðèóöëàãà ìàø ÷óõàë þì. ¨ñ ñóðòàõóóíòàé õ¿ì¿¿æ¿¿ëíý ãýýä ë á¿õ ç¿éëèéã íü õîðèîä ººðèéíõ íü áîäëûã ñîíñîõã¿é õýò èõ íýã ç¿éëð¿¿ òóéëøèðâàë òýð íü ýöýñòýé òèéì ÷ ñàéí ¿ð äàãàâàðò õ¿ðãýõã¿é. Ýöýã ýõ÷¿¿äèéí ãîë àëääàã ç¿éë íü õ¿¿õäýý ñîíñäîãã¿é. ×è õ¿¿õýä áàéæ öààøàà, ÷è ÷àäàõã¿é, ÷è áîëîõã¿é õýìýýõ õ¿¿õýäòýéãýý èëýí äàëàíã¿é ÿðèëöàæ ÷àääàãã¿é. Õ¿¿õäýý ñîíñîæ ìºí ÿðèëöàæ, îéëãîëöîõ õýðýãòýé. Õýðâýý òýãýõã¿é áîë õ¿¿õýä òîì áîëîîä ýýæ ààâòàéãàà õºíäèé áîëæ þìàà íóóäàã áîëíî. Àíõíààñàà ýöýã ýõ, õ¿¿õýä îéëãîëöîîä ÿâàõàä õ¿¿õýä ÿìàð íýã áàéäëààð áóðóó ç¿éë õèéõ ãýæ áàéõàä ýöýã ýõ íü òýðèéã ìýäñýíýýð õ¿¿õäýäýý áóðóó õýìýýí îéëãóóëæ ºã÷ ÷àäíà. Õàðèí õýçýý ÷ îéëãîëöäîãã¿é áîë õ¿¿õýä þìàà íóóæ ÿâñààð áàéãààä ýöýñò íü áóðóó ç¿éëä óíàí õ¿¿õýä ººðºº õîõèðîõ áîëíî. Õ¿¿õäèéã õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõäýý çàãíàõ áèø çààæ õýëæ ºãºõ íü ÷óõàë þì. Òèéìýýñ õ¿¿õäèéí õ¿ì¿¿æèë òîì÷óóä áèäíýýñ ë õàìàà÷ áàéíà. Õ¿ì¿¿ñýý õ¿íèé, ººðèéí ãýëã¿é õ¿¿õýä á¿ðèéã õ¿íäýòãýí õàéðëàöãààÿ. Õ¿¿õä¿¿ä áîë áèä á¿õíèé, ýíý äýëõèéí, ýõ îðíû ìààíü èðýýä¿é ø¿¿ äýý. Ìîíãîëûí ¿ðñ ìàø îëîí áîëîõ áîëòóãàé.
Ãýð á¿ë áîë íèéãìèéí ¿íäñýí íýãæ ìºí. Ýíý þó ãýñýí óòãàòàé âý? ßìàð àðãà çàìóóäààð ãýð á¿ë íü íèéãìèéí ¿íäñýí íýãæ áîëäîã âý? Ìîíãîë Óëñûí Õóóëü ãýð á¿ëèéã õýðõýí äýìæèæ, áýõæ¿¿ëæ áàéíà âý? Òà ººðèéí ÒÁÁ áîëîí ñ¿ì öóãëààíäàà þó õèéæ, ãýð á¿ëèéí àìüäðàëûã ñàéæðóóëàõûí òóëä ÿàæ ¿éë÷èëæ áîëîõ âý?
Ãýð á¿ëýýñ íèéãìèéí àìüäðàë ýõëýëòýé. Ãýð á¿ë¿¿ä îðøèí òîãòíîæ áàéæ íèéãýì ¿¿ñíý. Ýíý äýëõèéä õ¿í àíõ ìýíäëýýä ë ãýð á¿ëä ºñäºã. Àëèâàà íýãýí ç¿éë íü õ¿ì¿¿ñèéí õàìòðàí áèé áîëãîñîí ç¿éë áàéäàã. Íèéãýì ÷ ãýñýí õ¿ì¿¿ñèéí á¿ðäýë ò¿¿íèé ¿éë àæèëëàãàà þì. Èéìýýñ ãýð á¿ë íü íèéãìèéí ¿íäñýí íýãæ þì. Òóõàéí íýã ãýð á¿ë ÿìàð áàéõààñ øàëòãààëàí óëñ îðíû õºãæèë äýâøèë, íèéãìèéí áàéäàë õàìààðäàã. Ãýð á¿ë ýëýã á¿òýí ñàéí ñàéõàí áàéõ íü ãàíö ãýð á¿ë áèø óëñ îðîíä õàìààðàëòàé. Ãýð á¿ë¿¿ä òîòâîðã¿é, ñàëàëò áèé áîëñîíîîð óëñ îðøèí òîãòíîõîä õ¿íäðýëòýé. Íèéãýìä õ¿í á¿ðèéí îðîëöîî ÷óõàë ¿¿ðýãòýé. Ãýð á¿ë àìàð òàéâàí, ýâòýé áàéñàíààð íèéãìèéí àìüäðàë ÷ ìºí àäèë òàéâàí áàéõ áîëíî. Ãýð á¿ëäýý ñàíàà çîâîëòã¿é àìàð òàéâàí áîë õ¿í á¿ð íèéãýìä îðîëöîõ îðîëöîî, àæèëëàõ ÷àäâàð íü ÷ èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé áàéõ áîëíî. Òóõàéí õ¿í íèéãýìä ãàðààä ÿìàð áàéõ íü ò¿¿íèé ãýð á¿ëýýñ îëñîí õ¿ì¿¿æèëòýé øóóä õîëáîîòîé áàéäàã. Èéìýýñ ãýð á¿ë õ¿íèé àíõíû íèéãìèéí àìüäðàë þì. Õ¿¿õýä òºðºõ ¿åäýý íèéãìèéí íýãýí íýãæ áîëîõ íýã ãýð á¿ëä òºðæ, ºñºí òîðíèæ, òîì õ¿í áîëäîã. Òóõàéí íýã õ¿¿õýä òîì áîëîîí ãýð á¿ëòýé áîëñíîîð àõèí íýã öîî øèíý íèéãìèéí ¿íäñýí íýãæèéã áèé áîëãîäîã. Òóõàéí íýã ãýð á¿ë òàâàí õ¿¿õýäòýé áàéõàä òýäãýýð õ¿¿õä¿¿ä ºñºí òîì áîëæ òóñ òóñäàà øèíý ãýð á¿ë áîëäîã. Òýä øèíý íèéãìèéí íýãæèéã áèé áîëãîäîã. ¯¿íýýñ õàðõàä ýöýã ýõèéí õ¿ì¿¿æëýýñ õ¿¿õäèéí èðýýä¿é á¿ð íèéãìèéí áàéäàë ÿìàð áàéõ íü õàìààðàëòàé áîëäîã áàéíà.
Ìîíãîë óëñûí õóóëüä ãýð á¿ëèéã äýìæèõ òàëààð îëîí ç¿éë òóñãàñàí áàéäàã. Ãýâ÷ Ìîíãîë÷óóä ãýð á¿ëèéí õóóëèéã ñóäëàæ ýðõ áîëîí ¿¿ðãýý õýðýãæ¿¿ëýõ íü öººõºí áàéäàã. Ýíý òóõàé ìýäýëëèéã îëîí íèéòèéí õýâëýë¿¿äýýð îëæ ìýääýã. Õ¿ì¿¿ñ èõýâëýí áîäèò ç¿éëèéã õ¿ñäýã. Òóõàéí ãýð á¿ëèéã äýìæèõèéí òºëºº íèéãýìä þó õèéæ áàéíà âý ãýõýýñ èë¿¿ ãàð äýýð íü þó ºã÷ áàéíà âý ãýäãèéã õàðàõ íü èõ áàéäàã. Èõýíõ õ¿ì¿¿ñ ìºíãºí ä¿íãýýð äýæèõèéã ë òºðººñ äýìæèæ áàéíà ãýæ îéëãîäîã. Òýð áàéäàë íü ýöýñòýý áóðóó ç¿éëä õ¿ðãýñýí æèøýý ñàÿõàí áîëñîí. Æèøýý íü: Øèíýýð ãýð á¿ë áîëñîí çàëóó õîñóóäàä 500 000 òºãðºã ºã÷ äýìæèæ áàéñàí. Ýíý íü íýã òàëààðàà øèíõýíý ãýð á¿ë áîëæ áàéãàà õ¿ì¿¿ñ èõ äýìæëýã áîëæ, õàìòðàí àìüäðààä ¿ð õ¿¿õýäòýé áîëñîí ÷ ãýðëýëòýý áàòëóóëààã¿é áàéñàí õ¿ì¿¿ñ ãýðëýëòýý áàòëóóëàí àëáàí ¸ñîîð ãýð á¿ë áîëîõ ãýõ ìýò îëîí ñàéí òàë áàéñàí ÷ íºãºº òàëààðàà ñºðºã ç¿éëèéã àâ÷èðñàí. ̺í㺠ºã÷ áàéãààòàé õîëáîãäóóëàí õóóðàì÷ ãýðëýëò áèé áîëæ çºâõºí òýð ìºíãèéí àâààä ë ñàëàõ çîðèëãîòîé áàéäàë ãàçàð àâñàí. Çàðèì òîõèîëäîëä ãýð á¿ëèéí ýõíýð, íºõºð ñàëæ õóóðàì÷àà𠺺ð õ¿íòýé äàõèí ãýðëýëòýý áàòëóóëàí ìºíãèéã õóâààæ àâààä ñàëñàí òîõèîëäîë Ìîíãîëä îëîí ãàðñàí. Òýä ãýðëýëò áîë òîãëîîì áèø ãýäãèéã îéëãîîã¿é, ºíººðºð 250 000 òºãðºã õýäýí ºäºð èäýýä ë äóóñàõ ç¿éë, õàðèí ãýðëýëòýý á¿ðòã¿¿ë áàéíà ãýäýã íàñàí òóðøäàà Ìîíãîë óëñûí á¿ðòãýëä áàéíà ãýñýí ¿ã. ¯¿íýýñ áîëæ äàðàà íü æèíõýíý õàíüòàéãàà ó÷èðàí ãýðëýõ ¿åä òîì àñóóäàëä îðíî ãýäãýý ìýääýãã¿é. Ýíý áàéäëààñ õàðàõàä óëñ íü ãýð á¿ëýý äýìæýýä áàéãàà þì øèã áîëîâ÷ õ¿ì¿¿ñèéí àìüäðàë çºâõºí ìºí㺺ð ¿íýëýãäýæ áóðóó ç¿éë¿¿ä íèéãýìä ãàð÷ èðñýýð áàéñàí. Òºðèéí àëáàí õààã÷, íýã àéëûí 3 õ¿¿õýä äýýä ñóðãóóëüä ñóðäàã ìºí ìàë÷èí àéëûí õ¿¿õäèéã òºðººñ òºëáºðèéã íü äààæ ñóðãàí áîëîâñðîë ýçýìø¿¿ëäýã. Ýíý íü áîë ¿ð ä¿íòýéãýýð äýìæèæ áàéãàà þì. Öààøèä òºãñºæ ãàðààä óëñäàà àæèëëàæ ýõ îðîíäîî õóâü íýìýð îðóóëíà ãýñýí ¿ã þì. Õ¿ì¿¿ñ òºðèéí ãàðãàñàí áîäëîãûã çºâººð àøèãëàâàë òýð áîë äýìæëýã áîëæ ÷àäíà. Õàðèí õ¿ì¿¿ñ áóðóó ç¿éëýýð àøèãëààä áàéãàà íü õàðàìñàëòàé þì. Äýìæëýã íü ãýð á¿ëèéã èë¿¿ èõýýð áýõæ¿¿ëýõ òàë äýýð õîìñ þì. Åð íü ãýð á¿ëèéã äýìæèæ áàéãàà ç¿éë íü ìºíãºí õýëáýð ë áàéäàã. Õ¿ì¿¿ñèéí áîäîë ñàíàà ÷ ãýñýí òºðººñ ìºí㺠àâàõûã ë áîääîã. Ãýõäýý ýíý íü áàéõ ¸ñòîé ç¿éë ÷ ãýñýí ÿìàð íýãýí àâèëãààð áèø òýãø ýðõòýéãýýð ãýð á¿ëä õ¿ðæ ÷àääàã áàéõ õýðýãòýé. ̺í ÿäóó áîëîí ÿã õýðýãòýé õ¿íäýý î÷èæ ÷àääàã íü õîâîð áàéäàã. Î÷èõ ¸ñòîé õ¿íäýý õ¿ðýõýýñ ºìíº ººð õ¿ì¿¿ñèéí ç¿éë áîëäîã èéì áàéäàë Ìîíãîëä èõ áàéäàã. Ýíý áàéäëààñ áîëæ áóñäàäàà èòãýõ èòãýë àëäàðñàí ìºí õàðäàëò ìàø èõýýð áîëæ òºðä òýðã¿¿ëæ ÿâàà õ¿ì¿¿ñýý óäààí àæèëëóóëàõã¿é òîãòâîðã¿é áàéäàë ¿¿ññýí. Òºð çàñãèéí õ¿ì¿¿ñ áàéíãà ñîëèãäîõîîð óëñ îðîí õºãæèæ äýýøëýõýä ÷ ñºðºã ¿ð äàãàâàðòàé.
Áèä ãýð á¿ë áîëîîã¿é çàëóó õ¿ì¿¿ñèéí õóâüä àìüäàðëûí òóðøëàãà áàãà ó÷èðààñ ýðãýí òîéðíûõîî ãýð á¿ë¿¿äýä òóñëàõ òàë äýýð òèéì ÷ ñàéí ¿ð ä¿íòýé ç¿éë õèéæ ÷àääàãã¿é. Õàðèí öóãëààíûõàà ãýð á¿ëèéí õ¿¿õä¿¿äýä áèáëèéí äàãóó õýðõýí òºëºâøèí õ¿ì¿¿æèæ ãýð á¿ëäýý, áîëîí íàéç íºõäèéíõºº äóíä ÿìàð ¿ëãýð äóóðèàëàëòàé ñàéí õ¿í áîëîõ òàë äýýð íü ñóðãàæ òóñëàõ áîëîìæòîé ãýæ áîäîæ áàéíà. Ìºí ººðñäèéí ¿åèéí çàëóó÷óóäàä Ãýð á¿ëèéí òàëààðõ ñóðñàí õè÷ýýëýýð ñóðãàëò ÿâóóëæ ¿éë÷ëýõ áîëîìæòîé. ̺í ñ¿ìèéí çàëóó÷óóäààñ ãàäíà èòãýäýãã¿é çàëóó÷óóäàä èòãýäýãã¿é íàéç íºõºä人 ìºí àäèë ñóðñàí õè÷ýýëýý ÿðèëöàæ çààõ òàëààð èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé àæèëëàõ õýðýãòýé áàéíà. ªíººäºð Ìîíãîëûí çàëóó÷óóä ãýð á¿ë òºëºâëºëòèéí òàëààð ÿìàð ÷ îéëãîëò áàéäàãã¿é. Ýöýã ýõòýéãýý íýýëòòýé õàðüöàæ ÷àääàãã¿é. ̺í ãýð á¿ë áîëîõîîñ íü ºìíº çààæ õýëýýä ºãºõ ÿìàð íýãýí ç¿éë õîâîð áàéäàã. Ñóðãóóëèà òºãñ ÷ àìæààã¿é ººðèéí ãýñýí àìüäðàõ ãýð îðîíòîé ÷ áîëæ ÷àäààã¿é áàéõäàà õ¿¿õýäòýé áîëæ Ẻí îëîí äàðàìò, àñóóäàëä óíàäàã. Ýíý íü ãýð á¿ë òºëºâëºëò ãýäýã îéëãîëòòîé øóóä õàìààðàëòàé þì. Ýõëýýä ãýð á¿ë áîëîõîîñîî ºìíº òºëºâëºëò áàéõ õýðýãòýé. Àæèëòàé, îðîí ãýðòýé áîëñîí õîéíîî õóðèìàà õèéæ àìüäðàõ íü ñàéí ãýäãèéã îäîîãèéí çàëóóñ îéëãîõã¿é áàéíà. Èòãýã÷ áèø õ¿ì¿¿ñ ãýð á¿ë áîëîõîîñîî ºìíº óíòàæ áýëãèéí õàðèëöààã õàìãèéí ò¿ð¿¿íä òàâüäàã. Ýíý áàéäàë íü áóðóó ãýäãèéã îéëãîæ ìýäýýã¿é ó÷ðààñ èéì áàéäàëä îðäîã. Õàðèí èòãýã÷ õ¿ì¿¿ñ áîë ýíý ç¿éëèéã ìýääýã. Ýíý áàéäëààñ áîëîîä õ¿ñýýã¿é æèðýìñýëò áîëæ ¿ð õºíäºëò õèéëãýæ õ¿íèé àìü íàñ õîðîîæ áàéãààãàà ÷ îéëãîõîî áàéñàí õ¿ì¿¿ñ èõ áàéäàã. Ýíý áàéäàë óäààí ¿ðãýëæèëáýë óëñ îðîíä ìàø ìóó ¿ð äàãàâàð àâ÷ðàíà. Èéìýýñ ãýð á¿ë áîëîîã¿é çàëóó÷óóäàä ãýð á¿ë òºëºâëºëò ìàø ÷óõàë þì. Èéìýýñ áèä ººðñäèéí ñóðñàí ç¿éëýý ìýäýýã¿é áàéãàà áóñàäòàéãàà õóâààëöàæ ìýä¿¿ëýõ íü õàìãààñ ÷óõàë þì. Ìîíãîëûí èðýýä¿é õ¿¿õýä çàëóó÷óóäààñ ýõýëíý. Òèéìýýñ áèä ãýð á¿ë áîëñîí àõ ýã÷ íàðòàé òýãýõ õýðýãòýé, èéì áàéõ ¸ñòîé ãýæ çààæ çºâëºæ ÷àëäàõã¿é ÷ òýäíèé õ¿¿õä¿¿äýä ººðñäèéí ñóðñàí ìýäñíýý õóâààëöñíààð áàãà ÷ àòóãàé äýìæëýã áîëîõ þì.
Ñ. ĺìºí Ãýð á¿ë áîë íèéãìèéí ¿íäñýí íýãæ ìºí. Ýíý þó ãýñýí óòãàòàé âý? ßìàð àðãà çàìóóäààð ãýð á¿ë íü íèéãìèéí ¿íäñýí íýãæ áîëäîã âý? Ìîíãîë Óëñûí Õóóëü ãýð á¿ëèéã õýðõýí äýìæèæ, áýõæ¿¿ëæ áàéíà âý? Òà ººðèéí ÒÁÁ áóþó Ñ¿ì öóãëààíäàà þó õèéæ, ãýð á¿ë¿¿äèéí àìüäðàëûã ñàéæðóóëàõûí òóëä ÿàæ ¿éë÷èëæ áîëîõ âý?
Àëèâàà íèéãìèéí ¿íäñýí íýãæ íü ãýð á¿ë þì. Ãýð á¿ëèéí àìüäðàë ÿìàð áàéãààãààð òóõàéí óëñ îðíû õºãæëèéã õàðæ áîëíî. Òèéìýýñ ýð¿¿ë ñàðóóë, ýëýã á¿òýí, õîîðîíäîî ýâòýé, ýëáýã õàíãàëóóí àìüäðàëòàé ãýð á¿ëèéã áèé áîëãîõûí òóëä íèéãìýýñ àíõààð÷ ¿çýõ, øààðäëàãàòàé ¿åä òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõ íü òºðèéí íýã ¿¿ðýã ìºí. Ãýõäýý ýíý íü òºðººñºº òóñëàìæ ãóéãààä ñóó ãýñýí ¿ã áèø áºãººä ãýð á¿ëèéíõíýý ñàéí ñàéõàí àâ÷ ÿâàõûí òóëä ýöýã ýõèéí ¿¿ðýã õàðèóöëàãà èõ. Ãýð á¿ë ãýäýã ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ãýðëýëòýýñ ¿¿ñýí ãàðäàã. Íýãýíò ãýð á¿ë áîëîîä ãàðñàí áîë íèéãýìä áàñ ººðñäèéíõºº ýðõ, ¿¿ðãèéã óìàðòàõ ¸ñã¿é. Àéë ãýð, ãèø¿¿í á¿ð õè÷ýýæ áàéæ ë ñàÿ àç æàðãàëòàé ñàéõàí ãýð á¿ë áèé áîëíî. Ãýð á¿ë áîëæ, ºðõ òóñãààðëàíà ãýäýã áè, ÷è ãýñýí õî¸ð àìüäðàëààñ áèä ãýñýí õàìòûí àìüäðàë ðóó øèëæèæ áàéãàà òóë àìèí õóâèà õè÷ýýæ ãàíö ººðèé㺺 áîäîæ àìüäðàõã¿é, ýõíýð, íºõºð, ¿ð õ¿¿õäýý áîäîæ àìüäðàõ ¸ñòîé. Ýöýã ýõ íü õ¿¿õäýý òýæýýæ, ýð¿¿ë ñàðóóë ºñãºõ, çºâ õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ, ìýäëýã áîëîâñðîëòîé áîëãîõ ¿¿ðýãòýé áºãººä õàðèí õ¿¿õä¿¿ä íü ºñºæ òîì áîëîîä ýöýã ýõèéãýý àñàð÷ õàíäàõ, òýæýýí òýòãýõ, ò¿øèæ òóëàõ ¿¿ðýãòýé. ̺í ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿ä áèå áèåäýý òóñ äýì áîëîõîîñ ãàäíà ººðñäèéí àõ ä¿¿ õàìààòàí ñàäàíãóóääàà òóñëàõ õýðýãòýé. ªðõ òóñãààðëàæ ãàðëàà ãýýä òýäíèéã áàñ îðõèæ áîëîõã¿é. Òýãýõýýð ãýð á¿ë ãýäýã çºâõºí íýã ãýðò àìüäàð÷ áàéãàà õ¿ì¿¿ñýýñ ãàäíà òýäíèé òºðëèéí õ¿ì¿¿ñèéã ìàðòàæ áîëîõã¿é. ªºðñ人 ñàéí ñàéõàí àìüäðàëàà ãýýä òºðºë ñàäíàà ìàðòâàë, òóñàëæ äýìæèæ, õàðèëöàà õîëáîîòîé áàéõã¿é áîë ñàéí ç¿éë áèø. Ãýõäýý òºðºë ñàäàíäàà òóñàëæ áàéíà ãýýä ãýð á¿ëýý áàñ îðõèæ áîëîõã¿é. Õàìãèéí ýõýíä òàíû ãýð á¿ë, ¿ð õ¿¿õýä òàíü áàéõ ¸ñòîé. Ãýð á¿ëèéí ñàéõàí àìüäðàë çºâõºí ýä õºðºíãº, áàÿí ÷èíýýëýã áàéäàë äýýð òîãòîõã¿é. Þóíû ò¿ð¿¿í òýäíèé íàíäèí õàðèëöàà õîëáîî, õàéðàí äýýð ñóóðèëíà. Ìºí ¿¿íýýñ ãàäíà ãýð á¿ëèéí òîäîðõîé õýìæýýíèé ñàíõ¿¿, õ¿¿õäýý õàéðààð äóòààõã¿é ºñãºæ, õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ, òýäíèé õýðýãöýý øààðäëàãûã õàíãàõ, òàéâàí àìüäðàõ îð÷èíã á¿ðä¿¿ëýõ, ñàíàà ñýòãýë íýã áàéõ, õîîðîíäîî áàéíãà õàðèëöàí ÿðèëöàæ áàéõ, áèå áèåíýýñýý þó ÷ íóóõã¿é, ÿìàð ÷ õýö¿¿ ç¿éë òîõèîëäñîí áèå áèåíýý óðàìøóóëàí äýìæèõ, áèå áèåäýý ¿íýí÷ áàéõ, áèå áèåý õàëàìæëàõ, òýæýýõ, òóñëàõ, ýðõ òýãø áàéõ ãýõ ìýòèéí îëîí ç¿éë¿¿ä ãýð á¿ëèéí õàðèëöààã òîãòâîðæóóëàí áýõæ¿¿ëíý. Ýöýã ýõ ãýð á¿ëèéíõýý èðýýä¿é áîëñîí õ¿¿õä¿¿ääýý ìàø ÷óõàë ¿ëãýð äóóðàéë áîëæ ºãäºã. Ýöýã ýõ õ¿¿õäýý áàãààñ íü ÿàæ õ¿ì¿¿æ¿¿ëæ, ÿàæ ¿ëãýð äóóðàéë áîëíî õ¿¿õä¿¿ä òîì áîëîîä òèéìýðõ¿¿ õ¿ì¿¿æèëòýé, àðãà áàðèëòàé áîëäîã. Òèéìýýñ ¿ð õ¿¿õä¿¿äýý áàãààñ íü çºâ òºëºâø¿¿ëýí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ õýðýãòýé áºãººä õ¿¿õä¿¿ä ýöýã ýõòýéãýý íýã ãýðò àìüäàðäàã ó÷ðààñ ýöýã ýõèéíõýý õºäºë㺺í á¿ðèéã õàðæ, äóóðàéæ, ä¿ãíýëò õèéæ, ººðñ人 òîì áîëîõîîðîî áàñ ÿã ë òèéì ýöýã ýõ áîëíî. Åð íü ãýð á¿ëèéí õ¿ì¿¿æèë ãýäýã õîæìûí àìüäðàëûã òîäîðõîéëäîã. Ãýð á¿ëèéí ýëäýâ àñóóäëóóäààñ áîëæ ñýòãýë ñàíàà, áèåýðýý õîõèðñîí õ¿¿õä¿¿ä èðýýä¿éä àìüäðàëä õàòóóðõñàí, òîì÷óóëä ãîìäñîí, ñýòãýëäýý ã¿í øàðõòàé áàéäàã. Òýäíèé çàðèì íü àìüäðàëûí õ¿íä õàòóóã ìýäýð÷ ºññºí ó÷èð áóñäûã ñàéí îéëãîäîã, õàðèí èõýíõ íü àìüäðàëûã õàð áàðààí òàëààñ íü õàðäàã. Õàðèí ñàéõàí ãýð á¿ëä þóãààð ÷ äóòàõã¿é ºññºí õ¿¿õä¿¿äèéí èõýíõ íü òîì áîëîîä àìüäðàëàà ÿã òèéìýðõ¿¿ áàéäëààð àâ÷ ÿâàõûã õ¿ñäýã áºãººä “Ìèíèé ýöýã ýõ íàìàéã èíãýæ ñàéõàí ºñãºæ, õ¿ì¿¿æ¿¿ëñýí áàéõàä áè áàñ ººðèéí õ¿¿õä¿¿äýý ýýæ ààâ øèãýý ºñãºæ, õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ ¸ñòîé” ãýñýí çîðèëãîòîé, ò¿¿íäýý õ¿ðýõèéí òºëºº òýìöäýã. Õàðèí íºãºº òàëààñ èéì ãýð á¿ëä ºññºí õ¿¿õä¿¿äèéí çàðèì íü áóðóó çàìààð ÿâæ, äýíä¿¿ õàíãàëóóí ºññºíººñºº áîëæ áàðäàì áîëäîã. Ýíý á¿õíèéãýý ä¿ãíýâýë ãýð á¿ëèéí ñàéí ñàéõàí àìüäðàë íü áàÿí ÷èíýýëýã, ýëáýã äýëáýã õîîë õ¿íñòýéãýýñ ÷ áèø õàìãèéí ãîë íü çºâ õ¿ì¿¿æèë þì.
Óëñ îðîí õ¿÷èðõýã áîëîõûí òóëä ãýð á¿ëèéí àìüäðàëûã áýõæ¿¿ëýõ õýðýãòýé. Òºð çàñàã ãýð á¿ëèéí àìüäðàëûã áýõæ¿¿ëýõèéí òóëä òîäîðõîé õýìæýýãýýð õàëàìæ òýòãýìæ îëãîæ ñàéí ñàéõàí àìüäðàõàä íü òóñ äýì áîëäîã. Æèøýý íü: Àéë ºðõ õ¿¿õäýý ýð¿¿ë ºñãºæ, ìýäëýã áîëîâñðîëòîé, ýõ îðîíäîî õýðýãòýé õ¿í áîëãîí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõýä íü çîðèóëæ õ¿¿õäèéí ìºíãº, ÿìàð íýã áàéäëààð õºãæëèéí áýðõøýýëòýé áîëñîí õ¿ì¿¿ñò àìüäðàëä íü íýìýð áîëîõûí òóëä òýòãýìæèéí ìºíãº, óëñ îðîí, ãýð á¿ëäýý çîðèóëäãàà çîðèóëæ, õèéãýýä ºíäºð íàñíû òýòãýâýðòýý ãàðñàí õ¿ì¿¿ñò òýòãýâðèéí ìºíãº, æèðýìñýí ýõ÷¿¿äýä õ¿¿õäýý ýð¿¿ë ñàðóóë òºð¿¿ëýõýä íü çîðèóëæ òýòãýìæèéí ìºíãº, õ¿¿õäýý òºðñíèé äàðàà õ¿¿õäèéã ýð¿¿ë ñàðóóë ºñãºõºä íü çîðèóëæ õ¿¿õýä àñàðñíû ìºí㺠çýðãèéã îëãîäîã. Áàñ òîäîðõîé õýìæýýãýýð õàðæ õàíäàõ øààðäëàãàòàé õ¿ì¿¿ñò çîðèóëæ òºð çàñãààñ ºâëèéã ºíòýé ñàéõàí, äóëààí äàâàã ãýæ ò¿ëýý í¿¿ðñ áóþó ò¿ëýý í¿¿ðñíèé ìºíãº, ººð áóñàä áàãóóëëàãóóäòàé õàìòàð÷ õóâöàñ õóíàð, ãóðèë áóäàà òàðààõ ãýõ ìýò òóñëàìæ äýìæëýãèéã ¿ç¿¿ëäýã. ̺í óëñûí èðýýä¿é áîëñîí õ¿¿õäýý ìýäëýã áîëîâñðîëòîé, çºâ õ¿ì¿¿æèëòýé, óëñ ýõ îðíîî àâ÷ ÿâàõ èðãýä áîëãîõûí òóëä óëñûí ñóðãóóëü, öýöýðëýã¿¿ä ¿íý òºëáºðã¿é áàéäàã. Òèéìýýñ ýöýã ýõ õ¿¿õäèéã ìýäëýã áîëîâñðîëã¿é, ñóðãóóëü ñî¸ëã¿é îðõèæ áîëîõã¿é. Óëñààñ òýòãýâýð òýòãýìæ àâäàãã¿é àéë ºðõ ãýæ áàéõã¿é ó÷ðààñ ýðãýýä ýõ îðîíäîî ÿìàð èðýýä¿é áýëòãýæ ºãºõ âý ãýäýã ýöýã ýõèéí ¿¿ðýã õàðèóöëàãà ìºí.
Áè ýíý òºñëèéí õ¿ðýýíä ÿâàãäàæ áàéãàà ñýäâ¿¿äýýñ îëîí ç¿éë ñóð÷ àâ÷ áàéíà. Ýíýõ¿¿ ñóðñàí ç¿éëñýý áóñàäòàé õóâààëöàõã¿é áîë ìºõñºí òýíãèñ ìýò ìèíèé ìýäýæ ñóðñàí ç¿éëñ õýíä ÷ õýðýãã¿é áîëíî. Òèéìýýñ áóñàäòàé ìýäýæ ñóðñàí ç¿éëñýý õóâààëöàõ õýðýãòýé. Õàìò àæèëëàäàã õ¿ì¿¿ñ, áóñàä òàíèõ ìýäýõ õ¿ì¿¿ñò, ýðãýí òîéðíûõîî õ¿ì¿¿ñò ãýð á¿ëèéí òàëààð ÿìàð íýã àñóóäàë ãàðâàë ñýòãýë ñàíààãààð äýìæèõ, çºâëºãºº ºãºõ, ìýäýõã¿é ÷àäàõã¿é ç¿éë äýýð íü ÿðèëöàõ ãýì ìýòýýð òóñàëíà. ̺í áè ººðºº ÿìàð íýã àñóóäàëòàé áàéâàë, ººðò ãàðñàí àñóóäëàà øèéäýæ ÷àäààã¿é áîë áóñäàä òóñàëæ ÷àäàõã¿é. Òèéìýýñ òýäãýýð õ¿ì¿¿ñò ¿ëãýð äóóðàéë áîëîõ, áàñ ç¿ãýýð íýã õèé õîîñîí ÿðèõ áèø òýäãýýð õ¿ì¿¿ñèéã àñóóäëàà çºâººð øèéäýõýä íü, áîäèò àìüäðàë äýýð íü õºòëºí äàãóóëàõ õýðýãòýé. Ãýõäýý áè áîë õ¿í ó÷ðààñ ººðºº ÷ ãýñýí òèéì òºãñ ñàéí áèø, àëäàõ ç¿éë ÷ áàñ ãàðäàã. Õàðèí õ¿íèé àìüäðàëûí îëîí ýýäðýýòýé àñóóäëóóäûã ìýääýã, õ¿íèé àìüäðàëûí õ¿íä õýö¿¿ á¿õíèéã òóóëàí ãàðñàí Öîðûí Ãàíö Àìüä Áóðõàí íàäòàé õàìò áàéäàã. Òèéìýýñ áè òýäãýýð õ¿ì¿¿ñèéã ººðèéíõºº õ¿÷ýýð äàãóóëàí ÿâæ ÷àäàõã¿é áîëîâ÷ õàìãèéí ãîë õèéæ ÷àäàõ ç¿éë ìààíü òýäíèé òºëºº Áóðõàíä õàíäàí çàëáèðàõ þì.
2. Õ¿¿õäèéí ýðõ ãýæ þó âý? Çàðèì íýãýýñ íü íýðëýíý ¿¿. Òà îäîî ººðèéíõºº õîò ýñâýë õºäºº îðîí íóòãàà ¿íýëæ ¿çýýðýé. Òàíû îð÷èí òîéðíû íºõöºë áàéäàëä õ¿¿õýä ÿìàð áýðõøýýë¿¿äòýé òóëãàð÷ áàéíà âý? Ìîíãîëä ÿìàð àðãà çàìààð õ¿¿õäèéí ýðõ çºð÷èãäºæ, õ¿÷èðõèéëýëä ºðòºæ áàéíà âý? Æèøýý ãàðãààðàé. Ýäãýýð õ¿¿õä¿¿äýä òóñëàõûí òóëä þóã õèéæ áîëîõ âý? Õ¿¿õäèéã õýðõýí ¸ñ ñóðòàõóóíòàé õ¿í áîëãîí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ âý?
Ìàíàé óëñ ͯÁ-ûí õ¿¿õäèéí ýðõèéí êîíâåíöîä 1980 îíä íýãäñýí. ͯÁ-ûí Õ¿¿õäèéí ýðõèéí êîíâåíöèéí ¿íäñýí äºðâºí çàð÷èì áèé. ¯¿íä: ýñýí ìýíä àìüäðàõ áà õºãæèõ, ¿ë ÿëãàâàðëàõ, õ¿¿õäèéí îðîëöîî, õ¿¿õäèéí äýýä àøèã ñîíèðõîë þì. Ýäãýýð çàð÷ìóóä íü õ¿¿õäèéí íºõöºë áàéäàë áîëîí òýäíèé ºñºí õºãæèæ áóé ÷àäâàðûã õàðãàëçàí ¿çýõèéí çýðýãöýý õ¿íèé ýðõèéí çàð÷ìóóäàä òóëãóóðëàñàí áàéíà. ªºðèéíõºº ýðãýí òîéðíû áàéäëûã àæèãëàõàä õ¿¿õäèéí ýðõ áàéíãà çºð÷èãäºæ áàéäàã. Õ¿¿õä¿¿ä ¿ã õýëýõ ýðõã¿é, ñàíàà áîäëîî õóâààëöàõ ÷àäâàðã¿é ýöýã ýõ, óëñûí ìýäýëä áàéäàã. Æèøýý íü: Ãýð á¿ëèéí îð÷èíä: Õ¿¿õäèéã áàãààñ íü õýðýýñ íü õýòýðñýí àæèë õèéëãýõ (áàãà íàñíû õ¿¿õäèéã ººðººñ íü òîì ñàâ áàðèóëààä óñàíä ÿâóóëàõ, ýðýãòýé õ¿¿õäèéã ò¿ëýý õàãàëóóëàõ, õºäºº áîë ºâëèéí õ¿éòýíä ìàëä ÿâóóëàõ ãýõ ìýò), õ¿¿õäýä äýíä¿¿ èõ ¿ãëýæ ÿíøèõ, õ¿¿õäýý ººð øèãýý áàéëãàõ ãýæ ç¿òãýõ (áè ÷èíèé íàñàí äýýð èéì áàéãààã¿é, ÷è ÿàõààðàà ¿¿íèéã õèéæ ÷àääàãã¿é þì áý, ÷è õýíèéã äóóðàéñàí õ¿¿õýä âý, îäîî ñóðàõã¿é áîë õýçýý ñóðàõ âý ãýõ ìýò), ººðèéí õ¿¿õäèéã áóñäûí õ¿¿õýäòýé æèøèõ, õ¿¿õýä õîéä ýöýã ýõòýé áîëñíîîð èõýíõ òîõèîëäîëä ãàäóóðõàãääàã ãýõ çýðýã îëîí õ¿÷èðõèéëýë ãýð á¿ëèéí äîòîð áàéíãà ãàð÷ áàéäàã. Ñóðãóóëèéí îð÷èíä: áàãø õ¿¿õäèéã ÿëãàâàðëàõ (áàÿí ÿäóó àéëûí õ¿¿õýä, ºìññºí õóâöàñ õóíàð, àâúÿàñ ÷àäâàðààð íü), äóðã¿é õ¿¿õäýý ä¿íãýýð íü áîîõ, àéëãàí ñ¿ðä¿¿ëýõ, ¿åèéí õ¿¿õä¿¿ä íýã íýãíýý ñóë òàëààð äîîãëîõ, ýëäâèéí íýð õî÷ ºãºõ ãýõ ìýò. Îëîí íèéòèéí ãàçàðò: õ¿¿õýä äýëã¿¿ðýýñ òàëõ àâàõàä õàòñàí, õîíîñîí òàëõ ºãºõ, àâòîáóñàíä õ¿¿õýä ñàíäàë äýýð ñóóæ áàéâàë çàãíàæ áàéãààä áîñãîí ººðñ人 ñóóõ ãýõ ìýò. Ñ¿¿ëèéí ¿åä õ¿¿õäèéã á¿ëýãëýí çîäîõ, õóóð÷ áàéãààä ýä ç¿éëèéã íü àâàõ, õ¿¿õäèéã õóëãàéëàí õèë äàâóóëæ íàéìààëàõ ãýõ çýðãýýð õ¿¿õäèéí ýðõèéã ¿ë òîîìñîðëîäîã ç¿éë òîî÷îîä áàéâàë áàðàõààðã¿é èõ áîëæ áàéíà. Èéì áàéäàëä áàéãàà õ¿¿õä¿¿äýä òóñëàõ õýö¿¿. Õ¿¿õä¿¿ä õè÷íýýí ýðõýý ìýäëýý ãýýä òîì÷óóä, ýöýã ýõ÷¿¿ä íü òýäíèéã äýìæèõã¿é, îéëãîõã¿é áîë ÿìàð ÷ íýìýðã¿é. Õ¿¿õýä íàñàíä õ¿ðòëýý ýöýã ýõ, àñðàí õàìãààëàã÷èéí ìýäýëä áàéäàã. Òèéìýýñ ýöýã ýõ, àñðàí õàìãààëàã÷ íàðûã íü ÿìàð íýã áàéäëààð áîëîìæòîé áîë ñóðãàëò ñåìèíàðò õàìðóóëàõ, ëåêö óíøèõ, îëîí íèéòèéí ìýäýýëëèéí õýðýãñëýýð òîì÷óóëä çîðèóëàí ñîíèðõîëòîé õè÷ýýë ÿâóóëàõ õýðýãòýé. ̺í ýöýã ýõ, õ¿¿õäýä áóþó ãýð á¿ëä çîðèóëñàí öóâðàë õè÷ýýë¿¿ä õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñë¿¿äýýð ò¿ëõ¿¿ ãàðãàõ íü ç¿éòýé. Õýðâýý ýíý íü òîì÷óóëä íºëººëæ, ¿ð ä¿íãýý ºã÷, õ¿¿õýäòýé õýðõýí õàðüöàõàà ñóðâàë ýðãýýä òýä õ¿¿õä¿¿äýä ñàéíààð íºëººëæ, ¿ëãýð æèøýý áîëíî. Àæëûí ãàçàð áîëîí ñ¿ì ÷óóëãàí íü áàñ ýíý òàëààð òîäîðõîé ìýäýýëýë ºã÷, õè÷ýýë ñóðãàëòàíä õàìðàãäàõàä íü òóñàëáàë ñàéí. ßàãààä ãýâýë àëèâàà íýã ñ¿ì ÷óóëãàí, áàéãóóëëàãà íü íýã õàìò îëíûã á¿ðä¿¿ëäýã áºãººä òýäíèé õýí íýã íü ãýð á¿ëäýý àñóóäàëòàé áàéâàë õàìòðàí àæèëëàã÷èä íü õýö¿¿ áàéíà, òýð õ¿í ÷ òàéâàí àæëàà õèéæ ÷àäàõã¿é. Òèéìýýñ ãýð á¿ë áîë íèéãìèéã á¿ðä¿¿ëýã÷ ¿íäñýí íýãæ áîëäîã áîë õ¿¿õä¿¿äèéí çºâ õ¿ì¿¿æèë íü ãýð á¿ëèéí ¿íäñýí òîãòîëöîî ìºí. Òèéìýýñ ÷ õ¿¿õäèéã áàãààñ íü çºâ õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ íü ýöýã ýõ, àñðàí õàìãààëàã÷èéí ¿¿ðýã áºãººä òîì÷óóä ººðñ人 ¿¿ðãýý óõàìñàðëàæ, óëñ îðíû èðýýä¿é áîëñîí õ¿¿õä¿¿äýä ¿ëãýð æèøýý áîëîõ ¸ñòîé. ßìàð ÷ õ¿í õ¿¿õäýý ìóó õ¿í áîëîîñîé ãýæ õ¿ñýõã¿é, õàðèí ñàéí õ¿í áîëîîñîé ë ãýæ õ¿ñäýã. Õàðèí õ¿¿õýääýý õàíäàõ àðãà íü èõýâ÷ëýí áóðóó áàéäàã. Õ¿¿õýä á¿ð àäèëã¿é áàéäàã. Íýã àéëûí õ¿¿õä¿¿ä ãýõýä ë çàí àðàíøèí, íàñíû ÿëãàà, àâúÿàñ ÷àäâàð, óäààí õºäºë㺺íòýé íîîìîé õ¿¿õýä, õóðäàí õºäºë㺺íòýé ñýðãýëýí õ¿¿õýä, ñýòãýí áîäîõ ÷àäâàð ãýõ ìýò ÿëãààòàé. Òèéìýýñ õ¿¿õýä á¿ðò òîõèðóóëàí õàðüöàõ õýðýãòýé, ãýõäýý õýíèéã íü ÷ ÿëãàâàðëàæ, èë¿¿ äóòóó õàíäàæ áîëîõã¿é. Õ¿¿õýä õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõýä ñºðºã íºëººòýé 10 àðãûã äóðäúÿ: 1. Õýò Ẻöèéëºõã¿é áàéõ – Ýíý íü õ¿¿õäèéã áèå äààõ ÷àäâàðã¿é, èäýâõè ñàíàà÷ëàãàã¿é áîëãîäîã. 2. Õýò ¿ãëýæ ÿíøèõã¿é áàéõ – õýòýðõèé èõ ¿ãëýæ ÿíøààä áàéâàë õè÷íýýí óðàí öýöýí ¿ã õýëñýí õ¿¿õýä õ¿ëýýæ àâàõ ÷àäâàðã¿é áîëíî. 3. ªºëºõã¿é áàéõ – õ¿¿õäèéí õèéñýí áîëãîíûã ººëººä áàéâàë õ¿¿õýä ñýòãýë ñàíààãààð óíàæ, ººðèé㺺 äýíä¿¿ äîðä ¿çýí, ¿ëáýãýð ñóð äîðîé áîëíî. 4. Àëáàäàõã¿é áàéõ – õ¿¿õäèéã õèéõ äóðã¿é ç¿éëèéã íü, õèéõ äóðã¿é ¿åä íü õýò àëáàäàí õ¿÷ëýõ õýðýãã¿é. 5. Àëãàíû àìò – ýíý íü õ¿¿õäýý õîðñîëòîéãîîð øèéòãýõ, áýðòýæ ãýìòòýë íü çîäîõ ãýñýí ¿ã áèø. Õ¿íèé ¿ãèéã àâàõã¿é îëîí óäàà çºð¿¿äëýõ ¿åä íü ñóðãàìæ ºãºõèéí òóëä õààÿà àëãàíû àìò ¿ç¿¿ëýõ. 6. Àéëãàí ñ¿ðä¿¿ëýõã¿é áàéõ – õ¿¿õäèéã àéëãàí ñ¿ðä¿¿ëæ àëèâàà ç¿éëñèéã õèéæ ñóðãàñíààð õîæèì íü äýíä¿¿ àéìõàé, áóñäûí ãàðûã õàðñàí, ººðòºº èòãýëã¿é áîëãîäîã. 7. Õàõóóëäàõã¿é áàéõ – Þì õèéëãýõäýý áàéíãà øàí õàðàìæ, ºãëºã ºãñíººð àëñäàà º÷¿¿õýí æààõàí ç¿éëèéã ÷ ìºí㺺ð ¿íýëýí, áóñäûí ãàðûã õàðæ, þó ÷ õèéñýí äàíäàà àøèã õîíæîî õàðäàã, ºãºõèéã ìýäýõã¿é, àâàõûã õ¿ñäýã õ¿í áîëíî. 8. Õ¿¿õäèéã õºíäèé ºñãºõ – õ¿¿õýäòýé äîòíî áèø õàðèëöààòàé áîë õ¿¿õýä ýöýã ýõýýñýý õºíäèé, ºí÷èí ìýò ºñºæ, òóñàëæ äýìæèõèéí à÷ òóñûã ìýäýõã¿é áîëíî. 9. Õàòóó ä¿ðýì æóðàì õýðýãã¿é – õýðâýý õ¿¿õýä áàãààñàà ÿãøñàí ä¿ðýì æóðàì ìºð人ä ñóð÷èõâàë çàðèì íýã ñàéí òàë áàéäàã ÷ ñºðºã òàë èõòýé. ßàãààä ãýâýë õ¿¿õýä ¿¿íèéã èíãýæ õèéõ ¸ñòîé ãýæ ñóðñàí áîë õîéøèä ÿã ë òýð àðãààð á¿õ ç¿éëèéã õèéõèéã õ¿ñäýã, çàðèì ç¿éë äýýð óÿí õàòàí áàéæ ÷àäàõã¿é, áóñäûã áàñ ÿã òèéì áàéëãàõûã õ¿ñýæ çºð÷èëäºæ ýõýëíý. 10. Õàðüöóóëàõ õýðýãã¿é – õ¿¿õäèéã äàíäàà õýí íýãýíòýé õàðüöóóëñíààð õ¿¿õýä èõ çàíòàé, îíãèðîî áîëîõ, ººðèé㺺 áóñäààñ èë¿¿ äºâèéëãºõ, ñàéõàí ¿ãýíä äóðòàé, ýñâýë äýíä¿¿ íîîìîé, ººðèéí ãýñýí áîäîëã¿é, áóñäûí õàðààí äîð áàéõ ñºðºã òàëóóäòàé. Òèéìýýñ õ¿¿õäèéã öàãàà îëæ ìàãòàí óðàìøóóëàõ, ñàíóóëãà ºãºõ, òîõèðñîí àðãà õýìæýý àâàõ, óõàìñàðëóóëàõ õýðýãòýé. Õ¿¿õäýä áîëîõã¿é ç¿éëèéã íü õýëñýí áîë áîëîõ ç¿éëñèéã íü, ìóó òàëûã íü õýëñýí áîë ñàéí òàëûã íü áàñ äàâõàð òàéëáàðëàæ ºãºõ õýðýãòýé. Õýòýðõèé èõ ìóó ç¿éë ÿðèàä, ýñâýë õýòýðõèé èõ ñàéí ç¿éë ÿðèàä áàéâàë õ¿¿õýä ¿íýíýýð õîðâîîã öýãíýí ¿çýæ ÷àäàõã¿é, àëü íýã òèéø õàçàéõ áîëíî. Ýíý á¿ãäèéí äýýð Õðèñòýä èòãýã÷èä áèä õ¿¿õä¿¿äýý ýðäýì áîëîâñðîëòîé, ¸ñ ñóðòàõóóíòàé õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõýýñ ãàäíà õàìãèéí ãîë íü Áóðõàíààñ ýìýýäýã, Áóðõàíä èòãýìæèò íýãýí áîëãîí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ ÷óõàë. ßàãààä ãýâýë õè÷íýýí áîëîâñðîëòîé, ¸ñ ñóðòàõóóíû ºíäºð õàðüöààòàé áàéëàà ãýýä àâðàë ¿¿ãýýð èðýõã¿é, àâðàë çºâõºí Áóðõàíààñ èðäýã. Òèéìýýñ Áóðõàíààñ ýìýýäýã õ¿¿õýä æèíõýíý ¸ñ ñóðòàõóóíòàé õ¿í ìºí. Æèøýý íü: Õóó÷èí ãýðýýí äýýð Åëè çºí÷èéí òóõàé ãàðäàã. Åëè ººðºº Áóðõàíä èòãýìæèò ñàéí çºí÷ áàéñàí áîëîâ÷ õ¿¿õä¿¿ä íü Áóðõàíä èòãýäýãã¿é, ¿ë á¿òýõ õ¿ì¿¿ñ áàéñàí áºãººä òýðýýð õ¿¿õä¿¿äýý çºâ õ¿ì¿¿æ¿¿ëæ, Áóðõàíààñ ýìýýõýä ñóðãààã¿é. Áóðõàíààñ ýìýýõ íü ¸ñ ñóðòàõóóíòàé õ¿ì¿¿æëèéí ¿íäýñ ñóóðü þì.
Àëèâàà íèéãìèéí ¿íäñýí íýãæ íü ãýð á¿ë þì. Ãýð á¿ëèéí àìüäðàë ÿìàð áàéãààãààð òóõàéí óëñ îðíû õºãæëèéã õàðæ áîëíî. Òèéìýýñ ýð¿¿ë ñàðóóë, ýëýã á¿òýí, õîîðîíäîî ýâòýé, ýëáýã õàíãàëóóí àìüäðàëòàé ãýð á¿ëèéã áèé áîëãîõûí òóëä íèéãìýýñ àíõààð÷ ¿çýõ, øààðäëàãàòàé ¿åä òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõ íü òºðèéí íýã ¿¿ðýã ìºí. Ãýõäýý ýíý íü òºðººñºº òóñëàìæ ãóéãààä ñóó ãýñýí ¿ã áèø áºãººä ãýð á¿ëèéíõíýý ñàéí ñàéõàí àâ÷ ÿâàõûí òóëä ýöýã ýõèéí ¿¿ðýã õàðèóöëàãà èõ. Ãýð á¿ë ãýäýã ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ãýðëýëòýýñ ¿¿ñýí ãàðäàã. Íýãýíò ãýð á¿ë áîëîîä ãàðñàí áîë íèéãýìä áàñ ººðñäèéíõºº ýðõ, ¿¿ðãèéã óìàðòàõ ¸ñã¿é. Àéë ãýð, ãèø¿¿í á¿ð õè÷ýýæ áàéæ ë ñàÿ àç æàðãàëòàé ñàéõàí ãýð á¿ë áèé áîëíî. Ãýð á¿ë áîëæ, ºðõ òóñãààðëàíà ãýäýã áè, ÷è ãýñýí õî¸ð àìüäðàëààñ áèä ãýñýí õàìòûí àìüäðàë ðóó øèëæèæ áàéãàà òóë àìèí õóâèà õè÷ýýæ ãàíö ººðèé㺺 áîäîæ àìüäðàõã¿é, ýõíýð, íºõºð, ¿ð õ¿¿õäýý áîäîæ àìüäðàõ ¸ñòîé. Ýöýã ýõ íü õ¿¿õäýý òýæýýæ, ýð¿¿ë ñàðóóë ºñãºõ, çºâ õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ, ìýäëýã áîëîâñðîëòîé áîëãîõ ¿¿ðýãòýé áºãººä õàðèí õ¿¿õä¿¿ä íü ºñºæ òîì áîëîîä ýöýã ýõèéãýý àñàð÷ õàíäàõ, òýæýýí òýòãýõ, ò¿øèæ òóëàõ ¿¿ðýãòýé. ̺í ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿ä áèå áèåäýý òóñ äýì áîëîõîîñ ãàäíà ººðñäèéí àõ ä¿¿ õàìààòàí ñàäàíãóóääàà òóñëàõ õýðýãòýé. ªðõ òóñãààðëàæ ãàðëàà ãýýä òýäíèéã áàñ îðõèæ áîëîõã¿é. Òýãýõýýð ãýð á¿ë ãýäýã çºâõºí íýã ãýðò àìüäàð÷ áàéãàà õ¿ì¿¿ñýýñ ãàäíà òýäíèé òºðëèéí õ¿ì¿¿ñèéã ìàðòàæ áîëîõã¿é. ªºðñ人 ñàéí ñàéõàí àìüäðàëàà ãýýä òºðºë ñàäíàà ìàðòâàë, òóñàëæ äýìæèæ, õàðèëöàà õîëáîîòîé áàéõã¿é áîë ñàéí ç¿éë áèø. Ãýõäýý òºðºë ñàäàíäàà òóñàëæ áàéíà ãýýä ãýð á¿ëýý áàñ îðõèæ áîëîõã¿é. Õàìãèéí ýõýíä òàíû ãýð á¿ë, ¿ð õ¿¿õýä òàíü áàéõ ¸ñòîé. Ãýð á¿ëèéí ñàéõàí àìüäðàë çºâõºí ýä õºðºíãº, áàÿí ÷èíýýëýã áàéäàë äýýð òîãòîõã¿é. Þóíû ò¿ð¿¿í òýäíèé íàíäèí õàðèëöàà õîëáîî, õàéðàí äýýð ñóóðèëíà. Ìºí ¿¿íýýñ ãàäíà ãýð á¿ëèéí òîäîðõîé õýìæýýíèé ñàíõ¿¿, õ¿¿õäýý õàéðààð äóòààõã¿é ºñãºæ, õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ, òýäíèé õýðýãöýý øààðäëàãûã õàíãàõ, òàéâàí àìüäðàõ îð÷èíã á¿ðä¿¿ëýõ, ñàíàà ñýòãýë íýã áàéõ, õîîðîíäîî áàéíãà õàðèëöàí ÿðèëöàæ áàéõ, áèå áèåíýýñýý þó ÷ íóóõã¿é, ÿìàð ÷ õýö¿¿ ç¿éë òîõèîëäñîí áèå áèåíýý óðàìøóóëàí äýìæèõ, áèå áèåäýý ¿íýí÷ áàéõ, áèå áèåý õàëàìæëàõ, òýæýýõ, òóñëàõ, ýðõ òýãø áàéõ ãýõ ìýòèéí îëîí ç¿éë¿¿ä ãýð á¿ëèéí õàðèëöààã òîãòâîðæóóëàí áýõæ¿¿ëíý. Ýöýã ýõ ãýð á¿ëèéíõýý èðýýä¿é áîëñîí õ¿¿õä¿¿ääýý ìàø ÷óõàë ¿ëãýð äóóðàéë áîëæ ºãäºã. Ýöýã ýõ õ¿¿õäýý áàãààñ íü ÿàæ õ¿ì¿¿æ¿¿ëæ, ÿàæ ¿ëãýð äóóðàéë áîëíî õ¿¿õä¿¿ä òîì áîëîîä òèéìýðõ¿¿ õ¿ì¿¿æèëòýé, àðãà áàðèëòàé áîëäîã. Òèéìýýñ ¿ð õ¿¿õä¿¿äýý áàãààñ íü çºâ òºëºâø¿¿ëýí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ õýðýãòýé áºãººä õ¿¿õä¿¿ä ýöýã ýõòýéãýý íýã ãýðò àìüäàðäàã ó÷ðààñ ýöýã ýõèéíõýý õºäºë㺺í á¿ðèéã õàðæ, äóóðàéæ, ä¿ãíýëò õèéæ, ººðñ人 òîì áîëîõîîðîî áàñ ÿã ë òèéì ýöýã ýõ áîëíî. Åð íü ãýð á¿ëèéí õ¿ì¿¿æèë ãýäýã õîæìûí àìüäðàëûã òîäîðõîéëäîã. Ãýð á¿ëèéí ýëäýâ àñóóäëóóäààñ áîëæ ñýòãýë ñàíàà, áèåýðýý õîõèðñîí õ¿¿õä¿¿ä èðýýä¿éä àìüäðàëä õàòóóðõñàí, òîì÷óóëä ãîìäñîí, ñýòãýëäýý ã¿í øàðõòàé áàéäàã. Òýäíèé çàðèì íü àìüäðàëûí õ¿íä õàòóóã ìýäýð÷ ºññºí ó÷èð áóñäûã ñàéí îéëãîäîã, õàðèí èõýíõ íü àìüäðàëûã õàð áàðààí òàëààñ íü õàðäàã. Õàðèí ñàéõàí ãýð á¿ëä þóãààð ÷ äóòàõã¿é ºññºí õ¿¿õä¿¿äèéí èõýíõ íü òîì áîëîîä àìüäðàëàà ÿã òèéìýðõ¿¿ áàéäëààð àâ÷ ÿâàõûã õ¿ñäýã áºãººä “Ìèíèé ýöýã ýõ íàìàéã èíãýæ ñàéõàí ºñãºæ, õ¿ì¿¿æ¿¿ëñýí áàéõàä áè áàñ ººðèéí õ¿¿õä¿¿äýý ýýæ ààâ øèãýý ºñãºæ, õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ ¸ñòîé” ãýñýí çîðèëãîòîé, ò¿¿íäýý õ¿ðýõèéí òºëºº òýìöäýã. Õàðèí íºãºº òàëààñ èéì ãýð á¿ëä ºññºí õ¿¿õä¿¿äèéí çàðèì íü áóðóó çàìààð ÿâæ, äýíä¿¿ õàíãàëóóí ºññºíººñºº áîëæ áàðäàì áîëäîã. Ýíý á¿õíèéãýý ä¿ãíýâýë ãýð á¿ëèéí ñàéí ñàéõàí àìüäðàë íü áàÿí ÷èíýýëýã, ýëáýã äýëáýã õîîë õ¿íñòýéãýýñ ÷ áèø õàìãèéí ãîë íü çºâ õ¿ì¿¿æèë þì.
Óëñ îðîí õ¿÷èðõýã áîëîõûí òóëä ãýð á¿ëèéí àìüäðàëûã áýõæ¿¿ëýõ õýðýãòýé. Òºð çàñàã ãýð á¿ëèéí àìüäðàëûã áýõæ¿¿ëýõèéí òóëä òîäîðõîé õýìæýýãýýð õàëàìæ òýòãýìæ îëãîæ ñàéí ñàéõàí àìüäðàõàä íü òóñ äýì áîëäîã. Æèøýý íü: Àéë ºðõ õ¿¿õäýý ýð¿¿ë ºñãºæ, ìýäëýã áîëîâñðîëòîé, ýõ îðîíäîî õýðýãòýé õ¿í áîëãîí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõýä íü çîðèóëæ õ¿¿õäèéí ìºíãº, ÿìàð íýã áàéäëààð õºãæëèéí áýðõøýýëòýé áîëñîí õ¿ì¿¿ñò àìüäðàëä íü íýìýð áîëîõûí òóëä òýòãýìæèéí ìºíãº, óëñ îðîí, ãýð á¿ëäýý çîðèóëäãàà çîðèóëæ, õèéãýýä ºíäºð íàñíû òýòãýâýðòýý ãàðñàí õ¿ì¿¿ñò òýòãýâðèéí ìºíãº, æèðýìñýí ýõ÷¿¿äýä õ¿¿õäýý ýð¿¿ë ñàðóóë òºð¿¿ëýõýä íü çîðèóëæ òýòãýìæèéí ìºíãº, õ¿¿õäýý òºðñíèé äàðàà õ¿¿õäèéã ýð¿¿ë ñàðóóë ºñãºõºä íü çîðèóëæ õ¿¿õýä àñàðñíû ìºí㺠çýðãèéã îëãîäîã. Áàñ òîäîðõîé õýìæýýãýýð õàðæ õàíäàõ øààðäëàãàòàé õ¿ì¿¿ñò çîðèóëæ òºð çàñãààñ ºâëèéã ºíòýé ñàéõàí, äóëààí äàâàã ãýæ ò¿ëýý í¿¿ðñ áóþó ò¿ëýý í¿¿ðñíèé ìºíãº, ººð áóñàä áàãóóëëàãóóäòàé õàìòàð÷ õóâöàñ õóíàð, ãóðèë áóäàà òàðààõ ãýõ ìýò òóñëàìæ äýìæëýãèéã ¿ç¿¿ëäýã. ̺í óëñûí èðýýä¿é áîëñîí õ¿¿õäýý ìýäëýã áîëîâñðîëòîé, çºâ õ¿ì¿¿æèëòýé, óëñ ýõ îðíîî àâ÷ ÿâàõ èðãýä áîëãîõûí òóëä óëñûí ñóðãóóëü, öýöýðëýã¿¿ä ¿íý òºëáºðã¿é áàéäàã. Òèéìýýñ ýöýã ýõ õ¿¿õäèéã ìýäëýã áîëîâñðîëã¿é, ñóðãóóëü ñî¸ëã¿é îðõèæ áîëîõã¿é. Óëñààñ òýòãýâýð òýòãýìæ àâäàãã¿é àéë ºðõ ãýæ áàéõã¿é ó÷ðààñ ýðãýýä ýõ îðîíäîî ÿìàð èðýýä¿é áýëòãýæ ºãºõ âý ãýäýã ýöýã ýõèéí ¿¿ðýã õàðèóöëàãà ìºí.
Áè ýíý òºñëèéí õ¿ðýýíä ÿâàãäàæ áàéãàà ñýäâ¿¿äýýñ îëîí ç¿éë ñóð÷ àâ÷ áàéíà. Ýíýõ¿¿ ñóðñàí ç¿éëñýý áóñàäòàé õóâààëöàõã¿é áîë ìºõñºí òýíãèñ ìýò ìèíèé ìýäýæ ñóðñàí ç¿éëñ õýíä ÷ õýðýãã¿é áîëíî. Òèéìýýñ áóñàäòàé ìýäýæ ñóðñàí ç¿éëñýý õóâààëöàõ õýðýãòýé. Õàìò àæèëëàäàã õ¿ì¿¿ñ, áóñàä òàíèõ ìýäýõ õ¿ì¿¿ñò, ýðãýí òîéðíûõîî õ¿ì¿¿ñò ãýð á¿ëèéí òàëààð ÿìàð íýã àñóóäàë ãàðâàë ñýòãýë ñàíààãààð äýìæèõ, çºâëºãºº ºãºõ, ìýäýõã¿é ÷àäàõã¿é ç¿éë äýýð íü ÿðèëöàõ ãýì ìýòýýð òóñàëíà. ̺í áè ººðºº ÿìàð íýã àñóóäàëòàé áàéâàë, ººðò ãàðñàí àñóóäëàà øèéäýæ ÷àäààã¿é áîë áóñäàä òóñàëæ ÷àäàõã¿é. Òèéìýýñ òýäãýýð õ¿ì¿¿ñò ¿ëãýð äóóðàéë áîëîõ, áàñ ç¿ãýýð íýã õèé õîîñîí ÿðèõ áèø òýäãýýð õ¿ì¿¿ñèéã àñóóäëàà çºâººð øèéäýõýä íü, áîäèò àìüäðàë äýýð íü õºòëºí äàãóóëàõ õýðýãòýé. Ãýõäýý áè áîë õ¿í ó÷ðààñ ººðºº ÷ ãýñýí òèéì òºãñ ñàéí áèø, àëäàõ ç¿éë ÷ áàñ ãàðäàã. Õàðèí õ¿íèé àìüäðàëûí îëîí ýýäðýýòýé àñóóäëóóäûã ìýääýã, õ¿íèé àìüäðàëûí õ¿íä õýö¿¿ á¿õíèéã òóóëàí ãàðñàí Öîðûí Ãàíö Àìüä Áóðõàí íàäòàé õàìò áàéäàã. Òèéìýýñ áè òýäãýýð õ¿ì¿¿ñèéã ººðèéíõºº õ¿÷ýýð äàãóóëàí ÿâæ ÷àäàõã¿é áîëîâ÷ õàìãèéí ãîë õèéæ ÷àäàõ ç¿éë ìààíü òýäíèé òºëºº Áóðõàíä õàíäàí çàëáèðàõ þì.
2. Õ¿¿õäèéí ýðõ ãýæ þó âý? Çàðèì íýãýýñ íü íýðëýíý ¿¿. Òà îäîî ººðèéíõºº õîò ýñâýë õºäºº îðîí íóòãàà ¿íýëæ ¿çýýðýé. Òàíû îð÷èí òîéðíû íºõöºë áàéäàëä õ¿¿õýä ÿìàð áýðõøýýë¿¿äòýé òóëãàð÷ áàéíà âý? Ìîíãîëä ÿìàð àðãà çàìààð õ¿¿õäèéí ýðõ çºð÷èãäºæ, õ¿÷èðõèéëýëä ºðòºæ áàéíà âý? Æèøýý ãàðãààðàé. Ýäãýýð õ¿¿õä¿¿äýä òóñëàõûí òóëä þóã õèéæ áîëîõ âý? Õ¿¿õäèéã õýðõýí ¸ñ ñóðòàõóóíòàé õ¿í áîëãîí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ âý?
Ìàíàé óëñ ͯÁ-ûí õ¿¿õäèéí ýðõèéí êîíâåíöîä 1980 îíä íýãäñýí. ͯÁ-ûí Õ¿¿õäèéí ýðõèéí êîíâåíöèéí ¿íäñýí äºðâºí çàð÷èì áèé. ¯¿íä: ýñýí ìýíä àìüäðàõ áà õºãæèõ, ¿ë ÿëãàâàðëàõ, õ¿¿õäèéí îðîëöîî, õ¿¿õäèéí äýýä àøèã ñîíèðõîë þì. Ýäãýýð çàð÷ìóóä íü õ¿¿õäèéí íºõöºë áàéäàë áîëîí òýäíèé ºñºí õºãæèæ áóé ÷àäâàðûã õàðãàëçàí ¿çýõèéí çýðýãöýý õ¿íèé ýðõèéí çàð÷ìóóäàä òóëãóóðëàñàí áàéíà. ªºðèéíõºº ýðãýí òîéðíû áàéäëûã àæèãëàõàä õ¿¿õäèéí ýðõ áàéíãà çºð÷èãäºæ áàéäàã. Õ¿¿õä¿¿ä ¿ã õýëýõ ýðõã¿é, ñàíàà áîäëîî õóâààëöàõ ÷àäâàðã¿é ýöýã ýõ, óëñûí ìýäýëä áàéäàã. Æèøýý íü: Ãýð á¿ëèéí îð÷èíä: Õ¿¿õäèéã áàãààñ íü õýðýýñ íü õýòýðñýí àæèë õèéëãýõ (áàãà íàñíû õ¿¿õäèéã ººðººñ íü òîì ñàâ áàðèóëààä óñàíä ÿâóóëàõ, ýðýãòýé õ¿¿õäèéã ò¿ëýý õàãàëóóëàõ, õºäºº áîë ºâëèéí õ¿éòýíä ìàëä ÿâóóëàõ ãýõ ìýò), õ¿¿õäýä äýíä¿¿ èõ ¿ãëýæ ÿíøèõ, õ¿¿õäýý ººð øèãýý áàéëãàõ ãýæ ç¿òãýõ (áè ÷èíèé íàñàí äýýð èéì áàéãààã¿é, ÷è ÿàõààðàà ¿¿íèéã õèéæ ÷àääàãã¿é þì áý, ÷è õýíèéã äóóðàéñàí õ¿¿õýä âý, îäîî ñóðàõã¿é áîë õýçýý ñóðàõ âý ãýõ ìýò), ººðèéí õ¿¿õäèéã áóñäûí õ¿¿õýäòýé æèøèõ, õ¿¿õýä õîéä ýöýã ýõòýé áîëñíîîð èõýíõ òîõèîëäîëä ãàäóóðõàãääàã ãýõ çýðýã îëîí õ¿÷èðõèéëýë ãýð á¿ëèéí äîòîð áàéíãà ãàð÷ áàéäàã. Ñóðãóóëèéí îð÷èíä: áàãø õ¿¿õäèéã ÿëãàâàðëàõ (áàÿí ÿäóó àéëûí õ¿¿õýä, ºìññºí õóâöàñ õóíàð, àâúÿàñ ÷àäâàðààð íü), äóðã¿é õ¿¿õäýý ä¿íãýýð íü áîîõ, àéëãàí ñ¿ðä¿¿ëýõ, ¿åèéí õ¿¿õä¿¿ä íýã íýãíýý ñóë òàëààð äîîãëîõ, ýëäâèéí íýð õî÷ ºãºõ ãýõ ìýò. Îëîí íèéòèéí ãàçàðò: õ¿¿õýä äýëã¿¿ðýýñ òàëõ àâàõàä õàòñàí, õîíîñîí òàëõ ºãºõ, àâòîáóñàíä õ¿¿õýä ñàíäàë äýýð ñóóæ áàéâàë çàãíàæ áàéãààä áîñãîí ººðñ人 ñóóõ ãýõ ìýò. Ñ¿¿ëèéí ¿åä õ¿¿õäèéã á¿ëýãëýí çîäîõ, õóóð÷ áàéãààä ýä ç¿éëèéã íü àâàõ, õ¿¿õäèéã õóëãàéëàí õèë äàâóóëæ íàéìààëàõ ãýõ çýðãýýð õ¿¿õäèéí ýðõèéã ¿ë òîîìñîðëîäîã ç¿éë òîî÷îîä áàéâàë áàðàõààðã¿é èõ áîëæ áàéíà. Èéì áàéäàëä áàéãàà õ¿¿õä¿¿äýä òóñëàõ õýö¿¿. Õ¿¿õä¿¿ä õè÷íýýí ýðõýý ìýäëýý ãýýä òîì÷óóä, ýöýã ýõ÷¿¿ä íü òýäíèéã äýìæèõã¿é, îéëãîõã¿é áîë ÿìàð ÷ íýìýðã¿é. Õ¿¿õýä íàñàíä õ¿ðòëýý ýöýã ýõ, àñðàí õàìãààëàã÷èéí ìýäýëä áàéäàã. Òèéìýýñ ýöýã ýõ, àñðàí õàìãààëàã÷ íàðûã íü ÿìàð íýã áàéäëààð áîëîìæòîé áîë ñóðãàëò ñåìèíàðò õàìðóóëàõ, ëåêö óíøèõ, îëîí íèéòèéí ìýäýýëëèéí õýðýãñëýýð òîì÷óóëä çîðèóëàí ñîíèðõîëòîé õè÷ýýë ÿâóóëàõ õýðýãòýé. ̺í ýöýã ýõ, õ¿¿õäýä áóþó ãýð á¿ëä çîðèóëñàí öóâðàë õè÷ýýë¿¿ä õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñë¿¿äýýð ò¿ëõ¿¿ ãàðãàõ íü ç¿éòýé. Õýðâýý ýíý íü òîì÷óóëä íºëººëæ, ¿ð ä¿íãýý ºã÷, õ¿¿õýäòýé õýðõýí õàðüöàõàà ñóðâàë ýðãýýä òýä õ¿¿õä¿¿äýä ñàéíààð íºëººëæ, ¿ëãýð æèøýý áîëíî. Àæëûí ãàçàð áîëîí ñ¿ì ÷óóëãàí íü áàñ ýíý òàëààð òîäîðõîé ìýäýýëýë ºã÷, õè÷ýýë ñóðãàëòàíä õàìðàãäàõàä íü òóñàëáàë ñàéí. ßàãààä ãýâýë àëèâàà íýã ñ¿ì ÷óóëãàí, áàéãóóëëàãà íü íýã õàìò îëíûã á¿ðä¿¿ëäýã áºãººä òýäíèé õýí íýã íü ãýð á¿ëäýý àñóóäàëòàé áàéâàë õàìòðàí àæèëëàã÷èä íü õýö¿¿ áàéíà, òýð õ¿í ÷ òàéâàí àæëàà õèéæ ÷àäàõã¿é. Òèéìýýñ ãýð á¿ë áîë íèéãìèéã á¿ðä¿¿ëýã÷ ¿íäñýí íýãæ áîëäîã áîë õ¿¿õä¿¿äèéí çºâ õ¿ì¿¿æèë íü ãýð á¿ëèéí ¿íäñýí òîãòîëöîî ìºí. Òèéìýýñ ÷ õ¿¿õäèéã áàãààñ íü çºâ õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ íü ýöýã ýõ, àñðàí õàìãààëàã÷èéí ¿¿ðýã áºãººä òîì÷óóä ººðñ人 ¿¿ðãýý óõàìñàðëàæ, óëñ îðíû èðýýä¿é áîëñîí õ¿¿õä¿¿äýä ¿ëãýð æèøýý áîëîõ ¸ñòîé. ßìàð ÷ õ¿í õ¿¿õäýý ìóó õ¿í áîëîîñîé ãýæ õ¿ñýõã¿é, õàðèí ñàéí õ¿í áîëîîñîé ë ãýæ õ¿ñäýã. Õàðèí õ¿¿õýääýý õàíäàõ àðãà íü èõýâ÷ëýí áóðóó áàéäàã. Õ¿¿õýä á¿ð àäèëã¿é áàéäàã. Íýã àéëûí õ¿¿õä¿¿ä ãýõýä ë çàí àðàíøèí, íàñíû ÿëãàà, àâúÿàñ ÷àäâàð, óäààí õºäºë㺺íòýé íîîìîé õ¿¿õýä, õóðäàí õºäºë㺺íòýé ñýðãýëýí õ¿¿õýä, ñýòãýí áîäîõ ÷àäâàð ãýõ ìýò ÿëãààòàé. Òèéìýýñ õ¿¿õýä á¿ðò òîõèðóóëàí õàðüöàõ õýðýãòýé, ãýõäýý õýíèéã íü ÷ ÿëãàâàðëàæ, èë¿¿ äóòóó õàíäàæ áîëîõã¿é. Õ¿¿õýä õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõýä ñºðºã íºëººòýé 10 àðãûã äóðäúÿ: 1. Õýò Ẻöèéëºõã¿é áàéõ – Ýíý íü õ¿¿õäèéã áèå äààõ ÷àäâàðã¿é, èäýâõè ñàíàà÷ëàãàã¿é áîëãîäîã. 2. Õýò ¿ãëýæ ÿíøèõã¿é áàéõ – õýòýðõèé èõ ¿ãëýæ ÿíøààä áàéâàë õè÷íýýí óðàí öýöýí ¿ã õýëñýí õ¿¿õýä õ¿ëýýæ àâàõ ÷àäâàðã¿é áîëíî. 3. ªºëºõã¿é áàéõ – õ¿¿õäèéí õèéñýí áîëãîíûã ººëººä áàéâàë õ¿¿õýä ñýòãýë ñàíààãààð óíàæ, ººðèé㺺 äýíä¿¿ äîðä ¿çýí, ¿ëáýãýð ñóð äîðîé áîëíî. 4. Àëáàäàõã¿é áàéõ – õ¿¿õäèéã õèéõ äóðã¿é ç¿éëèéã íü, õèéõ äóðã¿é ¿åä íü õýò àëáàäàí õ¿÷ëýõ õýðýãã¿é. 5. Àëãàíû àìò – ýíý íü õ¿¿õäýý õîðñîëòîéãîîð øèéòãýõ, áýðòýæ ãýìòòýë íü çîäîõ ãýñýí ¿ã áèø. Õ¿íèé ¿ãèéã àâàõã¿é îëîí óäàà çºð¿¿äëýõ ¿åä íü ñóðãàìæ ºãºõèéí òóëä õààÿà àëãàíû àìò ¿ç¿¿ëýõ. 6. Àéëãàí ñ¿ðä¿¿ëýõã¿é áàéõ – õ¿¿õäèéã àéëãàí ñ¿ðä¿¿ëæ àëèâàà ç¿éëñèéã õèéæ ñóðãàñíààð õîæèì íü äýíä¿¿ àéìõàé, áóñäûí ãàðûã õàðñàí, ººðòºº èòãýëã¿é áîëãîäîã. 7. Õàõóóëäàõã¿é áàéõ – Þì õèéëãýõäýý áàéíãà øàí õàðàìæ, ºãëºã ºãñíººð àëñäàà º÷¿¿õýí æààõàí ç¿éëèéã ÷ ìºí㺺ð ¿íýëýí, áóñäûí ãàðûã õàðæ, þó ÷ õèéñýí äàíäàà àøèã õîíæîî õàðäàã, ºãºõèéã ìýäýõã¿é, àâàõûã õ¿ñäýã õ¿í áîëíî. 8. Õ¿¿õäèéã õºíäèé ºñãºõ – õ¿¿õýäòýé äîòíî áèø õàðèëöààòàé áîë õ¿¿õýä ýöýã ýõýýñýý õºíäèé, ºí÷èí ìýò ºñºæ, òóñàëæ äýìæèõèéí à÷ òóñûã ìýäýõã¿é áîëíî. 9. Õàòóó ä¿ðýì æóðàì õýðýãã¿é – õýðâýý õ¿¿õýä áàãààñàà ÿãøñàí ä¿ðýì æóðàì ìºð人ä ñóð÷èõâàë çàðèì íýã ñàéí òàë áàéäàã ÷ ñºðºã òàë èõòýé. ßàãààä ãýâýë õ¿¿õýä ¿¿íèéã èíãýæ õèéõ ¸ñòîé ãýæ ñóðñàí áîë õîéøèä ÿã ë òýð àðãààð á¿õ ç¿éëèéã õèéõèéã õ¿ñäýã, çàðèì ç¿éë äýýð óÿí õàòàí áàéæ ÷àäàõã¿é, áóñäûã áàñ ÿã òèéì áàéëãàõûã õ¿ñýæ çºð÷èëäºæ ýõýëíý. 10. Õàðüöóóëàõ õýðýãã¿é – õ¿¿õäèéã äàíäàà õýí íýãýíòýé õàðüöóóëñíààð õ¿¿õýä èõ çàíòàé, îíãèðîî áîëîõ, ººðèé㺺 áóñäààñ èë¿¿ äºâèéëãºõ, ñàéõàí ¿ãýíä äóðòàé, ýñâýë äýíä¿¿ íîîìîé, ººðèéí ãýñýí áîäîëã¿é, áóñäûí õàðààí äîð áàéõ ñºðºã òàëóóäòàé. Òèéìýýñ õ¿¿õäèéã öàãàà îëæ ìàãòàí óðàìøóóëàõ, ñàíóóëãà ºãºõ, òîõèðñîí àðãà õýìæýý àâàõ, óõàìñàðëóóëàõ õýðýãòýé. Õ¿¿õäýä áîëîõã¿é ç¿éëèéã íü õýëñýí áîë áîëîõ ç¿éëñèéã íü, ìóó òàëûã íü õýëñýí áîë ñàéí òàëûã íü áàñ äàâõàð òàéëáàðëàæ ºãºõ õýðýãòýé. Õýòýðõèé èõ ìóó ç¿éë ÿðèàä, ýñâýë õýòýðõèé èõ ñàéí ç¿éë ÿðèàä áàéâàë õ¿¿õýä ¿íýíýýð õîðâîîã öýãíýí ¿çýæ ÷àäàõã¿é, àëü íýã òèéø õàçàéõ áîëíî. Ýíý á¿ãäèéí äýýð Õðèñòýä èòãýã÷èä áèä õ¿¿õä¿¿äýý ýðäýì áîëîâñðîëòîé, ¸ñ ñóðòàõóóíòàé õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõýýñ ãàäíà õàìãèéí ãîë íü Áóðõàíààñ ýìýýäýã, Áóðõàíä èòãýìæèò íýãýí áîëãîí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ ÷óõàë. ßàãààä ãýâýë õè÷íýýí áîëîâñðîëòîé, ¸ñ ñóðòàõóóíû ºíäºð õàðüöààòàé áàéëàà ãýýä àâðàë ¿¿ãýýð èðýõã¿é, àâðàë çºâõºí Áóðõàíààñ èðäýã. Òèéìýýñ Áóðõàíààñ ýìýýäýã õ¿¿õýä æèíõýíý ¸ñ ñóðòàõóóíòàé õ¿í ìºí. Æèøýý íü: Õóó÷èí ãýðýýí äýýð Åëè çºí÷èéí òóõàé ãàðäàã. Åëè ººðºº Áóðõàíä èòãýìæèò ñàéí çºí÷ áàéñàí áîëîâ÷ õ¿¿õä¿¿ä íü Áóðõàíä èòãýäýãã¿é, ¿ë á¿òýõ õ¿ì¿¿ñ áàéñàí áºãººä òýðýýð õ¿¿õä¿¿äýý çºâ õ¿ì¿¿æ¿¿ëæ, Áóðõàíààñ ýìýýõýä ñóðãààã¿é. Áóðõàíààñ ýìýýõ íü ¸ñ ñóðòàõóóíòàé õ¿ì¿¿æëèéí ¿íäýñ ñóóðü þì.
Бэлэгсайхан .Èðãýäèéí óëñ òºðèéí îðîëöîîíóóä ÿìàð ÿìàð õýëáýðýýð áàéäàã âý? Îéëãîñíîîðîî ººðèéí ¿ãýýð òàéáàðëàíà óó! Ýäãýýð îðîëöîîíû õýëáýð¿¿ä íü íèéãýìäýåðýã áóþó ñºð㺺ð èëðýõ àðãà çàìóóäûã òîäîðõîé æèøýýãýýð ãàðãàæ èðíý ¿¿! Íîìíîîñ áèø òà ººðèéí ìýäýõ æèøýýãýýð áè÷ýýðýé!
Òàíû îéëãîñíîîð ÿàãààä õºãæèæ áóé íèéãýìä èðãýíèé îðîëöîî íýí ÷óõàë âý?
Èðãýí òà ººðèéíõºº íèéãìèéí àìüäðàëä îðîëöîõã¿é áîë þó áîëîõ âý?
Иргэдээс төр засгийнхаа болон төрийн байгууллага, албан хаагчдын шийдвэр, бодлого, үйл ажиллагааг дэмжин дагаж мөрдөх нөгөө талаас эсэргүүцэн өөрчлөхийнтөлөө зүтгэж байгаа оролдлогуудыг иргэдийн улс төрдөө оролцох оролцоо хэмээн тодорхойлж болно. Нийгэмд тогтвортой улс төрийн эмх замбарааг тогтооходхүмүүсийн оролцоо маш чухал бөгөөд иргэний нийгэм нь цаг үргэлж улс төрийн дэгийг хэрхэн хөхүүлэн дэмжиж, үүрэг хариуцлагаа зөв зохистой биелүүлж буйэсэхийг улс шалгадаг.
Харин шударга нийгэм нь алслагдмал болон хязгаарлагдмал байдлаас сэрэмжлэн хүмүүсийн оролцоо, идэвхи санаачлагыг дэмжих үүрэгтэй бөгөөд дэлхий нийтийнхувь заяаг шийдвэрлэх аливаа үйл хэрэгт хүн бүр оролцож, зохих хувь нэмэр оруулах нь иргэний хувьд хүн бүрийн үүрэг юм. Иргэн бүр ганцаараа буюу бүлэг хамтолноороо улс төр болон хамт олныхоо амьдралд шууд болон дам байдлаар оролцох эрхтэй байдаг. Бас өөрөөр нйицтэй буюу нийцгүй гэж ч тодорхойлсон байна.Ялангуяа улс төрд оролцохдоо 1. Сонгуульд оролцох нь иргэдийн өөрсдийнх нь амьдралыг
2. ардчилсан нийгмийн онц чухал зарим нэг асуудлыг бүх нийтийн санал асуулгаар шийдвэрлэдэг
3. Ардчилсан төрийн үед иргэн хүн бүр биеэ дааж төрийн үйл хэрэгт оролцох эрхтэй бүрэн бололцоотой байдаг. Иргэн хүн төрийн байгууллагад хандан өргөдөлбичих, санал хүсэлт гаргах болон албан тушаалтантай биечлэн уулзаж асуудлыг ярилцах гэх мэтээр оролцох боломжтой. Улс төрийн оролцоо нь иргэн хүн сайндураараа оролцох болон шахалтаар оролцох гэсэн хэлбэртэй байдаг. Иргэн хүн улс төрийн оролцооны шинж байдал нь хувь хүний улс төрийн төлөвшлөөс ихээхэнхамаарна. Иймд хүн бусдын шахалт хавчилгаар хий дэмий хөөрөгдөн улс төрд оролцох биш харин учир начрыг нь сайн олж байж оролцох нь туйлын чухал юм.Бусдыг уриалан дуудаж байгаа нийцгүй оролцоо нь хэдий “Ард түмний эрх ашгийн төлөө” гэж байгаа ч гэсэн тэр бүр зөв байдаггүй. Жишээ нь: Хөдөлгөөн, жагсаалцуглаан зохион байгуулах гэх мэт нь цаашилбал үндэсний аюулгүй байдалд нөлөөлж болох тул иргэн бүр маш болгоомжтой байх хэрэгтэй. Юмны учрыг нь олож байждэмжих, юмыг хууль, ёсны хэмжээнд хийх нь таны ба миний хэр зэрэг хүн болж байгааг, хэр зэрэг төлвөшиж байгааг л ил тодооор харуулах болно.
Монгол улс бол хөгжиж буй эдийн засаг болон нийгмийн тогтолцоотой улс байна. Хөгжиж буй гэсэн утгаараа эдийн засаг болон улс төр бүх талаараа л ахиц дэвшилгаргахын төлөө байх юм . улс орноо илүү хөгжүүлэхийн тулд иргэн бүрийн хувь нэмэр зайлшгүй. Улс орноо хөгжүүлье гэсэн санаа зорилго бидэнд байгаа л бол бидөөрсдөө санаачлагыг гарган идэвхтэй байх хэрэгтэй.
Улс төрийн эрх эрх чөлөө Нийгмийн улс төрийн харилцааны хүрээнд иргэдийн эдлэх эрх эрх чөлөөг улс төрийн эрх, эрх чөлөө гэнэ. Үүнд:
Òàíû îéëãîñíîîð ÿàãààä õºãæèæ áóé íèéãýìä èðãýíèé îðîëöîî íýí ÷óõàë âý?
Èðãýí òà ººðèéíõºº íèéãìèéí àìüäðàëä îðîëöîõã¿é áîë þó áîëîõ âý?
Иргэдээс төр засгийнхаа болон төрийн байгууллага, албан хаагчдын шийдвэр, бодлого, үйл ажиллагааг дэмжин дагаж мөрдөх нөгөө талаас эсэргүүцэн өөрчлөхийнтөлөө зүтгэж байгаа оролдлогуудыг иргэдийн улс төрдөө оролцох оролцоо хэмээн тодорхойлж болно. Нийгэмд тогтвортой улс төрийн эмх замбарааг тогтооходхүмүүсийн оролцоо маш чухал бөгөөд иргэний нийгэм нь цаг үргэлж улс төрийн дэгийг хэрхэн хөхүүлэн дэмжиж, үүрэг хариуцлагаа зөв зохистой биелүүлж буйэсэхийг улс шалгадаг.
Харин шударга нийгэм нь алслагдмал болон хязгаарлагдмал байдлаас сэрэмжлэн хүмүүсийн оролцоо, идэвхи санаачлагыг дэмжих үүрэгтэй бөгөөд дэлхий нийтийнхувь заяаг шийдвэрлэх аливаа үйл хэрэгт хүн бүр оролцож, зохих хувь нэмэр оруулах нь иргэний хувьд хүн бүрийн үүрэг юм. Иргэн бүр ганцаараа буюу бүлэг хамтолноороо улс төр болон хамт олныхоо амьдралд шууд болон дам байдлаар оролцох эрхтэй байдаг. Бас өөрөөр нйицтэй буюу нийцгүй гэж ч тодорхойлсон байна.Ялангуяа улс төрд оролцохдоо 1. Сонгуульд оролцох нь иргэдийн өөрсдийнх нь амьдралыг
2. ардчилсан нийгмийн онц чухал зарим нэг асуудлыг бүх нийтийн санал асуулгаар шийдвэрлэдэг
3. Ардчилсан төрийн үед иргэн хүн бүр биеэ дааж төрийн үйл хэрэгт оролцох эрхтэй бүрэн бололцоотой байдаг. Иргэн хүн төрийн байгууллагад хандан өргөдөлбичих, санал хүсэлт гаргах болон албан тушаалтантай биечлэн уулзаж асуудлыг ярилцах гэх мэтээр оролцох боломжтой. Улс төрийн оролцоо нь иргэн хүн сайндураараа оролцох болон шахалтаар оролцох гэсэн хэлбэртэй байдаг. Иргэн хүн улс төрийн оролцооны шинж байдал нь хувь хүний улс төрийн төлөвшлөөс ихээхэнхамаарна. Иймд хүн бусдын шахалт хавчилгаар хий дэмий хөөрөгдөн улс төрд оролцох биш харин учир начрыг нь сайн олж байж оролцох нь туйлын чухал юм.Бусдыг уриалан дуудаж байгаа нийцгүй оролцоо нь хэдий “Ард түмний эрх ашгийн төлөө” гэж байгаа ч гэсэн тэр бүр зөв байдаггүй. Жишээ нь: Хөдөлгөөн, жагсаалцуглаан зохион байгуулах гэх мэт нь цаашилбал үндэсний аюулгүй байдалд нөлөөлж болох тул иргэн бүр маш болгоомжтой байх хэрэгтэй. Юмны учрыг нь олож байждэмжих, юмыг хууль, ёсны хэмжээнд хийх нь таны ба миний хэр зэрэг хүн болж байгааг, хэр зэрэг төлвөшиж байгааг л ил тодооор харуулах болно.
Монгол улс бол хөгжиж буй эдийн засаг болон нийгмийн тогтолцоотой улс байна. Хөгжиж буй гэсэн утгаараа эдийн засаг болон улс төр бүх талаараа л ахиц дэвшилгаргахын төлөө байх юм . улс орноо илүү хөгжүүлэхийн тулд иргэн бүрийн хувь нэмэр зайлшгүй. Улс орноо хөгжүүлье гэсэн санаа зорилго бидэнд байгаа л бол бидөөрсдөө санаачлагыг гарган идэвхтэй байх хэрэгтэй.
Улс төрийн эрх эрх чөлөө Нийгмийн улс төрийн харилцааны хүрээнд иргэдийн эдлэх эрх эрх чөлөөг улс төрийн эрх, эрх чөлөө гэнэ. Үүнд:
- Итгэл үнэмшил эй байх, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх, үг хэлэх эрх хэвлэн нийтлэх, тайван жагсаал цуглаан хийх
- Нийгмийн болон өөрсдийн ашиг сонирхол, үзэл бодлын үүднээс нам, олон нийтийн бусад байгууллага байгуулах, сайн дураараа эвлэлдэн нэгдэх
- Шууд буюу төлөөлөгчдийн байгууллагаараа уламжлан төрийн удирдах үйл хэрэгт оролцох
- Сонгох сонгогдох
- Улс төр, эдийн засаг, нийгэм, соёлын амьдрал, гэр бүлийн харилцаанд эрэгтэй эмэгтэйчүүдийн тэгш эрх
- Төрийн байгууллага албан тушаалтанд өргөдөл гомдлоо гаргаж шийдвэрлүүлэх
- Мэдээлэл хайх, хүлээн авах, түгээх болон бусад эрх
