“Удирдах ажилтныг сургах” төсөл
2.Хишигсайхан. Иргэдийн улс төрийн оролцоонууд ямар ямар байдаг вэ? Эдгээр оролцооны хэлбэрүүд нь эерэг буюу сөргөөр илрэх арга замуудыг тодорхой жишээгээр гаргаж ирнэ үү. Таны ойлгосноор яагаад хөгжиж буй нийгэмд иргэний оролцоо нэн чухал вэ? Иргэн та өөрийнхөө нийгмийн амьдралд оролцохгүй бол юу болох вэ? Иргэн бид аливаа нэг улс оронд амьдарч байгаагын хувьд улс төр ямар нэгэн байдлаар заавал оролцог. Зарим хүмүүсийн хувьд “Төрийн төлөө огтоно боож үхнэ гэгчээ дэмий юм” гэж хэлээд төрийн хэрэг надаг хамаагүй гэх хүн байдаг. Гэхдээ тэгж бодлоо гээд тэр хүн төрийн хэрэгт оролцохгүй байх боломжгүй гэж бодож байна. Үүнтэй хобоотой “ Чи төрөөр оролдохгүй бол Төр чамаар оролдоно” гэсэн үг ч байдаг. Улс төрийн хэрэг бол тухайн оронд амьдалч байгаа бүх хүнд ялгаагүй хамаатай асуудал. Гэхдээ хэн, хэзээ, ямар байдлаар оролцож байгаа вэ гэдэг нь л ялгаатай. Миний бодлоор манай улсын хувьд Монгол улсын иргэн бүр бүх нийтийн сонгуульд оролцож саналаа өгөх эрхтэй. Энэхүү эрхээрээ дамжуулан энэ улс орныг маань хэн удирдах вэ гэгийг сонгодог. Энэ бол иргэн хүний улс төрд оролцож байгаа нэг том оролцоо гэж бодож байна. Гэхдээ энэ бол миний бодол. Харин П.Батаагийн “Нийгмийн тухайн мэдлэг” номноос иргэний улс төрийн оролцооны талаар маш олон зүйлийг ойлгож мэдлээ. Энэ номонд иргэдийн улс төрийн оролцоог “Иргэдээс төрийн байгууллага, төрийн албан хаагчын бодлого, шийдвэр, үйл ажиллагааг дэмжих, эсэргүүцэх болон тэдгээрт нөлөөлхийн төлөө хийж байгаа аливаа оролдлогыг иргэдийн улс төрийн оролцоо гэнэ” гэж тодорхойлсон байна. Үүнээс хархад иргэд ганцхан сонгуульд оролцоод зогсонгүй өөр олон байдлаар улс төрд оролцдог байна. Иргэний улс төрийн оролцогчдыг зохион байгуулагдаж оролцохыг хамтадаа оролцхоос гадна ганцаараа бие дааж оролцож болдог. Эдгээр оролцогчид улс төрд өөрийн өөрийн байр суурьнаас оролцдог. Зарим нэг нь төрийн бодлого шийдвэр үйл ажиллагааг өөрийнхөө эрх ашигт тохирч байна гэж үзэн дэмжиж оролцдог. Энэ оролцоог нийцтэй оролцоо гэдэг. Харин зарим нь төрийн бодлого шийдвэр өөрийнх нь эрх ашгийг зөрчиж байна гэж үзэн тэмцэл хийдэг. Энэ оролцоог улс төрийн нийцгүй оролцоо гэдэг байна. Улс төрийн нийцтэй оролцоонууд ихэвчлэн эерэг хандлагатай байдаг. Учир нь төрийн бодлого шийдвэрийг дэмжиж байгаа үед ард түмэн, төрийн эх баригчид гээд хэн хэн нь сэтгэл хангалуун байна гэсэн үг. Ийм үед ямар нэг эсэргүүцэл, цэмцэл, үймээн гарахгүй. Харин иргэний улс төрийн нийцгүй оролцоо ихэвчлэн сөрөг үр дагавартай байдаг. Яагаад гэвэл хэн нэгэн хүн, эсвэл бүлгээрээ нийлж төрийн бодлого шийдвэрийг эсэргүүцэн ямар нэг хэлбэрээр тэмцэл хийдэг. Ийм тэмцэл нь ихэчлэн сөрөг үр дагавар авчирдаг. Зарим тохилдолд бүүр хүний амь эрсдэх үе ч гардаг. Манай орны хувь иргэний улс төрийн оролцоо нэлээн их байдаг. Гэхдээ 2008 оны 7 сарын 1-ний өдөр болсон шиг аймшигтай тэмцэл гарж байгаагүй. Энэ тэмцлийн үеэр 4 эрдэнэт хүн алтан амиа алдсан. Энэ мэд хэрэг манай оронд харицангүй гайгүй, харин гадаадын олон оронд их гардагийг бид TV, радиогийн мэдээгээр олон сонсдог. Тэдгээр орнууд ихэвлэн хөгжил буурай, хөгжиж буй орон байдаг. Ямар ч улс оронд ард түмний жирийн иргэний оролцоо маш чухал байдаг. Яагад гэвэл төр засгийн бодлого шийдвэр зөв байна уу, төр засгийн удирдлага ард түмнийхээ төлөө ажиллаж чадаж байна уу, үгүй юу гэдгийн ард түмэн үнэлэж дүгнэдэг. Төрийн эрх баригчдын бодлого шийдвэр ард түмний эрх ашгийг дээдэлсэн, улс эх орныхоо хөгжилт цэцэглэлтэд анхаарсан байвал ард түмэн ч тайван амгалан, сэтгэл хангалуун амдрана гэж бодож байна. Харин төрийн эрх баригчид манай зарим нэг төрийн түшээд шиг зөвхөн өөрийнхөө эрх ашгийг харсаар байвал улс орон яаж хөгжиж чадах вэ? Энэ асуудал дээр л иргэний улс төрийн оролцоо хэрэгтэй юм.Иргэний улс төрийн оролцооны талаар маш олон жишээ байгаа. Ихэнх хүмүүст алдарт 2008 оны 7 сарын 1-н өдөр болсон жагсаал санагдаж байгаа байх. Надад ч гэсэн энэ сэдвийн талаар бодход тэр үйл явдал шууд санагдсан. Иргэний улс төрийн нийцгүй оролцоо юм байна гэж бодогдож байлаа. Гэхдээ би тэр жишээг биш нэлээн хэдэн жилийн өмнө болсон нэгэн тэмцлийг бичье гэж бодлоо. 1995 онд намайг бага байхад 3-р анги төгсөх жил Монгол улс даяар багш нар ажил хаялт хийж байсан. Тухайн үед багш нарын цалин хэтэрхий бага амьдралд нь ямар ч хүрэлцээгүй, ажлын 6 өдөр ажилладаг, цалингаа өгөх ёстой хугацаанд нь олгодоггүй их хүнд байсан. Багш нар ард түмнийхээ хүүхдүүдийн төлөө өдөр шөнөгүй ажиллаж ажилчихаад маш бага цалин авдаг байсан. Одоо санахад тэр үед багш нар бөөн бөөнөөрөө талбай дээр суулт хийж, өлсөглөн зарлаж байсан. Энэ тэмцэл нэлээн хэдэн сар үргэлжилсэн санагдаж байна. Олон сар ажил хаяж суулт хийсний эцэст багш нар өөрсдийн дуу хоолойгоо тухайн үеийн төр засгийханд хүргэж чадсан. Энэ тэмцэл нь их үр дүнтэй болсон гэж сонссон. Тэр үеийн Монголын Үйлдвэлчний Төв Зөвлөл хамтран зохион байгуулж нэлээн олон асуудлыг шийдвэрлэсэн. Тухайн үед би 11 настай байсан болхоор тэр нарийн зүйлийг нь сайн мэдэхгүй л байна. Гэхдээ өмнө нь тийм том олон нийтийг хамарсан жагсаал цуглаан харж байгаагүй болхоор тэр тэмцэл маш тод санагдаж байна. Тиймээс энэ даалгавар дээрээ жишээ болгон бичлээ. Энэ тэмцлийн үр дүнд багш нар ямар ч байсан амьдралаа аваад явах хэмжээний цалинтай болсон байх. Гэхдээ өнөөгийн багш нарын цалин тийм ч хангалттай биш байгаа гэж сонссон. Тухайн үеийн тэмцлээр багш нар ганцхан цалин нэмүүлээд зогсохгүй өөр олон үр дүнд хүрсэн. Монголын багш нарын холбоо бий болж багш нар өөрсдийн эрх ашгийг хамгаалах байгууллагатай болсон. Энэ тэмцлийг одоо бодход бүлгээрээ хамтарч оролцсон улс төрийн нийцгүй оролцообайсан юм байна гэж санагдлаа.
Идэрсайхан. Батчимэг: Иргэдийн улс төрийн оролцоонууд ямар ямар хэлбэрээр байдаг вэ?
Өнөөгийн энэ ардчилсан нийгэмд иргэдийн улс төрийн оролцоо тодорхой хувиар илэрхийлэгдэж байгаа. Иргэд маань өөрсдийн төлөөлөл болох гишүүнээ улс төрд оролцуулж тэр сонгогдсон хүн нь иргэдийн хүсэл саналыг төрд уламжлан улмаар хэрэгжүүлэхийн төлөө ажиллах болж байгаа. Иргэдийн шууд бус оролцооны гол холбоос болох УИХ-ын гишүүн, нийслэл, аймаг, сум, дүүргийн ИТХ-ын даргаар дамжуулан шийдвэр гаргах үйл хэрэгт оролцож байгаа юм. Иргэдийн шууд оролцоо нь үйл ажиллагаанд идэвхитэй оролцох явдал юм. Энэ нь аймаг, сум, дүүрэг, багийн хуралд оролцох, өөрийн үзэл бодол санлаа илэрхийлэх, зөрчигдөөд байгаа асуудлыг үнэн зөвөөр нь ил тодоор илэрхийлэх гэх мэт. Эдгээр оролцооны эерэгээр илрэх арга зам нь: 1. Тухайн асуудлаа таниулж, шийдвэрлүүлэх
2. Иргэд маань өөрсдийн эрхийн төлөөх мэдлэг мэдээлэлтэй болох
3. Нийгмийн оролцогч болох
4. Хүмүүстэй зөв харилцаанд орох
5. Бусадтай хамтран ажиллах үр дүнг мэдрэх
6. Өөрийн гэсэн зорилготой, төлөвлөгөөтэй, тэмүүлэлтэй болох.
7. Тухайн асуудлынхаа бичиг баримт юугаа боловсруулах гэх мэт зүйл дээр чадваржих өөрийн ба бусдын эрх ашгийн төлөө байгаа ч дээрх хэд хэдэн зүйлүүд болон дадал шийдлийг олж авдагаараа үр дүнтэй болно. Дээрх байдлуудаас хоёр дахь илрэлийн жишээг дурдья. Манай аймагт, нэг эгч хөдөөнөөс аймагт шилжин ирээд ажилгүй хэрхэн яаж амьдрах талаараа мэдэхгүй нилээд хэсэг хугацааг өнгөрүүлсээр байтал нэгэн сургалтанд хамрагдаж, тэндээсээ найз нөхөдтэй болж \ тэд нар бас л ажилгүй хүмүүс байсан\ сурсан мэдсэн зүйлээрээ хамтран ажиллахаар болов. Тэгээд бүл үүсгээд ажиллаж байтал хамтран ажиллаж байсан зальтай нэг нөхөр нь ашгийн дийлэнх хувийг нь хүртээд байгааг мэдсэн. Өөр газар ажиллах гэхээр хөрөнгө мөнгө, бичиг баримтгүй яахаа мэдэхгүйгээс болж хэсэг хугацааг өнгөрүүлсөн. Гэтэл өдөр багийн хуралд сууснаар мэдээлэл, арга замыг мэдсэн. Тэгээд хэрхэн яах талаар судалгаа хийгээд санаа бодол нийлсэн үнэн шударга нэгэнтэйгээ бүл болж жижиг бизнес эрхлэлтээр санхүүжилт авч болох эсэхийг мэдээд зохих газарт нь хандсанаар одоог хүртэл санхүү болоод ахуй амьдралаа шийдүүлж чадсан нэгэн болсон. Мэдэхгүйгээсээ болж ихэнх хүмүүс төрөөс хүртэх ёстой зүйлээ хүртэж, хэрэглэж чаддаггүй учраас хохирдог.
Иргэний нийгэмд оролцох оролцооны сөргөөр илрэх арга зам нь:
Нийгмийн гол бүрэлдэхүүн нь, бүрдүүлэгч нь хүн. Тиймээс хүний оролцоогүйгээр хүний нийгмийг бүрдүүлж чадах уу? Хамтын үйл ажиллагаа, харилцаа, оролцооноос нийгмийн үйл ажиллагаа шалтгаална. Бүгдээрээ яривал буруугүй, бүлээн усаар угаавал хиргүй гэгчээр аливаа үйл хэрэгт хамтаар санал хүсэлтээ хэлэлцвэл зөв оновчтой шийдэлд хүрнэ. Гэвч аливаа асуулдлыг шийддэг цөөнх хэдэн хүн л байдаг. Яг үнэндээ иргэн бүр улс төрийн оролцоо гэдэгт төдийлөн сайн оролцдоггүй, мэддэггүй. Бид ч мөн адил. Иргэн нэг бүр нийгмийн оролцоотой байвал хөгжил дэвшилд өөрчлөлт орно гэдгийг ардчилсан өнөөгийн нийгэм ил тод болгож өгсөнөөр бид өөрсдийн үүрэг, хариуцлагын нэгээхэн хэлбэрийг харж байна. Өөрөөр хэлбэл иргэний нийгмийн хөгжлийн явц нь хүний хөгжил, идэвх, оролцоо, санаачлагаас бас хамаарах юм байна гэж ойлгож байна. Иймд иргэн бид маань нийгмийн хөгжилд нөлөөтэй байх юм бол өөрсдийгөө хөгжүүлж боловсруулж байж иргэнийхээ нийгмийн хөгжилд нөлөөлөх нь ээ. За надтай надгүй болж л таарна, ер нь тэгсээр байсан юм чинь гэдэг ухаршсан үзлээсээ салах цаг аль хэдийнээ болжээ. Хүн нийгмийн гишүүнийхээ хувьд үүргээ гүйцэтгэж байж эрхээ эдэлнэ. Бид хаана ч, ямар ч нөхцөл байдалд байсан ч нийгмийн нэгээхэн хүрээ салбарт хамрагдсан л байгаа. Тйимээс түүнтэй харьяалагдаж байх нь иргэн бидний үүрэг байх нь. Оролцоо гэхээр томоохон юмыг харах, мөрөөдөх биш. Яг хажууд байгаа надад хийчихмээр байгаа зүйлээсээ эхлэх нь гэж ойлгож байна. Миний хийх ёстой зүйлийг би л хийх болно. Иргэн нэг бүрийн жижигхэн ч гэсэн оролцоо идэвх санаачлага байвал далайд дусал нэмэр гэгчээр хөгжилд нэмэр болох нь ээ. Иргэн та өөрийнхөө нийгмийн амьдралд оролцохгүй бол юу болох вэ? гэвэл би л хохирох болно. Бас надад хандсан нийгмийн халамж, эрхийг эдэлж чадахгүй. Өөрөө нийгмийн гадна орших болов уу. Оролцоо байхгүй юм чинь хаана юу болж байгааг ч мэдрэхгүй, хүртэхгүй байх болно. Таны нийгэмд хийх орон зай хоосон л байна. Тэгээд ч зогсохгүй биеэ авч явах чадвар сул болж өөрөө нийгмийн эмзэглүүлж байгаа асуудал нь болох сөрөг тал үүсдэг. Төр засаг иргэн нэг бүрийн асуудлыг шийдэж чадахгүй учраас бид өөрөө өөрсдийнхөө төлөө хийх ёстой. Тиймээс төрийн тогтолцоог бүрдүүлж байгаа хамтын бүлэг жижиг хэсгүүд болох бид санаа зорилгоо нэгтгэн өөр хоорондоо зохицож, хамтран ажиллаж чадваас тэр л зүйл маань өөрийн нийгмийнхээ хөгжилд оролцож хувь нэмрээ оруулж байгаа нь тэр юмаа. Ингэвэл төр нийгмийнхээ өмнө хариуцлагатай байж үүргээ гүйцэтгэж байгаа гэсэн үг. Ардчилсан нийгэмд чухал асуудлыг ард түмний санал асуулгаар шийдэх ёстой байдаг учраас таны миний оролцоо ихээхэн хувь нэмэртэй болж байна.
Өнөөгийн энэ ардчилсан нийгэмд иргэдийн улс төрийн оролцоо тодорхой хувиар илэрхийлэгдэж байгаа. Иргэд маань өөрсдийн төлөөлөл болох гишүүнээ улс төрд оролцуулж тэр сонгогдсон хүн нь иргэдийн хүсэл саналыг төрд уламжлан улмаар хэрэгжүүлэхийн төлөө ажиллах болж байгаа. Иргэдийн шууд бус оролцооны гол холбоос болох УИХ-ын гишүүн, нийслэл, аймаг, сум, дүүргийн ИТХ-ын даргаар дамжуулан шийдвэр гаргах үйл хэрэгт оролцож байгаа юм. Иргэдийн шууд оролцоо нь үйл ажиллагаанд идэвхитэй оролцох явдал юм. Энэ нь аймаг, сум, дүүрэг, багийн хуралд оролцох, өөрийн үзэл бодол санлаа илэрхийлэх, зөрчигдөөд байгаа асуудлыг үнэн зөвөөр нь ил тодоор илэрхийлэх гэх мэт. Эдгээр оролцооны эерэгээр илрэх арга зам нь: 1. Тухайн асуудлаа таниулж, шийдвэрлүүлэх
2. Иргэд маань өөрсдийн эрхийн төлөөх мэдлэг мэдээлэлтэй болох
3. Нийгмийн оролцогч болох
4. Хүмүүстэй зөв харилцаанд орох
5. Бусадтай хамтран ажиллах үр дүнг мэдрэх
6. Өөрийн гэсэн зорилготой, төлөвлөгөөтэй, тэмүүлэлтэй болох.
7. Тухайн асуудлынхаа бичиг баримт юугаа боловсруулах гэх мэт зүйл дээр чадваржих өөрийн ба бусдын эрх ашгийн төлөө байгаа ч дээрх хэд хэдэн зүйлүүд болон дадал шийдлийг олж авдагаараа үр дүнтэй болно. Дээрх байдлуудаас хоёр дахь илрэлийн жишээг дурдья. Манай аймагт, нэг эгч хөдөөнөөс аймагт шилжин ирээд ажилгүй хэрхэн яаж амьдрах талаараа мэдэхгүй нилээд хэсэг хугацааг өнгөрүүлсээр байтал нэгэн сургалтанд хамрагдаж, тэндээсээ найз нөхөдтэй болж \ тэд нар бас л ажилгүй хүмүүс байсан\ сурсан мэдсэн зүйлээрээ хамтран ажиллахаар болов. Тэгээд бүл үүсгээд ажиллаж байтал хамтран ажиллаж байсан зальтай нэг нөхөр нь ашгийн дийлэнх хувийг нь хүртээд байгааг мэдсэн. Өөр газар ажиллах гэхээр хөрөнгө мөнгө, бичиг баримтгүй яахаа мэдэхгүйгээс болж хэсэг хугацааг өнгөрүүлсөн. Гэтэл өдөр багийн хуралд сууснаар мэдээлэл, арга замыг мэдсэн. Тэгээд хэрхэн яах талаар судалгаа хийгээд санаа бодол нийлсэн үнэн шударга нэгэнтэйгээ бүл болж жижиг бизнес эрхлэлтээр санхүүжилт авч болох эсэхийг мэдээд зохих газарт нь хандсанаар одоог хүртэл санхүү болоод ахуй амьдралаа шийдүүлж чадсан нэгэн болсон. Мэдэхгүйгээсээ болж ихэнх хүмүүс төрөөс хүртэх ёстой зүйлээ хүртэж, хэрэглэж чаддаггүй учраас хохирдог.
Иргэний нийгэмд оролцох оролцооны сөргөөр илрэх арга зам нь:
- Хэрэв тухайн зөрчигдөөд байгаа асуудлаа ил гаргахгүй бол эрх нь зөрчигдсөөр л байх болно. Тиймээс зөв хандлагаар тавихгүй бол тэмцэлдэгч нэр төдий болно.
- Бэрхшээлээр дөнгөлүүлнэ.
- Оролцоо байхгүй бол өөрчлөлт байхгүй учраас эрх баригч нарын ажлын үгүйсгэл мэт болно.
- Үнэн зөв үндэслэлтэйгээр хийхгүй бол хуулийн өмнө хариуцлага үүрэх болно.
- Өөрийн эрх ашгаа хамгаалуулж чадахгүй.
- Хууль, дүрэм журмын дагуу хийхгүй бол хий дэмий бусдыг унагаах болно.
- Өөрийн хийж буй зүйлээ сайн таниагүй бол хамтран ажиллах оролцоо биш идэвхитэй байх нэгнээ мухардуулна. Тиймээс сайн судалгаа нотолгоо, дүн шинжилгээ хийсэн байх хэрэгтэй. Нийгэмд оролцох оролцооны сөргөөр нөлөөлөх нөлөөллийн дөрөв дэхь илрэл дээр жишээ дурдья. Миний нэг таньдаг ахыг ТББ- аас ихээр мөнгө идсэн гэж нэг атаа жөтөө өвөрлөсөн нэгэн шүүхэд сэм өгөөд түүнд ихээр төвөг удсан боловч бүх санал гомдлыг үнэн зөвөөр нь хуулийн байгууллагын хүмүүсийг өөрсдөөр нь хянаж хийж өгөхийг өнөөх ах маань хүсэлт тавьсан. Анх гомдол гаргасан хүн зөвхөн өөрөө биш өрөөл нэгнийг ятган бүлэг хүмүүсийг уриалан дуудаж худлаа мэдээллээр ятган хамруулсан нь шүүхийн байгууллагын хяналтаар илэрч хэд хэдэн хүнийг худлаа мэдээлэл, ам өчиг өгсөн гэсэн арга хэмжээ болон мөнгөн торгуулийг хүлээлгэж тэднийг хохироосон. Үүнээс хойш өнөөх эмэгтэйтэй хамтарч байсан идэвхитэй хэд хэдэн гишүүнийг нь нийгмийн ямар ч идэвхигүй болгосон байна. Иймээс иймэрхүү гоомой үйлдэл хийх нь бусдад ямар их хор хөнөөл учруулж буйг анхаарах нь зүйн хэрэг болж байна. Бидний нийгэмд хийх гэж байгаа зүйл мааань өөрсдийн албан тушаал, нэр хүндийн төлөө бус, бусдын эрх ашгийн төлөө гэсэн зорилготой байвал хэн хэндээ зөв нөлөөлөлтэйгээр эрх ашгаа хүртэх болно.
Нийгмийн гол бүрэлдэхүүн нь, бүрдүүлэгч нь хүн. Тиймээс хүний оролцоогүйгээр хүний нийгмийг бүрдүүлж чадах уу? Хамтын үйл ажиллагаа, харилцаа, оролцооноос нийгмийн үйл ажиллагаа шалтгаална. Бүгдээрээ яривал буруугүй, бүлээн усаар угаавал хиргүй гэгчээр аливаа үйл хэрэгт хамтаар санал хүсэлтээ хэлэлцвэл зөв оновчтой шийдэлд хүрнэ. Гэвч аливаа асуулдлыг шийддэг цөөнх хэдэн хүн л байдаг. Яг үнэндээ иргэн бүр улс төрийн оролцоо гэдэгт төдийлөн сайн оролцдоггүй, мэддэггүй. Бид ч мөн адил. Иргэн нэг бүр нийгмийн оролцоотой байвал хөгжил дэвшилд өөрчлөлт орно гэдгийг ардчилсан өнөөгийн нийгэм ил тод болгож өгсөнөөр бид өөрсдийн үүрэг, хариуцлагын нэгээхэн хэлбэрийг харж байна. Өөрөөр хэлбэл иргэний нийгмийн хөгжлийн явц нь хүний хөгжил, идэвх, оролцоо, санаачлагаас бас хамаарах юм байна гэж ойлгож байна. Иймд иргэн бид маань нийгмийн хөгжилд нөлөөтэй байх юм бол өөрсдийгөө хөгжүүлж боловсруулж байж иргэнийхээ нийгмийн хөгжилд нөлөөлөх нь ээ. За надтай надгүй болж л таарна, ер нь тэгсээр байсан юм чинь гэдэг ухаршсан үзлээсээ салах цаг аль хэдийнээ болжээ. Хүн нийгмийн гишүүнийхээ хувьд үүргээ гүйцэтгэж байж эрхээ эдэлнэ. Бид хаана ч, ямар ч нөхцөл байдалд байсан ч нийгмийн нэгээхэн хүрээ салбарт хамрагдсан л байгаа. Тйимээс түүнтэй харьяалагдаж байх нь иргэн бидний үүрэг байх нь. Оролцоо гэхээр томоохон юмыг харах, мөрөөдөх биш. Яг хажууд байгаа надад хийчихмээр байгаа зүйлээсээ эхлэх нь гэж ойлгож байна. Миний хийх ёстой зүйлийг би л хийх болно. Иргэн нэг бүрийн жижигхэн ч гэсэн оролцоо идэвх санаачлага байвал далайд дусал нэмэр гэгчээр хөгжилд нэмэр болох нь ээ. Иргэн та өөрийнхөө нийгмийн амьдралд оролцохгүй бол юу болох вэ? гэвэл би л хохирох болно. Бас надад хандсан нийгмийн халамж, эрхийг эдэлж чадахгүй. Өөрөө нийгмийн гадна орших болов уу. Оролцоо байхгүй юм чинь хаана юу болж байгааг ч мэдрэхгүй, хүртэхгүй байх болно. Таны нийгэмд хийх орон зай хоосон л байна. Тэгээд ч зогсохгүй биеэ авч явах чадвар сул болж өөрөө нийгмийн эмзэглүүлж байгаа асуудал нь болох сөрөг тал үүсдэг. Төр засаг иргэн нэг бүрийн асуудлыг шийдэж чадахгүй учраас бид өөрөө өөрсдийнхөө төлөө хийх ёстой. Тиймээс төрийн тогтолцоог бүрдүүлж байгаа хамтын бүлэг жижиг хэсгүүд болох бид санаа зорилгоо нэгтгэн өөр хоорондоо зохицож, хамтран ажиллаж чадваас тэр л зүйл маань өөрийн нийгмийнхээ хөгжилд оролцож хувь нэмрээ оруулж байгаа нь тэр юмаа. Ингэвэл төр нийгмийнхээ өмнө хариуцлагатай байж үүргээ гүйцэтгэж байгаа гэсэн үг. Ардчилсан нийгэмд чухал асуудлыг ард түмний санал асуулгаар шийдэх ёстой байдаг учраас таны миний оролцоо ихээхэн хувь нэмэртэй болж байна.
Äîëæèíñ¿ðýí, Пүрэвгàðüä
1.Èðãýí òà òºð íèéãìèéí ¿éë õýðýãò øóóä áà øóóä áóñààð õýðõýí îðîëöîõ âý ?
Èðãýí õ¿íèé èäýâõèòýé îðîëöîî áîë àðä÷èëàëûí íýã ¿íýò ç¿éë, ò¿¿íèé ìºí ÷àíðûí èëýð- õèéëýë áîëäîã áà îðîí íóòãèéí óëñ îðíû íèéãìèéí àìüäðàëä èðãýäèéí èäýâõèòýé, ººðñ -äèéí ñàéí äóðûí ¿íäñýí äýýð îðîëöîõ íü àðä÷èëàëûí ãîë àñóóäàë þì.
Ìîíãîë Óëñûí Үíäñýí õóóëèéí Ãóðàâäóãààð çүéëä “Ìîíãîë Óëñàä çàñãèéí áүõ ýðõ àðä òүìíèé ìýäýëä áàéíà. Ìîíãîëûí àðä òүìýí òөðèéí үéë õýðýãò øóóä îðîëöîæ, ìөí ñîíãîæ áàéãóóëñàí òөðèéí ýðõ áàðèõ òөëөөëөã÷äèéí áàéãóóëëàãààðàà óëàìæëàí ýíýõүү ýðõýý ýäýëíý” õýìýýí òóíõàãëàæ, äýýðõ ýðõèéã áàòàëãààæóóëñàí áàéíà. Èðãýä ººðèéí áàéãóóëñàí òºðèéã ººðòºº ¿éë÷ë¿¿ëýõèéí òóëä òàòâàð ºã÷, ººðººð õýëáýë õàëààñíààñàà ñàíõ¿¿æ¿¿ëäýã. Èðãýäèéí øóóä îðîëöîîíû ýðõèéã áîäèòîé õýðýãæ¿¿ëýõèéí ¿íäýñ íü ìýäýýëýëòýé áàéõ æàì ¸ñîí áèëýý.
• Èðãýí ñàéí, ¿íýí ìýäýýëýëã¿é áîë ñîíãóóëü øóäàðãà áîëîõã¿é, ñîíãîã÷ çөâ ñîíãîëò õèéõ áîëîìæã¿é.
• Èðãýí ñàéí, ¿íýí ìýäýýëýëã¿é áîë ººðèéí èòãýæ ñîíãîñîí ýðõýì ò¿øýýä, òýäíèé õÿíàëòàä áàéõ ¸ñòîé Çàñãèéí ãàçàð, ò¿¿íèé áàéãóóëëàãà, òýäãýýðèéí àëáàí òóøààëòíû ¿éë àæèëëàãààã õÿíàõ, áóëõàéã èëð¿¿ëýõ, áóðóó øèéäâýðèéã ýñýðã¿¿öýõ, çàñàæ çàëðóóëàõûã øààðäàæ, øóäàðãà ¸ñûã òîãòîîæ ÷àäàõã¿é.
• Èðãýí ñàéí, ¿íýí ìýäýýëýëòýé áàéõ ýðõèéã õóóëèàð áàòàëãààæóóëàõã¿é áîë òºðèéí õýðýãò øóóä îðîëöîæ ÷àäàõã¿é
Иймээс энэ хаврын намуудын амлалт нэхэх иргэний хөдөлгөөнүүдийн тавьж байгаа шаардлага нь эдийн засгийн зөв бодлого явуулах, газрын баялгыг ард түмэнд тэгш хувиарлах, нийгэмд шудрага ёс тогтооход ард иргэд эвлэлдэн нэгдэж сонгуульд ямар аргаар хамаагүй ард иргэдийн санлыг авч төрийн эрхэнд гарсан намуудын эрх ашгийг хөндөж байна.
2.ßìàð àðãà çàìóóäààð èðãýí õ¿í îðîëöîõ áîëîìæòîé âý ?
Òºð áà íèéãìèéí ¿éë õýðýãò èðãýäèéã òàòàí îðóóëñíààð èðãýäèéã, òºðèéí àæèëòíóóä àëü àëèíûã íü õàðèóöëàãàòàé áîëãîäîã. Èðãýí õ¿íèé îðîëöîæ áîëîõ àðãóóäàä:
- Èðãýäèéí çºâëºõ á¿ëýã àæèëëóóëàõ
- Èðãýäèéí ñàíàë àñóóëãà ÿâóóëäàã áàéõ
- Òîäîðõîé àñóóäëààðõ çîðèëòîò á¿ëãèéíõýíòýé á¿ëãèéí ÿðèëöëàãà õèéõ,
- Îëîí íèéòèéí äóó õîîëîéã ñîíñîõ àðãà õýìæýý çîõèîí áàéãóóëàõ- Îëîí íèéòèéí ñàíàë, çºâëºìæèéã àâàõ óóëçàëò çîõèîí áàéãóóëàõ- Îëîí íèéòèéí ôîðóì çîõèîí áàéãóóëàõ ã.ì.
3.Ìîíãîë óëñûí ¯íäñýí õóóëüä èðãýíèé îðîëöîîíû òàëààð þó ãýæ çààñàí áàéäàã ?
- Ìîíãîë Óëñûí ¿íäñýí õóóëü 1 á¿ëýã 3-ð ç¿éë, 2-ð á¿ëýã 16-ð ç¿éëèéí 9,10-ä Ìîíãîë óëñàä çàñãèéí á¿õ ýðõ àðä ò¿ìíèé ìýäýëä áàéíà.Ìîíãîëûí àðä ò¿ìýí òºðèéí ¿éë õýðýãò øóóä îðîëöîæ ìºí ñîíãîæ áàéãóóëñàí òºëººëºã÷äèéí áàéãóóëàãààðàà óëàìæëàí ýíýõ¿¿ ýðõýý ýäýëíý.
-Ìîíãîë Óëñûí ¿íäñýí õóóëü 2 á¿ëýã 16-ð ç¿éëèéí 12-ä Òºðèéí áàéãóóëëàãà àëáàí Òóøààëòàíä ºðãºäºë ãîìäëîî ãàðãàæ øèéäâýð¿¿ëýõ ýðõòýé.Òºðèéí áàéãóóëëàãà àëáàí
òóøààëòàí èðãýäèéí ºðãºäºë ãîìäëûã õóóëèéí äàãóó øèéäâýðëýõ ¿¿ðýãòýé.
- Ìîíãîë Óëñûí ¿íäñýí õóóëü 2-ð á¿ëýã 16-ð ç¿éëèéí 16-ä Èòãýë ¿íýìøèëòýé áàéõ, ¿çýë
áîäëîî ÷ºëººòýé èëýðõèéëýõ,¿ã õýëýõ, õýâëýí íèéòëýõ, òàéâàí æàãñààë öóãëààí õèéõ
ýðõ ÷ºëººòýé. Æàãñààë öóãëààí õèéõ æóðìûã õóóëèàð òîãòîîíî.
4.Èðãýí õ¿í òà íèéãýì îð÷èíäîî íºëººëæ ÷àäàõ óó ? ßàæ
Îäîîãèéí íèéãýìä àìüäàð÷ áóé õ¿ì¿¿ñèéí äèéëýíõ íü ºí㺠ìºí㺠õàðàõ áîëñîí òºäèé- ã¿é áýëýí÷ëýõ ñýòãýëãýýòýé áîëñîí. ͺ㺺 òàëààñ äýëõèé íèéò ãëîáàë÷èëàãäàæ, îð÷íû ò¿ðãýí ººð÷ëºëòººñ õîöîð÷ áàéãààãàà ìýäýð÷ áàéíà.
5.Òà ýñâýë òàíòàé õîëáîîòîé îð÷èí íºõöºë áà õ¿ì¿¿ñèéí àñóóäàëä îðîëöîõ õýðýãòýé ãýæ áîäñîí ç¿éë òàíä òîõèîëäñîí óó ? Æèøýý ãàðãàíà óó ? Òýãýýä þó áîëñîí áý ? Ìàíàé õºäºº îðîí íóòàãò ñóðãóóëèóäûí çàðèì áàãø íàðûí ìýäëýã áîëîâñðîë ìóó íü íèëýýä õàðàãääàã áºãººä ¿¿íèé ãîë øàëòãààí íü íýã òàëààñ ÷àíàðã¿é áîëîâñðîë ýçýìøñýí áàãø íàðûã àâ÷ àæèëëóóëäàã ,íºãºº òàëààñ ñóðãóóëèéí ñàíõ¿¿æèëòèéã øèéäýõ íýðýýð íýã àíãèä îëîí õ¿¿õýä ýëñ¿¿ëýí àâàõàä àíõààðäàã ó÷ðààñ àðä ò¿ìíèé õ¿¿õä¿¿äèéí èðýýä¿éãýýð òîãëîæ áàéíà. Æèøýýëáýë ìàíàé òºðëèéí íýã õ¿¿õýä 1-ð 10 æèëèéí 4-í Á àíãèä ñóðäàã.
Òýð õè÷ýýëäýý òààðóó ñóðàëöäàã.Ó÷èð íü áàãø íü àíãèéí äàðãà õ¿¿õäýä õè÷ýýëèéí áóñ öàãààð ãàíöààð÷èëæ õè÷ýýë çààãààä áóñàä õ¿¿õä¿¿äýä çààëãóóëäàã .Èéìýýñ õ¿¿õä¿¿ä õè÷ýýëäýý ñîíèðõîëã¿é áîëæ öàãèéã ¿ð á¿òýýëã¿é ºíãºð¿¿ëäýã ó÷ðààñ ñóðàõ ñîíèðõîëã¿é áîëñîí. 6.Õýðâýý òàíû äóó õîîëîé õ¿ðýýã¿é áîë ó÷èð øàëòãààíóóäàà áîäîîä áè÷íý ¿¿ ? Òà ººðèéí äóó õîîëîéãîî õ¿ðãýõèéí òóëä þóã õèéæ áîëîõ áàéñàí áý ?
Ò¿¿íèé ýöýã ýõ áîëîí áèä ÿàõàà ìýäýõã¿é áàéãàà.Ýõíèé óäàà Àíãèéí áàãøèä íü õ¿¿õäèéíõýý òàëààð õýëñýí áîëîâ÷ ººðèé㺺 ºìººðäºã.Äàðààãèéí óäàà áàãà àíãèéí õè÷ýýëèéí ýðõëýã÷èä õýëñýí.Ãýâ÷ ìºí òóõàéí áàãøèéí áóðóóòàé ãýæ àâ÷ ¿çýýã¿é.Ó÷èð íü òýð áàãøààñ óäèðäëàãóóä íü õàõóóëü àâñàí ó÷ðààñ ¿ã õýëæ ÷àääàãã¿é. Àéìãèéí áîëîâñðîëûí õÿíàëòûí áàéöààã÷ààð øàëãóóëæ áîëîõ áàéñàí áîëîâ÷ õ¿¿õýä ººðºº çºâøººðäºãã¿é.
7. Èðãýäèéí îðîëöîîíû àìæèëòòàé ,àìæèëòã¿é ó÷èð øàëòãààíóóäûã ãàðãàæ èðíý ¿¿ ? Èðãýäèéí îðîëöîîíû àìæèëòòàé õýðýãæèæ ÷àäàõã¿é áàéãààãèéí øàëòãààí íü : Íýãä¿ãýýðò íèéãýì, ñî¸ëòîé õîëáîí àâ÷ ¿çýõ íü ç¿éòýé ãýæ ¿çýæ áàéíà. ¯¿íä òºðºº äýýäëýõ ¿çýë, îðîëöîîíû èäýâõè, ñîíèðõîë òºëºâøººã¿é, óëñ òºðèéí çàëõóóðàë, áýëýí÷ëýõ ñýòãýëãýýòýé õîëáîîòîé áà ýíý áàéäëààñ áîëæ øèéäâýð ãàðãàã÷äûí õ¿íä ñóðòàë, ýðõ ìýäëýýðýý äàëàéëãàõ áàéäàëòàé áàéíãà òóëãàðäàã. Õî¸ðäóãààðò: ãîë øàëòãààí áîë ÿäóóðàë. ßäóóãèéí óëìààñ òºðèéí áîäëîãî, øèéäâýðò ººðèéí ñàíàà áîäëîî èëýðõèéëæ, òóñãàæ, îðîëöîõûã ÷óõàë÷ëàõààñ èë¿¿ ººðèéí ãýð á¿ëèéí ýäèéí çàñãèéí ¿éë àæèëëàãààíäàà ãîë àíõààðëàà õàíäóóëæ áàéíà.
1.Èðãýí òà òºð íèéãìèéí ¿éë õýðýãò øóóä áà øóóä áóñààð õýðõýí îðîëöîõ âý ?
Èðãýí õ¿íèé èäýâõèòýé îðîëöîî áîë àðä÷èëàëûí íýã ¿íýò ç¿éë, ò¿¿íèé ìºí ÷àíðûí èëýð- õèéëýë áîëäîã áà îðîí íóòãèéí óëñ îðíû íèéãìèéí àìüäðàëä èðãýäèéí èäýâõèòýé, ººðñ -äèéí ñàéí äóðûí ¿íäñýí äýýð îðîëöîõ íü àðä÷èëàëûí ãîë àñóóäàë þì.
Ìîíãîë Óëñûí Үíäñýí õóóëèéí Ãóðàâäóãààð çүéëä “Ìîíãîë Óëñàä çàñãèéí áүõ ýðõ àðä òүìíèé ìýäýëä áàéíà. Ìîíãîëûí àðä òүìýí òөðèéí үéë õýðýãò øóóä îðîëöîæ, ìөí ñîíãîæ áàéãóóëñàí òөðèéí ýðõ áàðèõ òөëөөëөã÷äèéí áàéãóóëëàãààðàà óëàìæëàí ýíýõүү ýðõýý ýäýëíý” õýìýýí òóíõàãëàæ, äýýðõ ýðõèéã áàòàëãààæóóëñàí áàéíà. Èðãýä ººðèéí áàéãóóëñàí òºðèéã ººðòºº ¿éë÷ë¿¿ëýõèéí òóëä òàòâàð ºã÷, ººðººð õýëáýë õàëààñíààñàà ñàíõ¿¿æ¿¿ëäýã. Èðãýäèéí øóóä îðîëöîîíû ýðõèéã áîäèòîé õýðýãæ¿¿ëýõèéí ¿íäýñ íü ìýäýýëýëòýé áàéõ æàì ¸ñîí áèëýý.
• Èðãýí ñàéí, ¿íýí ìýäýýëýëã¿é áîë ñîíãóóëü øóäàðãà áîëîõã¿é, ñîíãîã÷ çөâ ñîíãîëò õèéõ áîëîìæã¿é.
• Èðãýí ñàéí, ¿íýí ìýäýýëýëã¿é áîë ººðèéí èòãýæ ñîíãîñîí ýðõýì ò¿øýýä, òýäíèé õÿíàëòàä áàéõ ¸ñòîé Çàñãèéí ãàçàð, ò¿¿íèé áàéãóóëëàãà, òýäãýýðèéí àëáàí òóøààëòíû ¿éë àæèëëàãààã õÿíàõ, áóëõàéã èëð¿¿ëýõ, áóðóó øèéäâýðèéã ýñýðã¿¿öýõ, çàñàæ çàëðóóëàõûã øààðäàæ, øóäàðãà ¸ñûã òîãòîîæ ÷àäàõã¿é.
• Èðãýí ñàéí, ¿íýí ìýäýýëýëòýé áàéõ ýðõèéã õóóëèàð áàòàëãààæóóëàõã¿é áîë òºðèéí õýðýãò øóóä îðîëöîæ ÷àäàõã¿é
Иймээс энэ хаврын намуудын амлалт нэхэх иргэний хөдөлгөөнүүдийн тавьж байгаа шаардлага нь эдийн засгийн зөв бодлого явуулах, газрын баялгыг ард түмэнд тэгш хувиарлах, нийгэмд шудрага ёс тогтооход ард иргэд эвлэлдэн нэгдэж сонгуульд ямар аргаар хамаагүй ард иргэдийн санлыг авч төрийн эрхэнд гарсан намуудын эрх ашгийг хөндөж байна.
2.ßìàð àðãà çàìóóäààð èðãýí õ¿í îðîëöîõ áîëîìæòîé âý ?
Òºð áà íèéãìèéí ¿éë õýðýãò èðãýäèéã òàòàí îðóóëñíààð èðãýäèéã, òºðèéí àæèëòíóóä àëü àëèíûã íü õàðèóöëàãàòàé áîëãîäîã. Èðãýí õ¿íèé îðîëöîæ áîëîõ àðãóóäàä:
- Èðãýäèéí çºâëºõ á¿ëýã àæèëëóóëàõ
- Èðãýäèéí ñàíàë àñóóëãà ÿâóóëäàã áàéõ
- Òîäîðõîé àñóóäëààðõ çîðèëòîò á¿ëãèéíõýíòýé á¿ëãèéí ÿðèëöëàãà õèéõ,
- Îëîí íèéòèéí äóó õîîëîéã ñîíñîõ àðãà õýìæýý çîõèîí áàéãóóëàõ- Îëîí íèéòèéí ñàíàë, çºâëºìæèéã àâàõ óóëçàëò çîõèîí áàéãóóëàõ- Îëîí íèéòèéí ôîðóì çîõèîí áàéãóóëàõ ã.ì.
3.Ìîíãîë óëñûí ¯íäñýí õóóëüä èðãýíèé îðîëöîîíû òàëààð þó ãýæ çààñàí áàéäàã ?
- Ìîíãîë Óëñûí ¿íäñýí õóóëü 1 á¿ëýã 3-ð ç¿éë, 2-ð á¿ëýã 16-ð ç¿éëèéí 9,10-ä Ìîíãîë óëñàä çàñãèéí á¿õ ýðõ àðä ò¿ìíèé ìýäýëä áàéíà.Ìîíãîëûí àðä ò¿ìýí òºðèéí ¿éë õýðýãò øóóä îðîëöîæ ìºí ñîíãîæ áàéãóóëñàí òºëººëºã÷äèéí áàéãóóëàãààðàà óëàìæëàí ýíýõ¿¿ ýðõýý ýäýëíý.
-Ìîíãîë Óëñûí ¿íäñýí õóóëü 2 á¿ëýã 16-ð ç¿éëèéí 12-ä Òºðèéí áàéãóóëëàãà àëáàí Òóøààëòàíä ºðãºäºë ãîìäëîî ãàðãàæ øèéäâýð¿¿ëýõ ýðõòýé.Òºðèéí áàéãóóëëàãà àëáàí
òóøààëòàí èðãýäèéí ºðãºäºë ãîìäëûã õóóëèéí äàãóó øèéäâýðëýõ ¿¿ðýãòýé.
- Ìîíãîë Óëñûí ¿íäñýí õóóëü 2-ð á¿ëýã 16-ð ç¿éëèéí 16-ä Èòãýë ¿íýìøèëòýé áàéõ, ¿çýë
áîäëîî ÷ºëººòýé èëýðõèéëýõ,¿ã õýëýõ, õýâëýí íèéòëýõ, òàéâàí æàãñààë öóãëààí õèéõ
ýðõ ÷ºëººòýé. Æàãñààë öóãëààí õèéõ æóðìûã õóóëèàð òîãòîîíî.
4.Èðãýí õ¿í òà íèéãýì îð÷èíäîî íºëººëæ ÷àäàõ óó ? ßàæ
Îäîîãèéí íèéãýìä àìüäàð÷ áóé õ¿ì¿¿ñèéí äèéëýíõ íü ºí㺠ìºí㺠õàðàõ áîëñîí òºäèé- ã¿é áýëýí÷ëýõ ñýòãýëãýýòýé áîëñîí. ͺ㺺 òàëààñ äýëõèé íèéò ãëîáàë÷èëàãäàæ, îð÷íû ò¿ðãýí ººð÷ëºëòººñ õîöîð÷ áàéãààãàà ìýäýð÷ áàéíà.
5.Òà ýñâýë òàíòàé õîëáîîòîé îð÷èí íºõöºë áà õ¿ì¿¿ñèéí àñóóäàëä îðîëöîõ õýðýãòýé ãýæ áîäñîí ç¿éë òàíä òîõèîëäñîí óó ? Æèøýý ãàðãàíà óó ? Òýãýýä þó áîëñîí áý ? Ìàíàé õºäºº îðîí íóòàãò ñóðãóóëèóäûí çàðèì áàãø íàðûí ìýäëýã áîëîâñðîë ìóó íü íèëýýä õàðàãääàã áºãººä ¿¿íèé ãîë øàëòãààí íü íýã òàëààñ ÷àíàðã¿é áîëîâñðîë ýçýìøñýí áàãø íàðûã àâ÷ àæèëëóóëäàã ,íºãºº òàëààñ ñóðãóóëèéí ñàíõ¿¿æèëòèéã øèéäýõ íýðýýð íýã àíãèä îëîí õ¿¿õýä ýëñ¿¿ëýí àâàõàä àíõààðäàã ó÷ðààñ àðä ò¿ìíèé õ¿¿õä¿¿äèéí èðýýä¿éãýýð òîãëîæ áàéíà. Æèøýýëáýë ìàíàé òºðëèéí íýã õ¿¿õýä 1-ð 10 æèëèéí 4-í Á àíãèä ñóðäàã.
Òýð õè÷ýýëäýý òààðóó ñóðàëöäàã.Ó÷èð íü áàãø íü àíãèéí äàðãà õ¿¿õäýä õè÷ýýëèéí áóñ öàãààð ãàíöààð÷èëæ õè÷ýýë çààãààä áóñàä õ¿¿õä¿¿äýä çààëãóóëäàã .Èéìýýñ õ¿¿õä¿¿ä õè÷ýýëäýý ñîíèðõîëã¿é áîëæ öàãèéã ¿ð á¿òýýëã¿é ºíãºð¿¿ëäýã ó÷ðààñ ñóðàõ ñîíèðõîëã¿é áîëñîí. 6.Õýðâýý òàíû äóó õîîëîé õ¿ðýýã¿é áîë ó÷èð øàëòãààíóóäàà áîäîîä áè÷íý ¿¿ ? Òà ººðèéí äóó õîîëîéãîî õ¿ðãýõèéí òóëä þóã õèéæ áîëîõ áàéñàí áý ?
Ò¿¿íèé ýöýã ýõ áîëîí áèä ÿàõàà ìýäýõã¿é áàéãàà.Ýõíèé óäàà Àíãèéí áàãøèä íü õ¿¿õäèéíõýý òàëààð õýëñýí áîëîâ÷ ººðèé㺺 ºìººðäºã.Äàðààãèéí óäàà áàãà àíãèéí õè÷ýýëèéí ýðõëýã÷èä õýëñýí.Ãýâ÷ ìºí òóõàéí áàãøèéí áóðóóòàé ãýæ àâ÷ ¿çýýã¿é.Ó÷èð íü òýð áàãøààñ óäèðäëàãóóä íü õàõóóëü àâñàí ó÷ðààñ ¿ã õýëæ ÷àääàãã¿é. Àéìãèéí áîëîâñðîëûí õÿíàëòûí áàéöààã÷ààð øàëãóóëæ áîëîõ áàéñàí áîëîâ÷ õ¿¿õýä ººðºº çºâøººðäºãã¿é.
7. Èðãýäèéí îðîëöîîíû àìæèëòòàé ,àìæèëòã¿é ó÷èð øàëòãààíóóäûã ãàðãàæ èðíý ¿¿ ? Èðãýäèéí îðîëöîîíû àìæèëòòàé õýðýãæèæ ÷àäàõã¿é áàéãààãèéí øàëòãààí íü : Íýãä¿ãýýðò íèéãýì, ñî¸ëòîé õîëáîí àâ÷ ¿çýõ íü ç¿éòýé ãýæ ¿çýæ áàéíà. ¯¿íä òºðºº äýýäëýõ ¿çýë, îðîëöîîíû èäýâõè, ñîíèðõîë òºëºâøººã¿é, óëñ òºðèéí çàëõóóðàë, áýëýí÷ëýõ ñýòãýëãýýòýé õîëáîîòîé áà ýíý áàéäëààñ áîëæ øèéäâýð ãàðãàã÷äûí õ¿íä ñóðòàë, ýðõ ìýäëýýðýý äàëàéëãàõ áàéäàëòàé áàéíãà òóëãàðäàã. Õî¸ðäóãààðò: ãîë øàëòãààí áîë ÿäóóðàë. ßäóóãèéí óëìààñ òºðèéí áîäëîãî, øèéäâýðò ººðèéí ñàíàà áîäëîî èëýðõèéëæ, òóñãàæ, îðîëöîõûã ÷óõàë÷ëàõààñ èë¿¿ ººðèéí ãýð á¿ëèéí ýäèéí çàñãèéí ¿éë àæèëëàãààíäàà ãîë àíõààðëàà õàíäóóëæ áàéíà.
Ñ. ĺìºí. Èðãýí òà òºð áà íèéãìèéí ¿éë õýðýãò øóóä áà øóóä áóñààð õýðõýí
îðîëöîõ âý? ßìàð àðãà çàìóóäààð èðãýí õ¿í îðîëöîõ áîëîìæòîé âý? Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëüä èðãýíèé îðîëöîîíû òàëààð þó ãýæ çààñàí áàéäàã âý? Èðãýí õ¿í òà íèéãýì îð÷èíäîî íºëººëæ ÷àäàõ óó? ßàæ?
ßìàð ÷ óëñûí èðãýí áàéñàí ººðèéí óëñ îðíû ¿éë õýðýãò øóóä áà øóóä áóñ õýëáýðýýð îðîëöîæ, ººðèéí äóó õîîëîéã õ¿ðãýæ áîëíî. Øóóä õýëáýð íü ººðèéí áèåýð õîëáîãäîõ àëáàí òóøààëòíóóäàä ºðãºõ áè÷èã ºãºõ, óóëçàæ ÿðèëöàõ çýðýã õýëáýðèéã õýëíý. Øóóä áóñ õýëáýð íü áóñàä ñàíàà õ¿ì¿¿ñòýéãýý íèéëæ æàãñààë öóãëààí õèéõ, ººð õýí íýãíýýð äàìæóóëàí õîëáîãäîõ àëáàí òóøààëòàíä ìýäýãäýõ çýðýã õýëáýð îðíî. Èðãýí õ¿í æèæèã ç¿éëýýñ ýõýëæ áàéãàà áîë øóóä îðîëöîî íü äýýð. ßàãààä ãýâýë ººðºº áóñäûã óðèàëàí äóóäàæ, õàìòðàí àæèëëàæ áàéæ, öººí õ¿íýýð ÷ õàìààã¿é ñàíàà íèéëñýí íýã áàã á¿ðä¿¿ëæ ÷àäâàë èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé. Íýëýýí òîìîîõîí îëíûã õàìàðñàí àñóóäàë áàéâàë øóóä áîëîí øóóä áóñ àëü ÷ õýëáýðýýð íü ºðñºëäºõ áîëîìæòîé. Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëüä èðãýíèé îðîëöîîíû òàëààð “èðãýí õ¿í ÷ºëººòýé äóó õîîëîéãîî èëýðõèéëýõ ýðõòýé, ìºí ýðõýý õàìãààëàõ áîëîí õàìãààëóóëàõ, ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõ” ¸ñòîé. Áèä àðä÷èëñàí íèéãýìä àìüäàð÷ áàéíà. Àðä÷èëñàí íèéãýìä õ¿í ÷ºëººòýé äóó õîîëîéãîî èëýðõèéëýõ ¸ñòîé. Õ¿í ýðõ íü èõ áàãà ÿìàð íýã õýìæýýãýýð çºð÷èãäñºí ó÷ðààñ ë òýìöýë õèéäýã. Õ¿íèé ýðõ çºð÷èã人ã¿é áîë õýí ìàðãààí õèéõã¿é. Ìîíãîë Óëñûí èðãýí ººðèéí çºð÷èãäñºí ýðõýý õàìãààëàõûí òóëä òýìöýõ áîëîí óëñ ýõ îðíîîðîî ýíý óëñûí èðãýíèé õóâüä çºð÷èãäñºí ýðõýý õàìãààëóóëàõ ¸ñòîé. ßàãààä ãýâýë óëñ îðîí àðä ò¿ìíýýñ á¿ðääýã. Õýí ÷ åðºíõèéëºã÷ áîëæ, Èõ Õóðëûí ãèø¿¿í áîëæ, äàðãà ñàéä áîëæ òºðäºãã¿é. Òýä àðä ò¿ìíèé äóíäààñ òºðºí ãàðäàã. Òèéìýýñ ÷ àðä ò¿ìýíã¿é óëñ ãýæ áàõéã¿é áºãººä óëñ îðîí àðä ò¿ìíýý õàìãààëàõ, àðä ò¿ìýíäýý ¿éë÷ëýõ ¸ñòîé. Ýõ îðîí àðä ò¿ìíýý ºì㺺ëæ, õàìãààëæ, àðä ò¿ìýíäýý ¿éë÷èëäýã ó÷èð àðä ò¿ìýí íü ýðãýýä ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõ ¸ñòîé. ªºðººð õýëáýë õ¿í ýðõýý ÷ ýäýëæ, ¿¿ðãýý ÷ áèåë¿¿ëýõ ó÷èðòàé. Õ¿í ýðõýý ýäýëäýã ìºðò뺺 ¿¿ðãýý óìàðòäàã òàë ñ¿¿ëèéí ¿åä èõ áîëæ áàéíà. Èäýâõèòýé, áóñäûí ýðõ àøãèéí òºëºº òýìöäýã õ¿ì¿¿ñ áàéãàà. Òýãýõäýý èðãýí õ¿í á¿ð òîäîðõîé õýìæýýãýýð íèéãýì îð÷èíäîî íºëººëºõ õýðýãòýé. ªºðººð õýëáýë íèéãìýýñ òàñàðõàé, íèéãìèéí ãàäíà áèø íèéãýì äîòðîî, èäýâõèòýé àìüäðàõ ¸ñòîé. Èðãýí õ¿í á¿ð òîäîðõîé õýìæýýãýý𠺺ðèéí ìýäýëã¿é íèéãìèéí õàðèëöààíä îðæ áàéäàã. Æèøýý íü: Õ¿í íààä çàõ íü ºã뺺 áîñîîä àæèë òºðºë人 ÿâàõäàà òýýâðèéí õýðýãñëýýð çîð÷èíî, êîíäóêòîðòîé õàðèëöàíà. Ýñâýë äýëã¿¿ðýýñ òàëõàà àâíà, ýíý ¿åä õóäàëäàã÷òàé õàðèëöàíà. Ãýõäýý õàìãèéí ÷óõàë íü èäýâõèòýé áàéõ íü ÷óõàë. Èõýíõ õ¿í õîãèéí ñàâ áàéõàä ë õàæóóãààð íü õîãîî õàÿäàã. Ýíýõ¿¿ ýíãèéí æèøýýíýýñ õàðàõàä ë õ¿í ãýäýã ýðõýý ýäëýõèéí òóëä òýìöäýã, ¿¿ðãýý ìýääýã áàéæ ¿¿ðãýý óõàìñàðëàæ, áèåë¿¿ëýõã¿é áàéãàà íü õàðàãäàæ áàéíà. Òýãýõýýð áèä òîì ç¿éëýýñ áèø, áàãà ç¿éëýýñ ýõýëæ îð÷èíäîî íºëººëíº. Õîãèéí õàÿæ áîëîõã¿é ãýäãèéã ìýääýã ó÷ðààñ õýðýãæ¿¿ëýýä ë õîãîî õîãèéí ñàâàíä íü õèé÷èõ õýðãýòýé. Èíãýæ ñóðâàë ýíý ÷ áàñ îð÷èíäîî íºëººëæ áàéãàà õýðýã. Íýã õ¿í õîãèéí ñàâàíä õîãîî õèéæ áàéãààã õàæóóä íü áàéãàà õ¿¿õýä, ýñâýë ººð õýí íýãýí õàðâàë ¿¿íýýñ æèøýý àâíà.
Òà ýñâýë òàíòàé õîëáîîòîé îð÷èí íºõöºë áà õ¿ì¿¿ñèéí àñóóäàëä îðîëöîõ õýðýãòýé ãýæ áîäñîí ç¿éë òàíä òîõèîëäñîí óó? Æèøýý ãàðãàíà óó? Òýãýýä þó áîëñîí áý? Õýðâýý òàíû äóó õîîëîé /îðîëöîî/ õ¿ðýýã¿é áîë ó÷èð øàëòãààíóóäàà áîäîîä áè÷íý ¿¿! Òà ººðèéí äóó õîîëîéãîî õ¿ðãýõèéí òóëä þóã õèéæ áîëîõ áàéñàí áý? ªºðèéíõºº ýñâýë ººð íýã õ¿íèé æèøýýãýýð èðãýäèéí îðîëöîîíû àìæèëòòàé/àìæèëòã¿é ó÷èð øàëòãààíóóäààñ ãàðãàæ èðíý ¿¿! Àëü íýãèéã íü.
Åð íü îðîëöîõûã õ¿ññýí ç¿éë îëîí áàéäàã. Æèøýý íü: Àéë õºðø¿¿ä õîã, óãààäñàà ãàäàà ãóäàìæèíäàà àñãàõ, õ¿¿õä¿¿ä õîîðîíäîî çîäîëäîõ, çàìûí õàëüòèðãàà, óòàà, çàìûí ò¿ãæðýý, ñîãòóó õ¿ì¿¿ñ, àâòîáóñàíä ìºí㺺 òºëºõã¿é çîð÷èõ, êîíäóêòîð íü çîð÷èã÷èéã õýë àìààð äîðîìæëîõ, íàñòàé õ¿ì¿¿ñèéã ¿ë õ¿íäëýõ, õóäàëäàã÷ íàð õ¿¿õä¿¿äèéã ÿëãàâàðëàí õàðüöàõ, õóëãàé÷ õ¿¿õä¿¿ä, óëñûí ýìíýëã¿¿ä äààòãàëòàé õ¿ì¿¿ñèéã ìºí㺺ð ¿çäýã, ¿éë÷èëãýý óäààí, ºðõèéí ýì÷ íàð ºâ÷òýé õ¿ì¿¿ñèéã ÿëãàâàðëàí ¿çýõ (àðûí õààëãààð õ¿ì¿¿ñèéã ãðóïïýä îðóóëàõ), ÿìàð íýãýí áàÿð áîëîõîîð ë þì ¿íý ¿ðãýëæ ºñäºã, áèå áèåíýý õóóð÷ ìýõëýõ, äýýðýì òîíóóë, õîò òºëºâëºëò àëäàãäñàí, ãàçðûí ìàðãààí ãýõ ìýò. Áèäíèé ýðãýí òîéðîíä òîî òîìøã¿é îëîí àñóóäëóóä áàéíà. Èõýíõ ºäºð òóòìûí àñóóäëóóä íü õóâü õ¿íèé óõàìñðààñ øàëòãààëæ áàéãàà íü õàðàãääàã. Ãýõäýý þì áîëãîí äýýð îðîëöîîä áàéõ õýö¿¿. Ìèíèé õóâüä þì áîëãîí äýýð äóóãàðààä áàéäàãã¿é. Çàðèì íýã øààðäëàãàòàé ¿åä õýëýõ ¸ñòîé õ¿íä íü õýëýõèéã õè÷ýýäýã. Æèøýý íü: Áè 1994 îíä ººðèéí ãàçðûã õóâü÷èëæ àâàõ, ãàçðàà àñóóäëàà ìàðãààíã¿é, õóóëèéí äàãóó áîëãîõ àæèë õººöºëäñºí. Ìàíàéõ øèíý ãàçàð àâààä ÿã õóâü÷èëæ àâàõ ãýæ áàéñàí ÷èíü õàæóó àéëûí ãàçàð ìàíàé êàäàñòðûí çóðàãò õàìò îðñîí áàéñàí òóë õºðø ìààíü ãîìäîë ìýä¿¿ëñýí. Ó÷èð íü ìàíàéä õàøàà áàéøèí çàðñàí àéë áèäíèéã ìýõëýýä õóó÷èí êàäàñòðûí çóðàã ºãñºí áàéñàí. Òýãýýä õºðøòýé㺺 õàìò ýíý àñóóäëààð õîðîî, ä¿¿ðãèéí ãàçðûí àëáà, ãàçàð õýìæèëò õèéäýã êîìïàíè, ä¿¿ðãèéí õàðúÿà íîòàðèàò, íèéñëýëèéí ãàçðûí àëáà, íèéñëýëèéí ºì÷ õóâü÷ëàëûí ãàçàð ãýýä îëîí áàéãóóëëàãóóäààð õººöºëäºæ áàéæ õºðøòýé㺺 òóñ òóñûí ãàçðàà ñàëãàæ õóâü÷èëæ àâöãààñàí. Ýíý àæëûã õººöºëäºæ áàéõàä îëîí ñààä áýðõøýýë ãàð÷ áàéëàà: Ìýðãýæëèéí õ¿ì¿¿ñ íü ººðñ人 õóóëèà ñàéí ìýäýõã¿é, àæèëäàà õàéíãà, èðãýäèéí òºëºº ãýñýí ñýòãýë áàéõã¿é áàéñíààñ èðãýäèéã îëîí äàõèí ÿâóóëàõ, õóãàöàà àëäóóëàõ, íýã ãàçàð î÷îîä áóðóó ãýýä îëîí äàõèí ýðãýæ áóöààõ ãýõ ìýò àëäàà çºð÷ë¿¿ä ãàð÷ áàéñàí òóë õàðèóöñàí ìýðãýæëèéí õ¿ì¿¿ñò íü õàíäàæ ãîìäîë ìýä¿¿ëýõýýð òýä ººðñäèéí áîëîí àæèëòíóóäûíõàà àëäàà õààöàéëàõ, ººðñ人 òýäýíòýé àäèë áàéäëààð õàíääàã áàéñàí áºãººä íýã íýãíèéõýý àëäàà äóòàãäëûã äýìæäýã. Ãýõäýý ýöýñòýý ýíý àñóóäëàà ýöýñò íü íýã òèéø íü øèéäñýí áîëîâ÷ ìýðãýæëèéí õ¿ì¿¿ñèéí õàéíãà áàéäëààñ áîëîîä æààõàí õîõèðñîí. Ìèíèé õóâüä ýíý õîõèðñîí øàëòãààí íü ãàçðûí õóóëèà ñàéí ìýäýõã¿é, ìýðãýæëèéí õ¿ì¿¿ñèéí çààâðààð ÿâñíààñ áîëñîí. Åð íü ÿìàð íýã àñóóäàë õººöºëäºæ áàéãàà áîë ñ¿¿ëä íü èõ áàãà õýìæýýãýý𠺺ðñ人 õîõèðîõã¿éí òóëä õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæóóäûã ñàéí ñóäàëæ, ìýäëýã ìýäýýëýë ñàéí áàéõ õýðýãòýé ãýäãèéã ýíäýýñ îéëãîñîí. Óíäðàë çàõèðëûí çààñàí õè÷ýýëýýñ èéì àñóóäëûã øèéäâýðë¿¿ëýõýä õýö¿¿ áàéâàë øàò äàðààëñàí àðãà õýìæýý àâàõààñ ãàäíà ººð õÿíàëò òàâüäàã ÒÁÁ-óóäàä õàíäñàí áîë èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé, ÿìàð õîõèðîëã¿é ¿ëäýõ áîëîìæ áàéñàí áàéíà ãýæ áîäîæ áàéíà.
ßìàð ÷ àñóóäàë ãàðñàí ò¿¿íèéõýý òºëºº òýìöýæ, íèéãýìäýý èäýâõèòýé áàéöãààÿ. Á¿ãäýýðýý õýëýëöâýë áóðóóã¿é Á¿ëýýí óñààð óãààâàë õèðã¿é ãýñýí ¿ã áàéäàã. Íèéãýìäýý áàãà ÷ ãýñýí ç¿éëèéã õºðø¿¿ä áîëîí áóñàä õîëáîãäîõ õ¿ì¿¿ñòýé õàìòðàí õýðýãæ¿¿ëæ, õèéæ áîëîõ þì áàéíà ãýäãèéã ìýäñýí ó÷èð áóñäàä ÷ ãýñýí ýíý òàë äýýð äýì ºã÷ øàíòðàëã¿é ç¿òãýâýë çààâàë ¿ð ä¿íä õ¿ðíý.
Áèä àðä÷èëñàí íèéãýìä àìüäàð÷ áàéíà. Àðä÷èëñàí íèéãýìä àìüäàð÷ áàéãàà õ¿ì¿¿ñ óëñ òºðèéí õýðýãò îðîëöîæ ¿çýë áîäëîî èëýðõèéëýõ ýðõòýé. Ýíý áîë àðä÷èëñàí íèéãìèéí äàâóó òàë. Õ¿ì¿¿ñ ººðñäèéí ñàíàà áîäëîî ãàíö íýãýýðýý áîëîí íèéëæ á¿ëãýýðýý èëýðõèéëäýã. Õ¿ì¿¿ñ òºð, òºðèéí áàéãóóëëàãà, èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãà, õóâèéí õýâøëèéí áàéãóóëëàãóóä, õîðîî, ä¿¿ðýã, òýäãýýðò àæèëëàäàã àëáàí õààã÷èä çýðãèéí ÿâóóëæ áàéãàà ¿éë àæèëëàãàà, ãàðãàñàí øèéäâýð, áàðèìòàëäàã áîäëîãûã íü äýìæèõ, ýñýðã¿¿öýõ áàéäëààð òýäíèé ¿éë àæèëëàãààíä íºëººëºõ ãýæ îðîëäîõûã óëñ òºðèéí îðîëöîî ãýíý. Èðãýä óëñ òºðèéí îðîëöîîíä ÿíç á¿ðèéí øàëòãààíààð îðîëöäîã. Íýã õýñýã íü ººðñäèéíõ ñýòãýë ñàíààíä õ¿ð÷ íèéöòýé áàéãààã èëýðõèéëæ, òýäíèé ÿâóóëæ áàéãàà ¿éë àæèëëàãàà, øèéäâýðèéã äýìæèæ áàéõàä íºãºº õýñýã íü ýñðýãýýð òýäíèé õèéæ áàéãàà ¿éëäýë, ãàðãàñàí øèéäâýðèéã ýñýðã¿¿öýí òàñëàí çîãñîîõûã õ¿ñäýã. Äýìæèæ, ñàéøààí ìàãòàæ, óðàì ºã÷ áàéãàà õýëáýðèéã íü óëñ òºðèéí íèéöòýé îðîëöîî, ýñýðã¿¿öýë èëýðõèéëæ áàéãàà õýëáýðèéã íü óëñ òºðèéí íèéöã¿é îðîëöîî ãýæ íýðëýäýã. Íèéöã¿é îðîëöîî íü ýåðýã áîëîí ñºðºã ¿ð íºëººòýé.
Ýåðýãýýð íºëººëºõ ãýäýã íü òºð çàñãèéí ¿íýõýýð áîëîõã¿é áàéãàà àñóóäàë, øèéäâýð áà õîëáîãäîõ àëáàí òóøààëòàíä ñàéíààð íºëººëæ, òýäãýýð íü ýñýðã¿¿öëèéí øàëòãààíóóäûã õ¿ëýýí àâ÷ àðä ò¿ìíèé ýðõ àøèãò íèéöñýí øèéäâýð ãàðãàæ, ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõäàà ñàíàà àâ÷, äóòàãäàëòàé òàëàà çàñàõ, óëñ îðîíä õýðýãòýé çºâ øèéäâýð ãàðãàõûã õýëíý. Ýíý íü á¿õ íèéòèéí òºëºº áºãººä ñàéí ñàéõàí èðýýä¿éã õàìòäàà öîãöëîîí á¿ðä¿¿ëýõýä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé. Æèøýý íü: Ìîíãîëûí ¯éëäâýð÷íèé Ýâëýë ìàø ñàéí àæèëëàæ áàéíà. Ì¯Ý áàãø, ýì÷ íàðûí öàëèí áàãà, ÿàõ ó÷ðàà îëîõã¿é áàéõàä òºð çàñãèéí óäèðäëàãóóäòàé óóëçàæ, ñàíóóëæ òýäíèé öàëèíã òîäîðõîé õýìæýýãýýð íýìýãä¿¿ëñýí. Áàñ áåíçèí øàòàõóóíû ¿íý íýìýãäýæ, àâòîáóñ îëîí íèéòèéí òýýâðèéí ¿íý ºñºæ áàéõàä òàñëàí çîãñîîæ ÷àäñàí. ̺í áóñàä íàì ýâñë¿¿ä õýíýýñ ÷ õàðààò áóñ òóë ÿìàð íýã òààã¿é øèéäâýð ãàðâàë ººð ººðñäèéí õàðèóöñàí çîðèëãûíõîî äàãóó öàãñààë öóãëààí õèéæ, õîëáîãäîõ àëáàí òóøààëòíóóäòàé óóëçàæ áóðóó øèéäâýðèéã íü õ¿÷èíã¿é áîëãóóëàõ àæëûã èõýýð çîõèîí áàéãóóëæ ýåðýãýýð íºëººëñºí ç¿éë¿¿ä èõ áèé. Òèéìýýñ èðãýí á¿ð èäýâõèòýéãýýð ýåðýã çàìààð óëñ òºðèéí õýðýãò îðîëöîõ íü áèäýíä áîëîí áèäíèé èðýýä¿éä õýðýãòýé. Õýðâýý áèä òºðèéí áóðóó çºð¿¿ ç¿éë äýýð ÿìàð íýãýí áàéäëààð îðîëöîæ íºëººëºõã¿é áîë òýä áèäíèé ºìíººñ áóðóó øèéäâýð ãàðãàñíààð îëîí õ¿í, óëñ îðîí èõ áàãà õýìæýýãýýð õîõèðíî. Òèéìýýñ èðãýí á¿ð èäýâõèòýé áàéöãààÿ!
Ѻð㺺ð íºëººëºõ ãýäýã íü ýñýðã¿¿öëýý èëýðõèéëýõäýý îëîí íèéòèéã àéäàñ ò¿ãø¿¿ðò àâòóóëàõ, áóñäûã ìóó ç¿éë ðóó ºäººí òóðõèð÷, óðóó òàòàõ, æèæèã àëäààíààñ áîëæ òîì ¿éìýýí ñàìóóí äýãäýýõ, ººðèé㺺 çîëèîñëîõ, áóñäûí ºì÷ õºðºíãºíä õàëäàæ óëñàä áîëîí áàéãóóëëàãà, õ¿ì¿¿ñò õîð õîõèðîë ó÷ðóóëàõ, ýð¿¿ë ìýíäýä õàëäàõ çýðýã àéìøèãòàé ¿ð äàãàâðûã äàãóóëäàã. Æèøýý íü: 2008 îíû 7-ð ñàðûí ºäðèéí óëñ òºðèéí òýìöýë íü àðä÷èëñàí çàñàãëàëòàé óëñàä ãàðààä áàéõààðã¿é, õ¿íèé ñàíààíä îðîìã¿é, áóñäûã öî÷èðäóóëñàí õýðýã áîëñîí íü îäîî áîëòîë õ¿ì¿¿ñèéí ñýòãýëä õàð òîëáîòîé ºäºð áîëîí ¿ëäñýí. Ýíý ºäºð 5 õ¿íèé àëòàí àìü ýðñäýæ, îëîí õ¿í áýðòýæ, îëîí õ¿í òàõèð äóòóó áîëîí ¿ëäýæ, îëîí õ¿¿õýä ºí÷èð÷, îëîí õ¿í øîðîíãèéí õààëãà òàòàí ýð¿¿ë ìýíäýýðýý õîõèð÷, îëîí àëáàí ãàçàð ýä õºðºí㺺𺺠õîõèð÷, õýä õýäýí áàéøèí áàðèëãà ñ¿éäýæ, óðëàãèéí îëîí á¿òýýë óñòàæ, æèðèéí èðãýä õ¿ðòýë ºì÷ õºðºí㺺 ñ¿éòã¿¿ëñýí áèëýý. Òèéìýýñ àðä÷èëñàí òºðòýé óëñàä èéì àéìøèãòàé áàéäàë ãàðàõ ¸ñã¿é. Äàõèí èéì ºäºð á¿¿ áîëîîñîé!
Ìîíãîë Óëñûí èðãýí õ¿í ýâëýëäýí íýãäýõ, ¿çýë áîäëîî èëýðõèéëýõ, òºðººñ äýìæëýã àâàõ, áèå äààñàí, õàðààò áóñ çýðýã ýðõòýé áºãººä ýíýõ¿¿ ýðõèéíõýý òºëºº óëñ òºðä øóóä áà øóóä áóñààð îðîëöîõ ýðõòýé. Ó÷èð íü ìàíàé óëñàä çàñãèéí ýðõ àðä ò¿ìíèé ìýäýëä áàéäàã áà èíãýæ èäýâõèòýé îðîëöñîíîîð óëñ îðîí ìààíü õºãæèæ, øóäàðãà áàéäàë òîãòîæ, àðä÷èëàë æèíõýíý óòãà ó÷ðààðàà õºãæèæ, òºð çàñàã áîëîí àðä ò¿ìýí õîîðîíäîî èë òîä õàðèëöäàã, àâèëãà áàãàñàæ, øóäàðãà ¸ñ òîãòîíî.
Øóóä îðîëöîî ãýäýã íü õóâü õ¿í ÿìàð íýã áàéäëàà𠺺ðèéí äóó õîîëîéãîî èëýðõèéëýõ, îðîëöîõûã, àëèâàà øèéäâýð ãàðàõàä ººðèéí áèåýð íºëººëºõèéã îðîëäîõûã õýëíý. Æèøýý íü: õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñëýýð ¿çýë áîäëîî èëýðõèéëýõ, õîëáîãäîõ àëáàí òóøààëòàíä ººðèéí áèåýð çàõèäàë áè÷èæ ºãºõ, óóëçàõ, õóðàë öóãëààíä îðîëöîæ ñàíàë áîäëîî èëýðõèéëýõ çýðýã îðíî. Ýíý áàéäàë ººðèéí ýðõýý õàìãààëàõààñ óäèðäàõ õ¿ì¿¿ñ ÿìàð íýã áàéäëààð ýðõ ìýäëýý óðâóóëàí àøèãëàõààñ íü õàìãààëæ õàðàà õÿíàëò òàâèõ ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëæ, ººðèéí áîëîí áóñäûí ýðõ àøãèéã õàìãààëæ, ýõ îðíûõîî ñàéí ñàéõàí èðýýä¿éí òºëºº õóâü íýìðýý îðóóëæ, ÿìàð íýã áóñàðìàã ¿éëäëýýñ õàìãààëæ ñàíàà íýãòí¿¿äýý óðèàëàí äóóäàæ, ýâñýëäýí íýãä¿¿ëæ, õàìòàð÷ áàéãàà õýðýã þì.
Øóóä áóñ îðîëöîî ãýäýã íü Óëñûí Èõ Õóðëûí ãèø¿¿í áîëîí ººðèéí õàðúÿà ãàçðûí Èðãýäèéí Һ뺺ëºã÷èä, õîëáîãäîõ òºðèéí áîëîí èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãóóäààð äàìæóóëàí ¿çýë áîäëîî èëýðõèéëæ òºðèéí áîäëîãîä îðîëöîõûã, ººðººð õýëáýë õýí íýãýí àëáàí òóøààëòàí, áàéãóóëëàãààð äàìæóóëàí íºëººëºõèéã õýëíý.
Ä¿ãíýõýä: Áèä àðä÷èëñàí òºðòýé, àðä÷èëñàí óëñàä àìüäàð÷ áàéíà. Áèä ýðõýý ýäýëæ, òºðººð ýðõýý õàìãààëóóëàõ ¸ñòîé. Èðãýí á¿ð èäýâõèòýé áàéõã¿é áîë òºð áèäíèé ºìíººñ ñàéí, ìóó àëèâàà øèéäâýðèéã ãàðãàæ áàéíà. Îðîëöîî íü áèäíèé ¿¿ðýã þì.
îðîëöîõ âý? ßìàð àðãà çàìóóäààð èðãýí õ¿í îðîëöîõ áîëîìæòîé âý? Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëüä èðãýíèé îðîëöîîíû òàëààð þó ãýæ çààñàí áàéäàã âý? Èðãýí õ¿í òà íèéãýì îð÷èíäîî íºëººëæ ÷àäàõ óó? ßàæ?
ßìàð ÷ óëñûí èðãýí áàéñàí ººðèéí óëñ îðíû ¿éë õýðýãò øóóä áà øóóä áóñ õýëáýðýýð îðîëöîæ, ººðèéí äóó õîîëîéã õ¿ðãýæ áîëíî. Øóóä õýëáýð íü ººðèéí áèåýð õîëáîãäîõ àëáàí òóøààëòíóóäàä ºðãºõ áè÷èã ºãºõ, óóëçàæ ÿðèëöàõ çýðýã õýëáýðèéã õýëíý. Øóóä áóñ õýëáýð íü áóñàä ñàíàà õ¿ì¿¿ñòýéãýý íèéëæ æàãñààë öóãëààí õèéõ, ººð õýí íýãíýýð äàìæóóëàí õîëáîãäîõ àëáàí òóøààëòàíä ìýäýãäýõ çýðýã õýëáýð îðíî. Èðãýí õ¿í æèæèã ç¿éëýýñ ýõýëæ áàéãàà áîë øóóä îðîëöîî íü äýýð. ßàãààä ãýâýë ººðºº áóñäûã óðèàëàí äóóäàæ, õàìòðàí àæèëëàæ áàéæ, öººí õ¿íýýð ÷ õàìààã¿é ñàíàà íèéëñýí íýã áàã á¿ðä¿¿ëæ ÷àäâàë èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé. Íýëýýí òîìîîõîí îëíûã õàìàðñàí àñóóäàë áàéâàë øóóä áîëîí øóóä áóñ àëü ÷ õýëáýðýýð íü ºðñºëäºõ áîëîìæòîé. Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëüä èðãýíèé îðîëöîîíû òàëààð “èðãýí õ¿í ÷ºëººòýé äóó õîîëîéãîî èëýðõèéëýõ ýðõòýé, ìºí ýðõýý õàìãààëàõ áîëîí õàìãààëóóëàõ, ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõ” ¸ñòîé. Áèä àðä÷èëñàí íèéãýìä àìüäàð÷ áàéíà. Àðä÷èëñàí íèéãýìä õ¿í ÷ºëººòýé äóó õîîëîéãîî èëýðõèéëýõ ¸ñòîé. Õ¿í ýðõ íü èõ áàãà ÿìàð íýã õýìæýýãýýð çºð÷èãäñºí ó÷ðààñ ë òýìöýë õèéäýã. Õ¿íèé ýðõ çºð÷èã人ã¿é áîë õýí ìàðãààí õèéõã¿é. Ìîíãîë Óëñûí èðãýí ººðèéí çºð÷èãäñºí ýðõýý õàìãààëàõûí òóëä òýìöýõ áîëîí óëñ ýõ îðíîîðîî ýíý óëñûí èðãýíèé õóâüä çºð÷èãäñºí ýðõýý õàìãààëóóëàõ ¸ñòîé. ßàãààä ãýâýë óëñ îðîí àðä ò¿ìíýýñ á¿ðääýã. Õýí ÷ åðºíõèéëºã÷ áîëæ, Èõ Õóðëûí ãèø¿¿í áîëæ, äàðãà ñàéä áîëæ òºðäºãã¿é. Òýä àðä ò¿ìíèé äóíäààñ òºðºí ãàðäàã. Òèéìýýñ ÷ àðä ò¿ìýíã¿é óëñ ãýæ áàõéã¿é áºãººä óëñ îðîí àðä ò¿ìíýý õàìãààëàõ, àðä ò¿ìýíäýý ¿éë÷ëýõ ¸ñòîé. Ýõ îðîí àðä ò¿ìíýý ºì㺺ëæ, õàìãààëæ, àðä ò¿ìýíäýý ¿éë÷èëäýã ó÷èð àðä ò¿ìýí íü ýðãýýä ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõ ¸ñòîé. ªºðººð õýëáýë õ¿í ýðõýý ÷ ýäýëæ, ¿¿ðãýý ÷ áèåë¿¿ëýõ ó÷èðòàé. Õ¿í ýðõýý ýäýëäýã ìºðò뺺 ¿¿ðãýý óìàðòäàã òàë ñ¿¿ëèéí ¿åä èõ áîëæ áàéíà. Èäýâõèòýé, áóñäûí ýðõ àøãèéí òºëºº òýìöäýã õ¿ì¿¿ñ áàéãàà. Òýãýõäýý èðãýí õ¿í á¿ð òîäîðõîé õýìæýýãýýð íèéãýì îð÷èíäîî íºëººëºõ õýðýãòýé. ªºðººð õýëáýë íèéãìýýñ òàñàðõàé, íèéãìèéí ãàäíà áèø íèéãýì äîòðîî, èäýâõèòýé àìüäðàõ ¸ñòîé. Èðãýí õ¿í á¿ð òîäîðõîé õýìæýýãýý𠺺ðèéí ìýäýëã¿é íèéãìèéí õàðèëöààíä îðæ áàéäàã. Æèøýý íü: Õ¿í íààä çàõ íü ºã뺺 áîñîîä àæèë òºðºë人 ÿâàõäàà òýýâðèéí õýðýãñëýýð çîð÷èíî, êîíäóêòîðòîé õàðèëöàíà. Ýñâýë äýëã¿¿ðýýñ òàëõàà àâíà, ýíý ¿åä õóäàëäàã÷òàé õàðèëöàíà. Ãýõäýý õàìãèéí ÷óõàë íü èäýâõèòýé áàéõ íü ÷óõàë. Èõýíõ õ¿í õîãèéí ñàâ áàéõàä ë õàæóóãààð íü õîãîî õàÿäàã. Ýíýõ¿¿ ýíãèéí æèøýýíýýñ õàðàõàä ë õ¿í ãýäýã ýðõýý ýäëýõèéí òóëä òýìöäýã, ¿¿ðãýý ìýääýã áàéæ ¿¿ðãýý óõàìñàðëàæ, áèåë¿¿ëýõã¿é áàéãàà íü õàðàãäàæ áàéíà. Òýãýõýýð áèä òîì ç¿éëýýñ áèø, áàãà ç¿éëýýñ ýõýëæ îð÷èíäîî íºëººëíº. Õîãèéí õàÿæ áîëîõã¿é ãýäãèéã ìýääýã ó÷ðààñ õýðýãæ¿¿ëýýä ë õîãîî õîãèéí ñàâàíä íü õèé÷èõ õýðãýòýé. Èíãýæ ñóðâàë ýíý ÷ áàñ îð÷èíäîî íºëººëæ áàéãàà õýðýã. Íýã õ¿í õîãèéí ñàâàíä õîãîî õèéæ áàéãààã õàæóóä íü áàéãàà õ¿¿õýä, ýñâýë ººð õýí íýãýí õàðâàë ¿¿íýýñ æèøýý àâíà.
Òà ýñâýë òàíòàé õîëáîîòîé îð÷èí íºõöºë áà õ¿ì¿¿ñèéí àñóóäàëä îðîëöîõ õýðýãòýé ãýæ áîäñîí ç¿éë òàíä òîõèîëäñîí óó? Æèøýý ãàðãàíà óó? Òýãýýä þó áîëñîí áý? Õýðâýý òàíû äóó õîîëîé /îðîëöîî/ õ¿ðýýã¿é áîë ó÷èð øàëòãààíóóäàà áîäîîä áè÷íý ¿¿! Òà ººðèéí äóó õîîëîéãîî õ¿ðãýõèéí òóëä þóã õèéæ áîëîõ áàéñàí áý? ªºðèéíõºº ýñâýë ººð íýã õ¿íèé æèøýýãýýð èðãýäèéí îðîëöîîíû àìæèëòòàé/àìæèëòã¿é ó÷èð øàëòãààíóóäààñ ãàðãàæ èðíý ¿¿! Àëü íýãèéã íü.
Åð íü îðîëöîõûã õ¿ññýí ç¿éë îëîí áàéäàã. Æèøýý íü: Àéë õºðø¿¿ä õîã, óãààäñàà ãàäàà ãóäàìæèíäàà àñãàõ, õ¿¿õä¿¿ä õîîðîíäîî çîäîëäîõ, çàìûí õàëüòèðãàà, óòàà, çàìûí ò¿ãæðýý, ñîãòóó õ¿ì¿¿ñ, àâòîáóñàíä ìºí㺺 òºëºõã¿é çîð÷èõ, êîíäóêòîð íü çîð÷èã÷èéã õýë àìààð äîðîìæëîõ, íàñòàé õ¿ì¿¿ñèéã ¿ë õ¿íäëýõ, õóäàëäàã÷ íàð õ¿¿õä¿¿äèéã ÿëãàâàðëàí õàðüöàõ, õóëãàé÷ õ¿¿õä¿¿ä, óëñûí ýìíýëã¿¿ä äààòãàëòàé õ¿ì¿¿ñèéã ìºí㺺ð ¿çäýã, ¿éë÷èëãýý óäààí, ºðõèéí ýì÷ íàð ºâ÷òýé õ¿ì¿¿ñèéã ÿëãàâàðëàí ¿çýõ (àðûí õààëãààð õ¿ì¿¿ñèéã ãðóïïýä îðóóëàõ), ÿìàð íýãýí áàÿð áîëîõîîð ë þì ¿íý ¿ðãýëæ ºñäºã, áèå áèåíýý õóóð÷ ìýõëýõ, äýýðýì òîíóóë, õîò òºëºâëºëò àëäàãäñàí, ãàçðûí ìàðãààí ãýõ ìýò. Áèäíèé ýðãýí òîéðîíä òîî òîìøã¿é îëîí àñóóäëóóä áàéíà. Èõýíõ ºäºð òóòìûí àñóóäëóóä íü õóâü õ¿íèé óõàìñðààñ øàëòãààëæ áàéãàà íü õàðàãääàã. Ãýõäýý þì áîëãîí äýýð îðîëöîîä áàéõ õýö¿¿. Ìèíèé õóâüä þì áîëãîí äýýð äóóãàðààä áàéäàãã¿é. Çàðèì íýã øààðäëàãàòàé ¿åä õýëýõ ¸ñòîé õ¿íä íü õýëýõèéã õè÷ýýäýã. Æèøýý íü: Áè 1994 îíä ººðèéí ãàçðûã õóâü÷èëæ àâàõ, ãàçðàà àñóóäëàà ìàðãààíã¿é, õóóëèéí äàãóó áîëãîõ àæèë õººöºëäñºí. Ìàíàéõ øèíý ãàçàð àâààä ÿã õóâü÷èëæ àâàõ ãýæ áàéñàí ÷èíü õàæóó àéëûí ãàçàð ìàíàé êàäàñòðûí çóðàãò õàìò îðñîí áàéñàí òóë õºðø ìààíü ãîìäîë ìýä¿¿ëñýí. Ó÷èð íü ìàíàéä õàøàà áàéøèí çàðñàí àéë áèäíèéã ìýõëýýä õóó÷èí êàäàñòðûí çóðàã ºãñºí áàéñàí. Òýãýýä õºðøòýé㺺 õàìò ýíý àñóóäëààð õîðîî, ä¿¿ðãèéí ãàçðûí àëáà, ãàçàð õýìæèëò õèéäýã êîìïàíè, ä¿¿ðãèéí õàðúÿà íîòàðèàò, íèéñëýëèéí ãàçðûí àëáà, íèéñëýëèéí ºì÷ õóâü÷ëàëûí ãàçàð ãýýä îëîí áàéãóóëëàãóóäààð õººöºëäºæ áàéæ õºðøòýé㺺 òóñ òóñûí ãàçðàà ñàëãàæ õóâü÷èëæ àâöãààñàí. Ýíý àæëûã õººöºëäºæ áàéõàä îëîí ñààä áýðõøýýë ãàð÷ áàéëàà: Ìýðãýæëèéí õ¿ì¿¿ñ íü ººðñ人 õóóëèà ñàéí ìýäýõã¿é, àæèëäàà õàéíãà, èðãýäèéí òºëºº ãýñýí ñýòãýë áàéõã¿é áàéñíààñ èðãýäèéã îëîí äàõèí ÿâóóëàõ, õóãàöàà àëäóóëàõ, íýã ãàçàð î÷îîä áóðóó ãýýä îëîí äàõèí ýðãýæ áóöààõ ãýõ ìýò àëäàà çºð÷ë¿¿ä ãàð÷ áàéñàí òóë õàðèóöñàí ìýðãýæëèéí õ¿ì¿¿ñò íü õàíäàæ ãîìäîë ìýä¿¿ëýõýýð òýä ººðñäèéí áîëîí àæèëòíóóäûíõàà àëäàà õààöàéëàõ, ººðñ人 òýäýíòýé àäèë áàéäëààð õàíääàã áàéñàí áºãººä íýã íýãíèéõýý àëäàà äóòàãäëûã äýìæäýã. Ãýõäýý ýöýñòýý ýíý àñóóäëàà ýöýñò íü íýã òèéø íü øèéäñýí áîëîâ÷ ìýðãýæëèéí õ¿ì¿¿ñèéí õàéíãà áàéäëààñ áîëîîä æààõàí õîõèðñîí. Ìèíèé õóâüä ýíý õîõèðñîí øàëòãààí íü ãàçðûí õóóëèà ñàéí ìýäýõã¿é, ìýðãýæëèéí õ¿ì¿¿ñèéí çààâðààð ÿâñíààñ áîëñîí. Åð íü ÿìàð íýã àñóóäàë õººöºëäºæ áàéãàà áîë ñ¿¿ëä íü èõ áàãà õýìæýýãýý𠺺ðñ人 õîõèðîõã¿éí òóëä õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæóóäûã ñàéí ñóäàëæ, ìýäëýã ìýäýýëýë ñàéí áàéõ õýðýãòýé ãýäãèéã ýíäýýñ îéëãîñîí. Óíäðàë çàõèðëûí çààñàí õè÷ýýëýýñ èéì àñóóäëûã øèéäâýðë¿¿ëýõýä õýö¿¿ áàéâàë øàò äàðààëñàí àðãà õýìæýý àâàõààñ ãàäíà ººð õÿíàëò òàâüäàã ÒÁÁ-óóäàä õàíäñàí áîë èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé, ÿìàð õîõèðîëã¿é ¿ëäýõ áîëîìæ áàéñàí áàéíà ãýæ áîäîæ áàéíà.
ßìàð ÷ àñóóäàë ãàðñàí ò¿¿íèéõýý òºëºº òýìöýæ, íèéãýìäýý èäýâõèòýé áàéöãààÿ. Á¿ãäýýðýý õýëýëöâýë áóðóóã¿é Á¿ëýýí óñààð óãààâàë õèðã¿é ãýñýí ¿ã áàéäàã. Íèéãýìäýý áàãà ÷ ãýñýí ç¿éëèéã õºðø¿¿ä áîëîí áóñàä õîëáîãäîõ õ¿ì¿¿ñòýé õàìòðàí õýðýãæ¿¿ëæ, õèéæ áîëîõ þì áàéíà ãýäãèéã ìýäñýí ó÷èð áóñäàä ÷ ãýñýí ýíý òàë äýýð äýì ºã÷ øàíòðàëã¿é ç¿òãýâýë çààâàë ¿ð ä¿íä õ¿ðíý.
- Èðãýäèéí óëñ òºðèéí îðîëöîîíóóä ÿìàð ÿìàð õýëáýðýýð áàéäàã âý?
Áèä àðä÷èëñàí íèéãýìä àìüäàð÷ áàéíà. Àðä÷èëñàí íèéãýìä àìüäàð÷ áàéãàà õ¿ì¿¿ñ óëñ òºðèéí õýðýãò îðîëöîæ ¿çýë áîäëîî èëýðõèéëýõ ýðõòýé. Ýíý áîë àðä÷èëñàí íèéãìèéí äàâóó òàë. Õ¿ì¿¿ñ ººðñäèéí ñàíàà áîäëîî ãàíö íýãýýðýý áîëîí íèéëæ á¿ëãýýðýý èëýðõèéëäýã. Õ¿ì¿¿ñ òºð, òºðèéí áàéãóóëëàãà, èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãà, õóâèéí õýâøëèéí áàéãóóëëàãóóä, õîðîî, ä¿¿ðýã, òýäãýýðò àæèëëàäàã àëáàí õààã÷èä çýðãèéí ÿâóóëæ áàéãàà ¿éë àæèëëàãàà, ãàðãàñàí øèéäâýð, áàðèìòàëäàã áîäëîãûã íü äýìæèõ, ýñýðã¿¿öýõ áàéäëààð òýäíèé ¿éë àæèëëàãààíä íºëººëºõ ãýæ îðîëäîõûã óëñ òºðèéí îðîëöîî ãýíý. Èðãýä óëñ òºðèéí îðîëöîîíä ÿíç á¿ðèéí øàëòãààíààð îðîëöäîã. Íýã õýñýã íü ººðñäèéíõ ñýòãýë ñàíààíä õ¿ð÷ íèéöòýé áàéãààã èëýðõèéëæ, òýäíèé ÿâóóëæ áàéãàà ¿éë àæèëëàãàà, øèéäâýðèéã äýìæèæ áàéõàä íºãºº õýñýã íü ýñðýãýýð òýäíèé õèéæ áàéãàà ¿éëäýë, ãàðãàñàí øèéäâýðèéã ýñýðã¿¿öýí òàñëàí çîãñîîõûã õ¿ñäýã. Äýìæèæ, ñàéøààí ìàãòàæ, óðàì ºã÷ áàéãàà õýëáýðèéã íü óëñ òºðèéí íèéöòýé îðîëöîî, ýñýðã¿¿öýë èëýðõèéëæ áàéãàà õýëáýðèéã íü óëñ òºðèéí íèéöã¿é îðîëöîî ãýæ íýðëýäýã. Íèéöã¿é îðîëöîî íü ýåðýã áîëîí ñºðºã ¿ð íºëººòýé.
Ýåðýãýýð íºëººëºõ ãýäýã íü òºð çàñãèéí ¿íýõýýð áîëîõã¿é áàéãàà àñóóäàë, øèéäâýð áà õîëáîãäîõ àëáàí òóøààëòàíä ñàéíààð íºëººëæ, òýäãýýð íü ýñýðã¿¿öëèéí øàëòãààíóóäûã õ¿ëýýí àâ÷ àðä ò¿ìíèé ýðõ àøèãò íèéöñýí øèéäâýð ãàðãàæ, ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõäàà ñàíàà àâ÷, äóòàãäàëòàé òàëàà çàñàõ, óëñ îðîíä õýðýãòýé çºâ øèéäâýð ãàðãàõûã õýëíý. Ýíý íü á¿õ íèéòèéí òºëºº áºãººä ñàéí ñàéõàí èðýýä¿éã õàìòäàà öîãöëîîí á¿ðä¿¿ëýõýä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé. Æèøýý íü: Ìîíãîëûí ¯éëäâýð÷íèé Ýâëýë ìàø ñàéí àæèëëàæ áàéíà. Ì¯Ý áàãø, ýì÷ íàðûí öàëèí áàãà, ÿàõ ó÷ðàà îëîõã¿é áàéõàä òºð çàñãèéí óäèðäëàãóóäòàé óóëçàæ, ñàíóóëæ òýäíèé öàëèíã òîäîðõîé õýìæýýãýýð íýìýãä¿¿ëñýí. Áàñ áåíçèí øàòàõóóíû ¿íý íýìýãäýæ, àâòîáóñ îëîí íèéòèéí òýýâðèéí ¿íý ºñºæ áàéõàä òàñëàí çîãñîîæ ÷àäñàí. ̺í áóñàä íàì ýâñë¿¿ä õýíýýñ ÷ õàðààò áóñ òóë ÿìàð íýã òààã¿é øèéäâýð ãàðâàë ººð ººðñäèéí õàðèóöñàí çîðèëãûíõîî äàãóó öàãñààë öóãëààí õèéæ, õîëáîãäîõ àëáàí òóøààëòíóóäòàé óóëçàæ áóðóó øèéäâýðèéã íü õ¿÷èíã¿é áîëãóóëàõ àæëûã èõýýð çîõèîí áàéãóóëæ ýåðýãýýð íºëººëñºí ç¿éë¿¿ä èõ áèé. Òèéìýýñ èðãýí á¿ð èäýâõèòýéãýýð ýåðýã çàìààð óëñ òºðèéí õýðýãò îðîëöîõ íü áèäýíä áîëîí áèäíèé èðýýä¿éä õýðýãòýé. Õýðâýý áèä òºðèéí áóðóó çºð¿¿ ç¿éë äýýð ÿìàð íýãýí áàéäëààð îðîëöîæ íºëººëºõã¿é áîë òýä áèäíèé ºìíººñ áóðóó øèéäâýð ãàðãàñíààð îëîí õ¿í, óëñ îðîí èõ áàãà õýìæýýãýýð õîõèðíî. Òèéìýýñ èðãýí á¿ð èäýâõèòýé áàéöãààÿ!
Ѻð㺺ð íºëººëºõ ãýäýã íü ýñýðã¿¿öëýý èëýðõèéëýõäýý îëîí íèéòèéã àéäàñ ò¿ãø¿¿ðò àâòóóëàõ, áóñäûã ìóó ç¿éë ðóó ºäººí òóðõèð÷, óðóó òàòàõ, æèæèã àëäààíààñ áîëæ òîì ¿éìýýí ñàìóóí äýãäýýõ, ººðèé㺺 çîëèîñëîõ, áóñäûí ºì÷ õºðºíãºíä õàëäàæ óëñàä áîëîí áàéãóóëëàãà, õ¿ì¿¿ñò õîð õîõèðîë ó÷ðóóëàõ, ýð¿¿ë ìýíäýä õàëäàõ çýðýã àéìøèãòàé ¿ð äàãàâðûã äàãóóëäàã. Æèøýý íü: 2008 îíû 7-ð ñàðûí ºäðèéí óëñ òºðèéí òýìöýë íü àðä÷èëñàí çàñàãëàëòàé óëñàä ãàðààä áàéõààðã¿é, õ¿íèé ñàíààíä îðîìã¿é, áóñäûã öî÷èðäóóëñàí õýðýã áîëñîí íü îäîî áîëòîë õ¿ì¿¿ñèéí ñýòãýëä õàð òîëáîòîé ºäºð áîëîí ¿ëäñýí. Ýíý ºäºð 5 õ¿íèé àëòàí àìü ýðñäýæ, îëîí õ¿í áýðòýæ, îëîí õ¿í òàõèð äóòóó áîëîí ¿ëäýæ, îëîí õ¿¿õýä ºí÷èð÷, îëîí õ¿í øîðîíãèéí õààëãà òàòàí ýð¿¿ë ìýíäýýðýý õîõèð÷, îëîí àëáàí ãàçàð ýä õºðºí㺺𺺠õîõèð÷, õýä õýäýí áàéøèí áàðèëãà ñ¿éäýæ, óðëàãèéí îëîí á¿òýýë óñòàæ, æèðèéí èðãýä õ¿ðòýë ºì÷ õºðºí㺺 ñ¿éòã¿¿ëñýí áèëýý. Òèéìýýñ àðä÷èëñàí òºðòýé óëñàä èéì àéìøèãòàé áàéäàë ãàðàõ ¸ñã¿é. Äàõèí èéì ºäºð á¿¿ áîëîîñîé!
Ìîíãîë Óëñûí èðãýí õ¿í ýâëýëäýí íýãäýõ, ¿çýë áîäëîî èëýðõèéëýõ, òºðººñ äýìæëýã àâàõ, áèå äààñàí, õàðààò áóñ çýðýã ýðõòýé áºãººä ýíýõ¿¿ ýðõèéíõýý òºëºº óëñ òºðä øóóä áà øóóä áóñààð îðîëöîõ ýðõòýé. Ó÷èð íü ìàíàé óëñàä çàñãèéí ýðõ àðä ò¿ìíèé ìýäýëä áàéäàã áà èíãýæ èäýâõèòýé îðîëöñîíîîð óëñ îðîí ìààíü õºãæèæ, øóäàðãà áàéäàë òîãòîæ, àðä÷èëàë æèíõýíý óòãà ó÷ðààðàà õºãæèæ, òºð çàñàã áîëîí àðä ò¿ìýí õîîðîíäîî èë òîä õàðèëöäàã, àâèëãà áàãàñàæ, øóäàðãà ¸ñ òîãòîíî.
Øóóä îðîëöîî ãýäýã íü õóâü õ¿í ÿìàð íýã áàéäëàà𠺺ðèéí äóó õîîëîéãîî èëýðõèéëýõ, îðîëöîõûã, àëèâàà øèéäâýð ãàðàõàä ººðèéí áèåýð íºëººëºõèéã îðîëäîõûã õýëíý. Æèøýý íü: õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñëýýð ¿çýë áîäëîî èëýðõèéëýõ, õîëáîãäîõ àëáàí òóøààëòàíä ººðèéí áèåýð çàõèäàë áè÷èæ ºãºõ, óóëçàõ, õóðàë öóãëààíä îðîëöîæ ñàíàë áîäëîî èëýðõèéëýõ çýðýã îðíî. Ýíý áàéäàë ººðèéí ýðõýý õàìãààëàõààñ óäèðäàõ õ¿ì¿¿ñ ÿìàð íýã áàéäëààð ýðõ ìýäëýý óðâóóëàí àøèãëàõààñ íü õàìãààëæ õàðàà õÿíàëò òàâèõ ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëæ, ººðèéí áîëîí áóñäûí ýðõ àøãèéã õàìãààëæ, ýõ îðíûõîî ñàéí ñàéõàí èðýýä¿éí òºëºº õóâü íýìðýý îðóóëæ, ÿìàð íýã áóñàðìàã ¿éëäëýýñ õàìãààëæ ñàíàà íýãòí¿¿äýý óðèàëàí äóóäàæ, ýâñýëäýí íýãä¿¿ëæ, õàìòàð÷ áàéãàà õýðýã þì.
Øóóä áóñ îðîëöîî ãýäýã íü Óëñûí Èõ Õóðëûí ãèø¿¿í áîëîí ººðèéí õàðúÿà ãàçðûí Èðãýäèéí Һ뺺ëºã÷èä, õîëáîãäîõ òºðèéí áîëîí èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãóóäààð äàìæóóëàí ¿çýë áîäëîî èëýðõèéëæ òºðèéí áîäëîãîä îðîëöîõûã, ººðººð õýëáýë õýí íýãýí àëáàí òóøààëòàí, áàéãóóëëàãààð äàìæóóëàí íºëººëºõèéã õýëíý.
Ä¿ãíýõýä: Áèä àðä÷èëñàí òºðòýé, àðä÷èëñàí óëñàä àìüäàð÷ áàéíà. Áèä ýðõýý ýäýëæ, òºðººð ýðõýý õàìãààëóóëàõ ¸ñòîé. Èðãýí á¿ð èäýâõèòýé áàéõã¿é áîë òºð áèäíèé ºìíººñ ñàéí, ìóó àëèâàà øèéäâýðèéã ãàðãàæ áàéíà. Îðîëöîî íü áèäíèé ¿¿ðýã þì.
П. Оюунтуяа. Иргэн та төр ба нийгмийн үйл хэрэгт шууд ба шууд бусаар хэрхэн оролцох вэ? Ямар арга замуудаар иргэн хүн оролцох боломжтой вэ? Монгол улсын Үндсэн хуульд иргэний оролцооны талаар юу гэж заасан байдаг вэ? Иргэн хүн та нийгэм орчиндоо нөлөөлж чадах уу? Яаж? Та эсвэл тантай холбоотой орчин нөхцөл ба хүмүүсийн асуудалд оролцох хэрэгтэй гэж бодсон зүйл таньд тохилдсон уу? Жишээ гаргана уу? Тэгээд юу болсон бэ? Хэрвээ таны дуу хоолой /оролцоо/ хүрээгүй учир шалтгаануудаа бодоод бичнэ үү. Та өөрийн дуу хоолойгоо хүргэхийн тулд юуг хийж болох байсан бэ? Өөрийнхөө эсвэл өөр хэн нэгэн хүний жишээгээр иргэдийн оролцооны амжилттай/амжилтгүй учир шалтгаануудаас гаргаж ирнэ үү. Аль нэгийг нь
Иргэний нийгмийн оролцоо гэж юу вэ?
Хөгжлийн үр дүнг нэмэгдүүлэх, үүнд нөлөөлөх үүднээс иргэдийн оролцоо, төрийн хариуцлагын арга механизмыг бэхжүүлэх зорилгоор иргэд дангаараа эсвэл зохион байгуулалттайгаар төртэй харилцах үйл явцыг «иргэний нийгмийн оролцоо» буюу «иргэншсэн нийгмийн харилцан ажиллагаа» (civic engagement) гэж Дэлхий Банк
тодорхойлдог. Иргэний нийгмийн энэхүү оролцооны үр дүнд мэдээлэл солилцох, мэдлэг хуваалцах сүлжээ бүрэлдэж, ойлголцлын нийтлэг суурь бэхжиж, төр болон иргэний нийгмийн хамтын ажиллагаа сайжирч, зарим нөхцөлд зөрчил хүртэл саарч, ингэснээр шинэтгэлийн бодлого, хөтөлбөр, тэр дундаа үндэсний хөгжлийн болон ядуурлыг бууруулах хөтөлбөрийн талаархи олон нийтийн зөвшилцөл батжиж өөриймсөг хандлага төлөвших болно. Иргэний нийгэм төртэй аливаа түвшинд хамтран ажиллаж, бодлого хөтөлбөрийн үр дүн, хүртээмж, оновчтой байдлыг үнэлэх, холбогдох бүх талуудыг оролцоотойгоор бодлого хөтөлбөр, тэдгээрийн хэрэгжилтийг сайжруулснаар үндэсний хөгжлийг хангаж, нийгмийн дэвшилд хүргэх юм. Төр, иргэний нийгмийн энэхүү оролцоо, хамтын ажиллагаа, харилцан ажиллагааг бэхжүүлэн хөгжүүлснээр иргэний оролцооны зарчим, арга барилыг аль алины үйл ажиллагааны тогтолцоо болгосноор нийгэм иргэншиж, тогтвортой хөгжлийн хангах чадвар бий болно.
Иргэний нийгмийн оролцоо ямар үр дүнд хүргэдэг вэ гэвэл:
• Төрийн ил тод байдал, хариуцлагыг дээшлүүлэх, ингэснээр сайн засаглал бүхий орчныг бүрдүүлэх.
• Мэдлэг, мэдээлэл түгээж, эрсдэлийг тооцож, хүртээмжийг нэмэгдүүлж, оновчтой арга хэрэгжүүлснээр хөгжлийн аливаа хөтөлбөрийн үр өгөөжийг нэмэгдүүлэх,
• Хөгжлийн саад, бэрхшээлийг арилгах талаар шинэлэг шийдэл бий болгох
• Нийгмийн бүх хэсгийн, ялангуяа, эмзэг хэсгийнхний дуу хоолойг гаргаж,
хөгжлийн хөтөлбөр, шийдвэрт тусгах;Иргэн хүн төр ба нийгмийн үйл хэрэгт оролцохын тулд заавал төрийн албан хаагч, улс төрч байх албагүй. Иргэн хүний хувьд өөрийн дуу хоолойг төрд хүргэхийн тулд шууд болон шууд бусаар оролцох олон арга байж болно. Үүнд: хэвлэн нийтлэх, жагсаал цуглаан хийх, өргөх бичиг барих, хэвлэлийн бага хурал хийлгэх, ажил хаях, өлсгөлөн зарлах гэх мэт.
Түүнээс гадна иргэн хүн нийгмийн үйл хэрэгт оролцоход заавал тамга тэмдэгтэй байгууллага байгуулах албагүй. Харин үүнийг мэдэхгүй учраас заавал дүрэм боловсруулж, өрөө байр түрээслэж, дарга тэргүүнээ сонгож байж үйл ажиллагаа явуулах ёстой гэж үздэг учраас санхүүжилт, мөн улсын бүртгэлд бүртгүүлж бичиг цаас бүрдүүлэх зэрэг олон ажлаас залхаж хийх гэсэн ажил, хүрэх гэсэн зорилгоо хойш тавихад хүрдэг байна. Уг нь төрийн бус байгууллага нь иргэний нийгмийн хамгийн түгээмэл байгууллага болдог байна. Харамсалтай нь өнөөдөр манай улсад байгаа 7000 гаруй төрийн бус байгууллага хийж байгаа ажил, зорилгоороо иргэний нийгэмд хүрэх арга замыг тодорхойлж чадахгүй байна. Энэ тухай манай иргэний нийгмийн идэвхтэй тэмцэгчдийн нэг Г.Баасан ингэж ярьжээ. “Хэсэг хүмүүс иргэний нийгмийн байгууллагын ажлыг ашиг олдог, албан тушаал ахидаг, мөнгө босгодог талбар болгосон. Ихэнх нь сайн дураараа, үнэн сэтгэлээсээ эвлэлдээгүй. Энд мөнгө олох боломж байна гэсэн зорилго тавьж байгаа улс иргэний нийгмийн төлөө явахгүй. Хот утаатай байх нь утааны эсрэг төсөл хэрэгжүүлэгчдэд ашигтай. Ядуус олшрох нь ядуурлын эсрэг төсөл хэрэгжүүлэгчдэд ашигтай. Ашигт малтмалыг буруу олборлож байгаль дэлхийг сүйтгэж байгаа нь хянадаг, тэр дагуу ажилладаг хүмүүст хэрэгтэй. Анх иргэний нийгмийн нэрийг барьж гарч ирсэн Ж.Батзандан, О.Магнай, С.Ганбаатар нар албан тушаалын захаас атгаад чимээгүй болчихлоо. Ингээд нийгмийн идэвх суларчихсан юм. Иргэд өөртөө найд. Танд олгогдсон эрх бий.” Хэмээн ярьжээ. Түүний тэргүүлдэг Чөлөөт Ахмадын холбоо сүүлийн 4-5 жилд идэвхтэй тэмцэл хийж анх Монгол Улсын ашигт малтмалын асуудлыг анх олны өмнө гаргаж иржээ. Ахмадууд хоёр жил хиртэй Сүхбаатарын талбай дээр өлсч суусан. Түүний хүчинд ч ахмад дайчид сард найман мянган төгрөг авдаг байсныг 200 мянга болголоо. Дайнд оролцсон ахмад дайчид сар шинийн өмнө байрны түлхүүр гардаж авсан гээд тус холбооны хийсэн ажил их юм. Өөрсдийн эрх ашгийг хамгаалахын тулд зайлшгүй нэг зүйл хийх хэрэгтэй байна, ингээд байгаад байж болохгүй юм байна гэсэн асуудал надад тулгарч байсан ба одоо энэ тухай товчхон бичье. Манай байрны нэгдүгээр давхарт олон тооны цайны газар, дэлгүүр байдаг. Зөвхөн манай орцонд л гэхэд 2 ч цайны газар байдаг. Агааржуулалтын систем байхгүй учраас тэдний хаалга үргэлж онгорхой, биднийг орж гарах болгонд хаалгаа онгойлгоод л хуушуур хайраад зогсож байдаг учраас хуршсан тосны үнэр орцоор нэг тарж улмаар гэрт ч үнэртэнэ. Орцны ханын будаг тогтохгүй байнга хуурч унадаг. Мөн тэдгээр цайны газруудыг эрүүл ахуйн шаардлага хангаагүй газар хоол унд хийгээд борлуулж байгааг харахад аймаар. Савтай салат зэргээ хаалганыхаа хажууд тавиад өөрсдөө дээгүүр нь алхаж гарна. Та нар ядаж хаалгаа хааж байгаач гэж хажуугаар нь гарсан ихэнх хүн хэлэх боловч тэр халуунд халуун тогооны хажууд зогсоод хоол хийж байгаа өөрийн эрхгүй хаалгаа онгойлгодог байна. Гэхдээ манай орцны 10-аад айлаас зөвхөн 2-3 хүн л байнга шаардлага тавьж цайны газрынхантай хэрүүл хийнэ. Бусад нь харсан ч хараагүй юм шиг өнгөрнө. Ингээд дээрх идэвхтэй 3 хүн маань телевиз болон мэргэжлийн хяналтын газрынханыг дуудаж цайны газрын үйл ажиллагааг зурагтаар гаргаж, хяналтын албаныхан уг цайны газрыг хаана, торгоно гэх зэргээр баахан загнасны хүчинд хэд хоног хаалгаа хаасан юм. Гэхдээ байдал ахиад л бахь байдгаараа, хэд хоногоос ахиад л онгорхой хаалга, хуршсан тосны үнэр гэх мэтээр орцоор орж гарах болгонд л хэрүүл хийх хэрэг гардаг боллоо. Уг нь СӨХ-тэйгээ нийлж энэ асуудлыг ул суурьтай шийдэхгүй бол олон хүний эрүүл мэндэд сөрөг нөлөө үзүүлж байна. Хувьдаа гуанз, дэлгүүртэй хүмүүс СӨХ болон оршин суугчдын шаардлагыг хүлээж авахдаа тун тааруу. Тэгээд ч аж ахуйн нэгжүүд айл өрхүүдийг бодвол СӨХ-д хавьгүй их мөнгө төлдөг тул СӨХ-ийнхэн шаардлага тавьж чаддаггүй байна. Харин манай байрны СӨХ саяхан өөрчлөгдөж шинэ удирдлагатай болсон тул эдгээр асуудлыг шийднэ гэж найдаж байна. Гэхдээ хамгийн гол нь оршин суугчдын идэвх зүтгэл хамгийн хэрэгтэй юм2.Иргэдийн улс төрийн оролцоонууд ямар ямар хэлбэрээр байдаг вэ? Ойлгосноороо өөрийн үгээр тайлбарлана уу? Эдгээр оролцооны хэлбэрүүд нь нийгэмд эерэг буюу сөргөөр илрэх арга замуудыг тодорхой жишээгээр гаргаж ирнэ үү. Номноос биш та өөрийн мэдэх жишээгээр бичээрэй. Таны ойлгосноор яагаад хөгжиж буй нйигэмд иргэний оролцоо нэн чухал вэ? Иргэн та өөрийнхөө нийгмийн амьдралд оролцохгүй бол юу болох вэ?
Монголчуудын улс төрийн оролцоо 1990-ээд оны эхэн үеэс эхлэн идэвхжсэн. Энэ нь тэр үед гарч ирсэн улс төрийн олон намын тогтолцоо, ардчилсан сонгууль зэрэгтэй холбоотой. Улс төрийн оролцооны хамгийн сонгодог жишээ бол сонгуульд сонгох эрхээ эдэлж санал өгөх явдал юм. Өлсгөлөн зарлах, Засгийн газрыг огцруулах шаардлага тавих, жагсаал цуглаан хийх, зурагт хуудас наах, өргөх бичиг барих гээд л урьд нь бидний мэддэггүй байсан олон үйл явдал одоогоос 20 жилийн өмнө эхэлсэн билээ. Тэр үед бараг хүн бүр улс төр ярьдаг, хоорондоо ярьдаг, маргалддаг, сонгуулийн дүнг маш их хардаг байсан юм.Харин саяхан МИУС-ийн хэсэг багш эрдэмтэдийн гаргасан судалгаагаар монголчуудын улс төрийн идэвх буурах эхний үе шатандаа явж байна гэж дүгнэжээ.
Ингээд иргэдийн улс төрийн оролцоог 1991 оныхтой харьцуулсан судалгааны дүнгээс товчлон үзвэл дараахь хэв маяг ажиглагджээ.
Рыцариуд Эд бол өнгөрсөн хугацаанд улс төрийн үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцож ирсэн, хүсэл эрмэлзэл дүүрэн, цаашид ч ийм байх хүмүүс юм. Сонгууль дөхөөд ирэхээр улс төрийн нам эвсэл, хөдөлгөөн олноороо байгуулагддаг. Рыцариуд буюу улс төрд идэвхтэй оролцогчдын 5,3 хувь буюу 20 хүн тутмын нэг нь ажил хаяж жагсаал цуглаанд оролцох хэлбэрийг сонгоход бэлэн гэжээ. Үүнийг жагсаал цуглаан хийх зэргээр улс төрийн үйл ажиллагаа явуулахад оролцох хүмүүсийн тоо маш цөөрсөнтэй, нөгөөтэйгүүр энэ хэлбэрийг зөвхөн рыцариуд төдийгүй бусад бүлэг ч төдийлөн ойшоохгүй байгаатай холбон үзэж болох юм. Чухамдаа манай зарим улс төрчдийн хүсдэг 1990 оны нүргээнт жагсаал цуглааныг одоо хийж болдоггүй нь ихэнх хүмүүс улс төрийн идэвхитэй хэлбэрийг сонгохоос татгалзах болсноор илэрч байна.
Ажиглагчид Эдгээр хүмүүсийг цэвэр төвийг сахигчид хэмээн томъёолж болно. Улс төрийн үйл явцад хааяа нэг оролцож, одоо ч оролцох онцын сонирхолгүй, өөрийн байр суурийг бүрэн тодорхойлж чадсан болон чадаагүй, улс төрийн мэдлэгээ урсгал байдлаар нэмэгдүүлдэг хүмүүс юм. Энэ бүлэг 1991 онд 12 орчим хувийг эзэлж байсан бол 2002 онд 31.8 хувь болж бараг 2.6 хувиар өсч шууд хамгийн том бүлэг болсон, цаашид ч өсөх хандлагатай байна.
Хүнийсэгчид Улс төрийн үйл ажиллагаанд огт оролцож байгаагүй, цаашид ч оролцох сонирхолгүй, “улс төр бол шал дэмий зүйл” хэмээн үздэг хүмүүс юм. Улс төрөөс бүхэлдээ хүнийссэн хэмээн үзэж болох эдгээр хүн шилжилт эхэлж байсан 1991 онд дөнгөж 0.6 хувьтай буюу бараг байхгүй байсан бол 2002 онд 4.5 хувь болж багагүй өсчээ.
Окопонд байгаа хүмүүс. Улс төрийн үйл ажиллагаанд хааяа ажиглагчийн байр сууринаас оролцож ирсэн, цаашид оролцох онцын сонирхолгүй, гэхдээ энэ талын мэдээллийг байнга сонирхож, ажиглаж эргэцүүлж байдаг хүмүүс энэ бүлэгт орж байна. 1991 онд нийт иргэдийн 16.6 хувийг эзэлж байсан бол 2002 онд 2.3 хувь болж
багасчээ.
Сэрэгсэд. Урьд өмнө улс төрийн үйл ажиллагаанд огт оролцож яваагүй, одоо ч онцын сонирхолгүй, тухайн байдлаас хамааран үйлдэл хийх, улс төрийн мэдээллийг анхааралтай ажиглаж буй хүмүүс. 1991онд сэрэгсэд 12.9 хувийг эзэлж байсан бол одоо 11.1 хувь болж бараг хэвээрээ байна.
Урсгалаар явагсад. Улс төрийн үйл ажиллагаанд огт оролцож байгаагүй. Цаашид оролцох онцын сонирхолгүй, энэ төрлийн мэдээллийг алдаг оног авдаг тайван байдалд буй хүмүүс. Өнгөрсөн арав гаруй жилийн турш 11 хувиас 2 хувь болж 5.5 дахин багасчээ.
Идэвхитэй төвийг сахигчид. Улс төрийн үйл ажиллагаанд ажиглагчийн байрнаас оролцож ирсэн. Цаашид оролцох сонирхол төрж буй, мэдээлэл тогтмол авч мэдлэгээ дээшлүүлж буй хүмүүс. Энэ бүлэг нь харьцангуй тогтвортой буюу 1991 онд судалгаанд хамрагдсан нийт иргэдийн 9.2 хувийг эзэлж байсан бол 2002 онд 9.3 хувь болж бараг хэвээрээ байна.Өнгөрсөн жил болсон Ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялалт байгуулсан Ц.Элбэгдоржийн санаачлагаар Иргэний танхим байгуулан, иргэдийн санал бодлыг шийдвэр гаргагчид сонсох, олон нийтийн санаа зовоож байгаа асуудлаар нээлттэй хэлэлцүүлэг хийж, төрийн тэргүүний болон төрийн бодлого шийдвэрт иргэдийн байр суурь, үзэл бодлыг тусгахаар болов. Иргэд төрийн ордон дахь энэ танхимаараа дамжуулан дуу хоолойгоо илэрхийлж, төрөөс гарах бодлого, шийдвэр, хууль тогтоомжид юу хүсч байгаа тусгуулах боломж бүрдлээ. Парламентын засаглал хөгжсөн, хөгжилтэй орнуудад бол ийм танхим хаа сайгүй байдаг бөгөөд хууль тогтоомж гаргахаасаа өмнө заавал олон нийтийн санаа бодлыг сонсч, нэг ёсондоо тэдний "шүүлтүүрээр" оруулдаг аж. Энэ нь амьдрал дээр хэрэгжих, бодит зүйлээс тасраагүй, амьдралд ойрхон хууль тогтоомж гаргахад дэм болдог сайн талтай аж. Нөгөөтэйгүүр шийдвэр гаргагчид бид ийм зүйл хийх гэж байна гэдгээ танилцуулж, олны санаа оноог авч, алдаа оноотой байвал засч залруулан батладаг учраас иргэдээ одоо та нар үүнийг ягштал мөрдөх ёстой шүү гэж хатуу шаардаж, хуулийг биелүүлэхийг даалгадаг аж. Манай улсын хувьд хууль тогтоомж, төрийн бодлого шийдвэр гаргахад иргэний оролцоо хангалтгүй төдийгүй иргэд санал бодлоо илэрхийлээд захидал иргээдэг ч түүнийг нь тусгаж авсан эсэх нь мэдэгдэхгүй л өнгөрдөг. Олон нийтийнхээ санаа бодлыг авч хууль, шийдвэрт тусгах албан ёсны бүтэц, суваг ч байдаггүй байлаа. Уг танхимын нээлтэн дээр Ерөнхийлөгч хэлсэн үгэндээ “Нас, хүйс, шашин шүтлэг, нийгмийн гарал угсаа, албан тушаал, ажил мэргэжил үл ялгаварлан түмний төлөө үгээ хэлж, төрийн үйл хэрэгт үзэл бодлоо тусгах эрх чөлөөг Иргэний танхим олгох ёстой. Энэ танхимыг сайн ажиллуулах гол эзэд нь ард түмэн юм.” гэж онцолжээ. Иргэдийнхээ дуу хоолойг сонсох, тэдний юу хүсч байгааг шийдвэртээ тусгахад чухал үүрэгтэй Иргэний танхим байгуулсныг дэмжиж байгаагаа Засгийн газар болон Их хурлын гишүүд илэрхийлсэн байна. Мөн манай нэртэй улс төрч нэгэн эрхэм “Нийгэмд гурван үндсэн оролцогч байдаг гэдэг. Нэг нь нам, хоёр дахь нь бизнесийнхэн, гурав дахь нь иргэний нийгмийнхэн юм. Нам нь сонгуульд ялж, олонхи болон засгийн эрхийг авах зорилготой бол бизнесийнхэн их ашиг олохыг чухалд үздэг. Харин иргэний нийгмийнхэн гэдэг нь олон ашиг сонирхолтой бүлэг бөгөөд хэвийн амьдрах боломжийг бий болгохыг тэмүүлдэг. Шударга шийдвэр гэхээр харьцангуй ойлголт ч энэ гурван оролцогчийн эрх ашгийг тусгасан дундын шийдвэрийг л сайн гэж дүгнэж болох байх. Сүүлийн хорин жилийн хугацаанд төр засгаас гарч байгаа шийдвэрүүд гурван оролцогчийн хэний нь эрх ашигт илүү нийцсэн, тэдний санаа оноо тусгагдсан бэ гэвэл улс төрийн намуудынх л байлаа. Харин Иргэний танхим байгуулж, иргэдийн дуу хоолойг сонсч эхлэх гэж байгаа нь гуравдагч оролцогчийн оролцоо нэмэгдүүлэх алхам болно" гэж онцолж байв. Энэхүү танхим нь хуулийн төсөл, дүрэм, журам, шийдвэрүүдийн төсөлд иргэд, байгууллагаас санал, шүүмжлэл, нэмэлт өөрчлөлтийн санаа, мэдээлэл авах замаар төр засгийн түвшинд гарах шийдвэрийг сайжруулах, шийдвэр гаргахад олон нийтийг л оролцуулах зорилготой аж. Иргэний танхимын үйл ажиллагаа нь олон нийтэд нээлттэй төдийгүй хүссэн хүн болгон оролцох боломжтой юм байна.Ингэхээр иргэдийн улс төрд орох оролцоог соёлтой, тайван замаар, ямар нэг жагсаал цуглаан, хөрөнгө мөнгө, хүчирхийлэл эмх замбараагүй байдал гаргахгүйгээр хөгжүүлэх шинэ боломж гарч байна гэсэн үг. Харин Иргэн та идэвхтэй байж энэ танхимаар дамжуулан улс төрд оролцох боломж гарч байна. Хамгийн гол нь иргэдийн өөрсдийн оролцоо, идэвхи л юу юунаас илүү чухал.
Иргэний нийгмийн оролцоо гэж юу вэ?
Хөгжлийн үр дүнг нэмэгдүүлэх, үүнд нөлөөлөх үүднээс иргэдийн оролцоо, төрийн хариуцлагын арга механизмыг бэхжүүлэх зорилгоор иргэд дангаараа эсвэл зохион байгуулалттайгаар төртэй харилцах үйл явцыг «иргэний нийгмийн оролцоо» буюу «иргэншсэн нийгмийн харилцан ажиллагаа» (civic engagement) гэж Дэлхий Банк
тодорхойлдог. Иргэний нийгмийн энэхүү оролцооны үр дүнд мэдээлэл солилцох, мэдлэг хуваалцах сүлжээ бүрэлдэж, ойлголцлын нийтлэг суурь бэхжиж, төр болон иргэний нийгмийн хамтын ажиллагаа сайжирч, зарим нөхцөлд зөрчил хүртэл саарч, ингэснээр шинэтгэлийн бодлого, хөтөлбөр, тэр дундаа үндэсний хөгжлийн болон ядуурлыг бууруулах хөтөлбөрийн талаархи олон нийтийн зөвшилцөл батжиж өөриймсөг хандлага төлөвших болно. Иргэний нийгэм төртэй аливаа түвшинд хамтран ажиллаж, бодлого хөтөлбөрийн үр дүн, хүртээмж, оновчтой байдлыг үнэлэх, холбогдох бүх талуудыг оролцоотойгоор бодлого хөтөлбөр, тэдгээрийн хэрэгжилтийг сайжруулснаар үндэсний хөгжлийг хангаж, нийгмийн дэвшилд хүргэх юм. Төр, иргэний нийгмийн энэхүү оролцоо, хамтын ажиллагаа, харилцан ажиллагааг бэхжүүлэн хөгжүүлснээр иргэний оролцооны зарчим, арга барилыг аль алины үйл ажиллагааны тогтолцоо болгосноор нийгэм иргэншиж, тогтвортой хөгжлийн хангах чадвар бий болно.
Иргэний нийгмийн оролцоо ямар үр дүнд хүргэдэг вэ гэвэл:
• Төрийн ил тод байдал, хариуцлагыг дээшлүүлэх, ингэснээр сайн засаглал бүхий орчныг бүрдүүлэх.
• Мэдлэг, мэдээлэл түгээж, эрсдэлийг тооцож, хүртээмжийг нэмэгдүүлж, оновчтой арга хэрэгжүүлснээр хөгжлийн аливаа хөтөлбөрийн үр өгөөжийг нэмэгдүүлэх,
• Хөгжлийн саад, бэрхшээлийг арилгах талаар шинэлэг шийдэл бий болгох
• Нийгмийн бүх хэсгийн, ялангуяа, эмзэг хэсгийнхний дуу хоолойг гаргаж,
хөгжлийн хөтөлбөр, шийдвэрт тусгах;Иргэн хүн төр ба нийгмийн үйл хэрэгт оролцохын тулд заавал төрийн албан хаагч, улс төрч байх албагүй. Иргэн хүний хувьд өөрийн дуу хоолойг төрд хүргэхийн тулд шууд болон шууд бусаар оролцох олон арга байж болно. Үүнд: хэвлэн нийтлэх, жагсаал цуглаан хийх, өргөх бичиг барих, хэвлэлийн бага хурал хийлгэх, ажил хаях, өлсгөлөн зарлах гэх мэт.
Түүнээс гадна иргэн хүн нийгмийн үйл хэрэгт оролцоход заавал тамга тэмдэгтэй байгууллага байгуулах албагүй. Харин үүнийг мэдэхгүй учраас заавал дүрэм боловсруулж, өрөө байр түрээслэж, дарга тэргүүнээ сонгож байж үйл ажиллагаа явуулах ёстой гэж үздэг учраас санхүүжилт, мөн улсын бүртгэлд бүртгүүлж бичиг цаас бүрдүүлэх зэрэг олон ажлаас залхаж хийх гэсэн ажил, хүрэх гэсэн зорилгоо хойш тавихад хүрдэг байна. Уг нь төрийн бус байгууллага нь иргэний нийгмийн хамгийн түгээмэл байгууллага болдог байна. Харамсалтай нь өнөөдөр манай улсад байгаа 7000 гаруй төрийн бус байгууллага хийж байгаа ажил, зорилгоороо иргэний нийгэмд хүрэх арга замыг тодорхойлж чадахгүй байна. Энэ тухай манай иргэний нийгмийн идэвхтэй тэмцэгчдийн нэг Г.Баасан ингэж ярьжээ. “Хэсэг хүмүүс иргэний нийгмийн байгууллагын ажлыг ашиг олдог, албан тушаал ахидаг, мөнгө босгодог талбар болгосон. Ихэнх нь сайн дураараа, үнэн сэтгэлээсээ эвлэлдээгүй. Энд мөнгө олох боломж байна гэсэн зорилго тавьж байгаа улс иргэний нийгмийн төлөө явахгүй. Хот утаатай байх нь утааны эсрэг төсөл хэрэгжүүлэгчдэд ашигтай. Ядуус олшрох нь ядуурлын эсрэг төсөл хэрэгжүүлэгчдэд ашигтай. Ашигт малтмалыг буруу олборлож байгаль дэлхийг сүйтгэж байгаа нь хянадаг, тэр дагуу ажилладаг хүмүүст хэрэгтэй. Анх иргэний нийгмийн нэрийг барьж гарч ирсэн Ж.Батзандан, О.Магнай, С.Ганбаатар нар албан тушаалын захаас атгаад чимээгүй болчихлоо. Ингээд нийгмийн идэвх суларчихсан юм. Иргэд өөртөө найд. Танд олгогдсон эрх бий.” Хэмээн ярьжээ. Түүний тэргүүлдэг Чөлөөт Ахмадын холбоо сүүлийн 4-5 жилд идэвхтэй тэмцэл хийж анх Монгол Улсын ашигт малтмалын асуудлыг анх олны өмнө гаргаж иржээ. Ахмадууд хоёр жил хиртэй Сүхбаатарын талбай дээр өлсч суусан. Түүний хүчинд ч ахмад дайчид сард найман мянган төгрөг авдаг байсныг 200 мянга болголоо. Дайнд оролцсон ахмад дайчид сар шинийн өмнө байрны түлхүүр гардаж авсан гээд тус холбооны хийсэн ажил их юм. Өөрсдийн эрх ашгийг хамгаалахын тулд зайлшгүй нэг зүйл хийх хэрэгтэй байна, ингээд байгаад байж болохгүй юм байна гэсэн асуудал надад тулгарч байсан ба одоо энэ тухай товчхон бичье. Манай байрны нэгдүгээр давхарт олон тооны цайны газар, дэлгүүр байдаг. Зөвхөн манай орцонд л гэхэд 2 ч цайны газар байдаг. Агааржуулалтын систем байхгүй учраас тэдний хаалга үргэлж онгорхой, биднийг орж гарах болгонд хаалгаа онгойлгоод л хуушуур хайраад зогсож байдаг учраас хуршсан тосны үнэр орцоор нэг тарж улмаар гэрт ч үнэртэнэ. Орцны ханын будаг тогтохгүй байнга хуурч унадаг. Мөн тэдгээр цайны газруудыг эрүүл ахуйн шаардлага хангаагүй газар хоол унд хийгээд борлуулж байгааг харахад аймаар. Савтай салат зэргээ хаалганыхаа хажууд тавиад өөрсдөө дээгүүр нь алхаж гарна. Та нар ядаж хаалгаа хааж байгаач гэж хажуугаар нь гарсан ихэнх хүн хэлэх боловч тэр халуунд халуун тогооны хажууд зогсоод хоол хийж байгаа өөрийн эрхгүй хаалгаа онгойлгодог байна. Гэхдээ манай орцны 10-аад айлаас зөвхөн 2-3 хүн л байнга шаардлага тавьж цайны газрынхантай хэрүүл хийнэ. Бусад нь харсан ч хараагүй юм шиг өнгөрнө. Ингээд дээрх идэвхтэй 3 хүн маань телевиз болон мэргэжлийн хяналтын газрынханыг дуудаж цайны газрын үйл ажиллагааг зурагтаар гаргаж, хяналтын албаныхан уг цайны газрыг хаана, торгоно гэх зэргээр баахан загнасны хүчинд хэд хоног хаалгаа хаасан юм. Гэхдээ байдал ахиад л бахь байдгаараа, хэд хоногоос ахиад л онгорхой хаалга, хуршсан тосны үнэр гэх мэтээр орцоор орж гарах болгонд л хэрүүл хийх хэрэг гардаг боллоо. Уг нь СӨХ-тэйгээ нийлж энэ асуудлыг ул суурьтай шийдэхгүй бол олон хүний эрүүл мэндэд сөрөг нөлөө үзүүлж байна. Хувьдаа гуанз, дэлгүүртэй хүмүүс СӨХ болон оршин суугчдын шаардлагыг хүлээж авахдаа тун тааруу. Тэгээд ч аж ахуйн нэгжүүд айл өрхүүдийг бодвол СӨХ-д хавьгүй их мөнгө төлдөг тул СӨХ-ийнхэн шаардлага тавьж чаддаггүй байна. Харин манай байрны СӨХ саяхан өөрчлөгдөж шинэ удирдлагатай болсон тул эдгээр асуудлыг шийднэ гэж найдаж байна. Гэхдээ хамгийн гол нь оршин суугчдын идэвх зүтгэл хамгийн хэрэгтэй юм2.Иргэдийн улс төрийн оролцоонууд ямар ямар хэлбэрээр байдаг вэ? Ойлгосноороо өөрийн үгээр тайлбарлана уу? Эдгээр оролцооны хэлбэрүүд нь нийгэмд эерэг буюу сөргөөр илрэх арга замуудыг тодорхой жишээгээр гаргаж ирнэ үү. Номноос биш та өөрийн мэдэх жишээгээр бичээрэй. Таны ойлгосноор яагаад хөгжиж буй нйигэмд иргэний оролцоо нэн чухал вэ? Иргэн та өөрийнхөө нийгмийн амьдралд оролцохгүй бол юу болох вэ?
Монголчуудын улс төрийн оролцоо 1990-ээд оны эхэн үеэс эхлэн идэвхжсэн. Энэ нь тэр үед гарч ирсэн улс төрийн олон намын тогтолцоо, ардчилсан сонгууль зэрэгтэй холбоотой. Улс төрийн оролцооны хамгийн сонгодог жишээ бол сонгуульд сонгох эрхээ эдэлж санал өгөх явдал юм. Өлсгөлөн зарлах, Засгийн газрыг огцруулах шаардлага тавих, жагсаал цуглаан хийх, зурагт хуудас наах, өргөх бичиг барих гээд л урьд нь бидний мэддэггүй байсан олон үйл явдал одоогоос 20 жилийн өмнө эхэлсэн билээ. Тэр үед бараг хүн бүр улс төр ярьдаг, хоорондоо ярьдаг, маргалддаг, сонгуулийн дүнг маш их хардаг байсан юм.Харин саяхан МИУС-ийн хэсэг багш эрдэмтэдийн гаргасан судалгаагаар монголчуудын улс төрийн идэвх буурах эхний үе шатандаа явж байна гэж дүгнэжээ.
Ингээд иргэдийн улс төрийн оролцоог 1991 оныхтой харьцуулсан судалгааны дүнгээс товчлон үзвэл дараахь хэв маяг ажиглагджээ.
Рыцариуд Эд бол өнгөрсөн хугацаанд улс төрийн үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцож ирсэн, хүсэл эрмэлзэл дүүрэн, цаашид ч ийм байх хүмүүс юм. Сонгууль дөхөөд ирэхээр улс төрийн нам эвсэл, хөдөлгөөн олноороо байгуулагддаг. Рыцариуд буюу улс төрд идэвхтэй оролцогчдын 5,3 хувь буюу 20 хүн тутмын нэг нь ажил хаяж жагсаал цуглаанд оролцох хэлбэрийг сонгоход бэлэн гэжээ. Үүнийг жагсаал цуглаан хийх зэргээр улс төрийн үйл ажиллагаа явуулахад оролцох хүмүүсийн тоо маш цөөрсөнтэй, нөгөөтэйгүүр энэ хэлбэрийг зөвхөн рыцариуд төдийгүй бусад бүлэг ч төдийлөн ойшоохгүй байгаатай холбон үзэж болох юм. Чухамдаа манай зарим улс төрчдийн хүсдэг 1990 оны нүргээнт жагсаал цуглааныг одоо хийж болдоггүй нь ихэнх хүмүүс улс төрийн идэвхитэй хэлбэрийг сонгохоос татгалзах болсноор илэрч байна.
Ажиглагчид Эдгээр хүмүүсийг цэвэр төвийг сахигчид хэмээн томъёолж болно. Улс төрийн үйл явцад хааяа нэг оролцож, одоо ч оролцох онцын сонирхолгүй, өөрийн байр суурийг бүрэн тодорхойлж чадсан болон чадаагүй, улс төрийн мэдлэгээ урсгал байдлаар нэмэгдүүлдэг хүмүүс юм. Энэ бүлэг 1991 онд 12 орчим хувийг эзэлж байсан бол 2002 онд 31.8 хувь болж бараг 2.6 хувиар өсч шууд хамгийн том бүлэг болсон, цаашид ч өсөх хандлагатай байна.
Хүнийсэгчид Улс төрийн үйл ажиллагаанд огт оролцож байгаагүй, цаашид ч оролцох сонирхолгүй, “улс төр бол шал дэмий зүйл” хэмээн үздэг хүмүүс юм. Улс төрөөс бүхэлдээ хүнийссэн хэмээн үзэж болох эдгээр хүн шилжилт эхэлж байсан 1991 онд дөнгөж 0.6 хувьтай буюу бараг байхгүй байсан бол 2002 онд 4.5 хувь болж багагүй өсчээ.
Окопонд байгаа хүмүүс. Улс төрийн үйл ажиллагаанд хааяа ажиглагчийн байр сууринаас оролцож ирсэн, цаашид оролцох онцын сонирхолгүй, гэхдээ энэ талын мэдээллийг байнга сонирхож, ажиглаж эргэцүүлж байдаг хүмүүс энэ бүлэгт орж байна. 1991 онд нийт иргэдийн 16.6 хувийг эзэлж байсан бол 2002 онд 2.3 хувь болж
багасчээ.
Сэрэгсэд. Урьд өмнө улс төрийн үйл ажиллагаанд огт оролцож яваагүй, одоо ч онцын сонирхолгүй, тухайн байдлаас хамааран үйлдэл хийх, улс төрийн мэдээллийг анхааралтай ажиглаж буй хүмүүс. 1991онд сэрэгсэд 12.9 хувийг эзэлж байсан бол одоо 11.1 хувь болж бараг хэвээрээ байна.
Урсгалаар явагсад. Улс төрийн үйл ажиллагаанд огт оролцож байгаагүй. Цаашид оролцох онцын сонирхолгүй, энэ төрлийн мэдээллийг алдаг оног авдаг тайван байдалд буй хүмүүс. Өнгөрсөн арав гаруй жилийн турш 11 хувиас 2 хувь болж 5.5 дахин багасчээ.
Идэвхитэй төвийг сахигчид. Улс төрийн үйл ажиллагаанд ажиглагчийн байрнаас оролцож ирсэн. Цаашид оролцох сонирхол төрж буй, мэдээлэл тогтмол авч мэдлэгээ дээшлүүлж буй хүмүүс. Энэ бүлэг нь харьцангуй тогтвортой буюу 1991 онд судалгаанд хамрагдсан нийт иргэдийн 9.2 хувийг эзэлж байсан бол 2002 онд 9.3 хувь болж бараг хэвээрээ байна.Өнгөрсөн жил болсон Ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялалт байгуулсан Ц.Элбэгдоржийн санаачлагаар Иргэний танхим байгуулан, иргэдийн санал бодлыг шийдвэр гаргагчид сонсох, олон нийтийн санаа зовоож байгаа асуудлаар нээлттэй хэлэлцүүлэг хийж, төрийн тэргүүний болон төрийн бодлого шийдвэрт иргэдийн байр суурь, үзэл бодлыг тусгахаар болов. Иргэд төрийн ордон дахь энэ танхимаараа дамжуулан дуу хоолойгоо илэрхийлж, төрөөс гарах бодлого, шийдвэр, хууль тогтоомжид юу хүсч байгаа тусгуулах боломж бүрдлээ. Парламентын засаглал хөгжсөн, хөгжилтэй орнуудад бол ийм танхим хаа сайгүй байдаг бөгөөд хууль тогтоомж гаргахаасаа өмнө заавал олон нийтийн санаа бодлыг сонсч, нэг ёсондоо тэдний "шүүлтүүрээр" оруулдаг аж. Энэ нь амьдрал дээр хэрэгжих, бодит зүйлээс тасраагүй, амьдралд ойрхон хууль тогтоомж гаргахад дэм болдог сайн талтай аж. Нөгөөтэйгүүр шийдвэр гаргагчид бид ийм зүйл хийх гэж байна гэдгээ танилцуулж, олны санаа оноог авч, алдаа оноотой байвал засч залруулан батладаг учраас иргэдээ одоо та нар үүнийг ягштал мөрдөх ёстой шүү гэж хатуу шаардаж, хуулийг биелүүлэхийг даалгадаг аж. Манай улсын хувьд хууль тогтоомж, төрийн бодлого шийдвэр гаргахад иргэний оролцоо хангалтгүй төдийгүй иргэд санал бодлоо илэрхийлээд захидал иргээдэг ч түүнийг нь тусгаж авсан эсэх нь мэдэгдэхгүй л өнгөрдөг. Олон нийтийнхээ санаа бодлыг авч хууль, шийдвэрт тусгах албан ёсны бүтэц, суваг ч байдаггүй байлаа. Уг танхимын нээлтэн дээр Ерөнхийлөгч хэлсэн үгэндээ “Нас, хүйс, шашин шүтлэг, нийгмийн гарал угсаа, албан тушаал, ажил мэргэжил үл ялгаварлан түмний төлөө үгээ хэлж, төрийн үйл хэрэгт үзэл бодлоо тусгах эрх чөлөөг Иргэний танхим олгох ёстой. Энэ танхимыг сайн ажиллуулах гол эзэд нь ард түмэн юм.” гэж онцолжээ. Иргэдийнхээ дуу хоолойг сонсох, тэдний юу хүсч байгааг шийдвэртээ тусгахад чухал үүрэгтэй Иргэний танхим байгуулсныг дэмжиж байгаагаа Засгийн газар болон Их хурлын гишүүд илэрхийлсэн байна. Мөн манай нэртэй улс төрч нэгэн эрхэм “Нийгэмд гурван үндсэн оролцогч байдаг гэдэг. Нэг нь нам, хоёр дахь нь бизнесийнхэн, гурав дахь нь иргэний нийгмийнхэн юм. Нам нь сонгуульд ялж, олонхи болон засгийн эрхийг авах зорилготой бол бизнесийнхэн их ашиг олохыг чухалд үздэг. Харин иргэний нийгмийнхэн гэдэг нь олон ашиг сонирхолтой бүлэг бөгөөд хэвийн амьдрах боломжийг бий болгохыг тэмүүлдэг. Шударга шийдвэр гэхээр харьцангуй ойлголт ч энэ гурван оролцогчийн эрх ашгийг тусгасан дундын шийдвэрийг л сайн гэж дүгнэж болох байх. Сүүлийн хорин жилийн хугацаанд төр засгаас гарч байгаа шийдвэрүүд гурван оролцогчийн хэний нь эрх ашигт илүү нийцсэн, тэдний санаа оноо тусгагдсан бэ гэвэл улс төрийн намуудынх л байлаа. Харин Иргэний танхим байгуулж, иргэдийн дуу хоолойг сонсч эхлэх гэж байгаа нь гуравдагч оролцогчийн оролцоо нэмэгдүүлэх алхам болно" гэж онцолж байв. Энэхүү танхим нь хуулийн төсөл, дүрэм, журам, шийдвэрүүдийн төсөлд иргэд, байгууллагаас санал, шүүмжлэл, нэмэлт өөрчлөлтийн санаа, мэдээлэл авах замаар төр засгийн түвшинд гарах шийдвэрийг сайжруулах, шийдвэр гаргахад олон нийтийг л оролцуулах зорилготой аж. Иргэний танхимын үйл ажиллагаа нь олон нийтэд нээлттэй төдийгүй хүссэн хүн болгон оролцох боломжтой юм байна.Ингэхээр иргэдийн улс төрд орох оролцоог соёлтой, тайван замаар, ямар нэг жагсаал цуглаан, хөрөнгө мөнгө, хүчирхийлэл эмх замбараагүй байдал гаргахгүйгээр хөгжүүлэх шинэ боломж гарч байна гэсэн үг. Харин Иргэн та идэвхтэй байж энэ танхимаар дамжуулан улс төрд оролцох боломж гарч байна. Хамгийн гол нь иргэдийн өөрсдийн оролцоо, идэвхи л юу юунаас илүү чухал.
Ч. Хишигжаргал
1.Иргэн та төр ба нийгмийн үйл хэрэгт шууд ба шууд бусаар хэрхэн оролцох вэ? Ямар арга замуудаар иргэн хүн оролцох боломжтой вэ? Монгол Улсын Үндсэн хуульд иргэний оролцооны талаар юу гэж заасан байдаг вэ? Иргэн хүн та нийгэм орчиндоо нөлөөлж чадах уу? Яаж? Та эсвэл тантай холбоотой орчин нөхцөл ба хүмүүсийн асуудалд оролцох хэрэгтэй гэж бодсон зүйл танд тохиолдсон уу? Жишээ гаргана уу. Тэгээд юу болсон бэ? Хэрвээ таны дуу хоолой хүрээгүй бол учир шалтгаануудаа бодоод бичнэ үү. Та өөрийн дуу хоолойгоо хүргэхийн тулд юуг хийж болох байсан бэ? Өөрийнхөө эсвэл өөр нэг хүний жишээгээр иргэдийн оролцооны амжилттай амжилтгүй учир шалтгаануудаас гаргаж ирнэ үү.
Иргэн бид төрийн хэрэгт шууд буюу шууд бусаар оролцож болно. Шууд бус оролцоо гэдэг нь: Иргэд УИХ-ын гишүүн, өөрийн оршин суугаа аймаг, нийслэл, сум дүүргийн ИТХ-ын төлөөлөгчдөөр дамжуулан шийдвэр гаргах үйл ажиллагаанд оролцохыг хэлнэ.
Шууд оролцоо гэдэг нь: Шийдвэрлэх асуудалын талаар сонин хэвлэлээр үзэл бодлоо илэрхийлэх, Төрийн байгууллага, албан тушаалтанд захидал бичих, ИТХ-н гишүүд,ТББ-р дамжууулах гэх мэт арга замуудаар иргэд оролцож болно. Монгол Улсын үндсэн хуульд: “Монголын ард түмэн төрийн үйл хэрэгт шууд оролцож, мөн сонгож байгуулсан төрийн эрх барих төлөөлөгчдийн байгууллагаараа уламжлан энэхүү эрхээ эдэлнэ” гэж заасан байдаг. Тиймээс иргэн хүн бүр төр болон нийгэмийн үйл хэрэгт оролцох эрхтэй. Харин иргэн хүн энэ эрхээ ухамсарлан эдлэх хэрэгтэй. Ингэснээр идвхтэй иргэн, идвхтэй оролцогч болно. Харин бид бодохдоо энэ зүйл надад хамаагүй төрийн хэрэг УИХ-ын гишүүд хийж, шийдвэр гаргах ёстой гэж үздэг, учраас эрхээ эдлэж чадахгүй байна. Бид иргэн бүр орчин тойрондоо их бага хэмжээгээр ямарч хэлбэрээр нөлөөлдөг. Гэвч хүн бүр өөрсдийгөө нийгэмдээ нөлөөтэй гэдгээ мэдэхгүй байна. Хамгийн энгийн жишээ гэхэд бид гэртээ үр хүүхдүүддээ яаж харицаж, яаж ярьж байна гэдэгээс нөлөөлж байна. Мөн орон сууцанд амьдардаг айлууд жилд нэг хоёр удаа л байрны хурал хийж байна. Энэ хуралд тогтсон цагт иргэд ирэхгүй хоцрох эсвэл бүр ирэхгүй байна. Үүнээс хархад иргэд нийгэмд оролцох оролцоо гэж юу вэ гэдгээ мэдэхгүй байна. Байрны хуралд оролцосноор юу болохгүй байна, юу болж байна гэдгээ ярилцаад асуудлаа төрийн хүмүүст танилцуулах ёстой. Харин хүмүүс энэ чухал биш орц гэрэлгүй, бохир, заваан байна энэ нь надад ямар хамаа байх вэ мэтээр үздэг. Харин энэ үзэл бодлоо авч хаян бид оршин байгаа газартаа тулгараад байгаа асуудлаа шийдэх хэрэгтэй ингэснээр иргэн хүн идвэхтэй иргэн болж, төрийн хэрэгт оролцож байгаа оролцоо бас бусаддаа сайнаар нөлөөлөх болно гэдгээ ухамсарлах юм.
Бидний эргэн тойронд шийдвэрлэх хэлэлцэх асуудал хаа сайгүй л байна. Гэвч бид энэ бүгдэд оролцоод байж чаддаггүй. Зөвхөн ажилаа хийгээд цалин аваад явж байвал болох нь тэр гэсэн амин хувиа бодсон байдаг. Харин өндөр настангууд залуучуудаас илүү иргэдийн оролцоог бий болгож орчин тойрондоо тулгараад байгаа асуудалд шууд буюу шууд бусаар оролцдог. Жишээ нь: тоглоомын талбайг устгаж байшин барилга барьж байгаа газар зөндөө байна. Энэ бүрт өндөр настангууд өргөдөл бичин айлуудаар орж эсэргүйцэж байна гэсэн гарын үсэг зуруулаад байшин бариулахгүйн эсрэг тэмцдэг. Харин залуучууд нь ард нь юу ч болоогүй мэт ажилаа хийгээд явж байна. Энэ асуудал нь уг нь ганц өндөр настангуудын асуудал биш бүх иргэдийн асуудал юм. Яагаад өндөр настангууд энэ асуудлын талаар яваад амжилтанд хүрэхгүй байна вэ гэвэл Тэд нар маань тууштай явж чадахгүй бие нь өвдөх , мөн эрх мэдэлтэнгүүд тэднийг хүн мэтээр үздэггүй, үүнээс хархад залуучдын оролцоо байхгүй байна. Хээл хахуул дэндүү их болсон учраас байшин барих гэж байгаа хүмүүс эрх мэдэлтнүүдийг өөрийн гартаа оруулж байна. Харин хөгшид тэдэнд хахуул өгч чадахгүй зөв шударгаар тэмцэж байгаа билээ. Зүйр үгэнд “Үнэнээр яввал, Үхэр тэргээр туулай гүйцэнэ” гэдэг. Бүгд идэвхтэй оролцвол үнэн зүйл дийлэх болно. Үүнээс хархад эх орноо гэсэн сэтгэлгээ маш ихээр бидэнд дутагдаж байна. Хүн бүр оршин байгаа газартаа өөриймсөг амьдарч үүргээ биелүүлэн амьдрах хэрэгтэй. Иргэдийн оролцоо гэхээр хүн бүр УИХ-д оролцох гэж үздэг харин бид эргэн тойрноосоо жижиг зүйлээс эхлэх хэрэгтэй гэдгээ мэдэх хэрэгтэй байна. Наад зах нь гэр хороололд хүмүүс айлийн хашаа руу бие засах асуудал нэлээд их байна. Мөн угаадас, хогоо хаях асуудал их гарч байна. Үүний эсрэг тэмцэж байгаа иргэн ч, нийгмийн ажилтан , засаг дарга ч гэж алга байна. Хүн бүр гудамжинд хогоо асгаж, угаадсаа асгаж болно гэсэн ойлголттой байна. Намайг нэг өглөө ажилдаа явж байх үед нэг эмэгтэй хашаанаасаа гараад угаадсаа асгасан яг явган хүний зам руу миний өмнө тэгээд би яаж байгаа ингэж болохгүй гэхэд би танай хашаанд асгаагүй чамд хамаагүй гээд аймар ууралсан манай хашаанд асгаагүй ч гэсэн чи миний явдаг зам дээр асгалаа гэхэд чи өөөрийхөө хашааг хамгаал гэсэн. Хажуугаар явж байгаа хүмүүс зүгээрээ зүгээр наад хүнээ орхи гэр хороолол ийм л байдаг гэж байна. Үүнээс хархад хүмүүс их буруу бодол санаатай болсон өөрийн юм цэвэрхэн болж байвал хашааны гадна юу болох нь хамаагүй гэдэг амин хувиа бодож байна. Гэр хороолол гээд бохир байх ёстой бишээ бидний эх ороны хөгжил бас тэндээс харагдана шүү дээ. Иргэдийн оролцоог нэмэгдүүлэхийн тулд хорооны ажилчид, хэсгийн ахлагч нар аймаг сумдын хороо сайн ажиллах хэрэгтэй байна. Хамтын ажил зохион байгуулах, иргэдийг уриалан босгох гэх мэтээр эхлэх хэрэгтэй. Гэр хороололд яагаад иргэдийн оролцоо муу байна гэвэл ихэнх айлууд хөдөө орон нутгаас шилжэн ирсэн эсвэл түр оршин суугч нар, хөдөө орон нутгаас хотод ирж сургуульд сурч байгаа оюутнууд байна. Эдгээр хүмүүс нь миний эд хөрөнгө биш, би мөнгө төлсөн хүний юм гэдгээр хандаж байна. Тиймээс хүмүүс их ухамсарын доройтолд орсон байна. Хүн бүр амин хувиа бодох болсон нь их харамсалтай байна. Зөвхөн өөрийнх нь эрх ашиг зөрчигдөөгүй л бол хүмүүс санаа бодлоо хэлдэггүй, нийгэмдээ оролцдоггүй. Уг нь бол заавал хорооны ажилчид, хэсгийн ахлагч нар ажил зохион байгуулж хог хаяулахгүй арга хэмжээ авхаас гадна хэсэг иргэд нэгдээд хоорондоо ярилцаад хогоо, угаадсаа, гудамжинд асгахгүй ямар арга байна тэрний төлөө юу хийх вэ, бид хэрхэн оролцох вэ гэх мэт талаар ярилцан шийдээд ямар нэгэн арга хэмжээ авах хэрэгтэй байгаа юм. Харамсалтай нь бид ярихаас өөр зүйл хийхгүй байна. Жил бүр л хүн бүр гэр хороололын хог тэр байтугай Улаанбаатар хот хогоор дүүрлээ гээд ярихаас өөр зүйл хийж чадахгүй байна. Үүнийг хийхэд юу дутаж байна гэвэл өөрийн үүргээ биелүүлэх ёстой гэдгээ хүлээн зөвшөөрөх, зориг, хүч, бас хэн нэгэн санаачлах санаачлага мөн зүрх сэтгэлээсээ тууштай хийх дутаад байна. Үүнээс үүдээд иргэдийн оролцоо хэр идэвхтэй байна вэ гэдэг нь харагдана. Асуудал бүрийг УИХ-ын гишүүд дан ганц шийдэх биш иргэн бүрийн оролцоо маш чухал юм. Иймээс хүн бүр энэ нийгэмдээ идэвхтэй оролцоосой гэж хүсэж байна. Бид чинь ардчилсан нийгэмд амьдарч байгаа ард түмэн учраас улс эх орноо хөгжүүлэхэд иргэн бүр оролцох үүрэгтэй юм.
1.Иргэн та төр ба нийгмийн үйл хэрэгт шууд ба шууд бусаар хэрхэн оролцох вэ? Ямар арга замуудаар иргэн хүн оролцох боломжтой вэ? Монгол Улсын Үндсэн хуульд иргэний оролцооны талаар юу гэж заасан байдаг вэ? Иргэн хүн та нийгэм орчиндоо нөлөөлж чадах уу? Яаж? Та эсвэл тантай холбоотой орчин нөхцөл ба хүмүүсийн асуудалд оролцох хэрэгтэй гэж бодсон зүйл танд тохиолдсон уу? Жишээ гаргана уу. Тэгээд юу болсон бэ? Хэрвээ таны дуу хоолой хүрээгүй бол учир шалтгаануудаа бодоод бичнэ үү. Та өөрийн дуу хоолойгоо хүргэхийн тулд юуг хийж болох байсан бэ? Өөрийнхөө эсвэл өөр нэг хүний жишээгээр иргэдийн оролцооны амжилттай амжилтгүй учир шалтгаануудаас гаргаж ирнэ үү.
Иргэн бид төрийн хэрэгт шууд буюу шууд бусаар оролцож болно. Шууд бус оролцоо гэдэг нь: Иргэд УИХ-ын гишүүн, өөрийн оршин суугаа аймаг, нийслэл, сум дүүргийн ИТХ-ын төлөөлөгчдөөр дамжуулан шийдвэр гаргах үйл ажиллагаанд оролцохыг хэлнэ.
Шууд оролцоо гэдэг нь: Шийдвэрлэх асуудалын талаар сонин хэвлэлээр үзэл бодлоо илэрхийлэх, Төрийн байгууллага, албан тушаалтанд захидал бичих, ИТХ-н гишүүд,ТББ-р дамжууулах гэх мэт арга замуудаар иргэд оролцож болно. Монгол Улсын үндсэн хуульд: “Монголын ард түмэн төрийн үйл хэрэгт шууд оролцож, мөн сонгож байгуулсан төрийн эрх барих төлөөлөгчдийн байгууллагаараа уламжлан энэхүү эрхээ эдэлнэ” гэж заасан байдаг. Тиймээс иргэн хүн бүр төр болон нийгэмийн үйл хэрэгт оролцох эрхтэй. Харин иргэн хүн энэ эрхээ ухамсарлан эдлэх хэрэгтэй. Ингэснээр идвхтэй иргэн, идвхтэй оролцогч болно. Харин бид бодохдоо энэ зүйл надад хамаагүй төрийн хэрэг УИХ-ын гишүүд хийж, шийдвэр гаргах ёстой гэж үздэг, учраас эрхээ эдлэж чадахгүй байна. Бид иргэн бүр орчин тойрондоо их бага хэмжээгээр ямарч хэлбэрээр нөлөөлдөг. Гэвч хүн бүр өөрсдийгөө нийгэмдээ нөлөөтэй гэдгээ мэдэхгүй байна. Хамгийн энгийн жишээ гэхэд бид гэртээ үр хүүхдүүддээ яаж харицаж, яаж ярьж байна гэдэгээс нөлөөлж байна. Мөн орон сууцанд амьдардаг айлууд жилд нэг хоёр удаа л байрны хурал хийж байна. Энэ хуралд тогтсон цагт иргэд ирэхгүй хоцрох эсвэл бүр ирэхгүй байна. Үүнээс хархад иргэд нийгэмд оролцох оролцоо гэж юу вэ гэдгээ мэдэхгүй байна. Байрны хуралд оролцосноор юу болохгүй байна, юу болж байна гэдгээ ярилцаад асуудлаа төрийн хүмүүст танилцуулах ёстой. Харин хүмүүс энэ чухал биш орц гэрэлгүй, бохир, заваан байна энэ нь надад ямар хамаа байх вэ мэтээр үздэг. Харин энэ үзэл бодлоо авч хаян бид оршин байгаа газартаа тулгараад байгаа асуудлаа шийдэх хэрэгтэй ингэснээр иргэн хүн идвэхтэй иргэн болж, төрийн хэрэгт оролцож байгаа оролцоо бас бусаддаа сайнаар нөлөөлөх болно гэдгээ ухамсарлах юм.
Бидний эргэн тойронд шийдвэрлэх хэлэлцэх асуудал хаа сайгүй л байна. Гэвч бид энэ бүгдэд оролцоод байж чаддаггүй. Зөвхөн ажилаа хийгээд цалин аваад явж байвал болох нь тэр гэсэн амин хувиа бодсон байдаг. Харин өндөр настангууд залуучуудаас илүү иргэдийн оролцоог бий болгож орчин тойрондоо тулгараад байгаа асуудалд шууд буюу шууд бусаар оролцдог. Жишээ нь: тоглоомын талбайг устгаж байшин барилга барьж байгаа газар зөндөө байна. Энэ бүрт өндөр настангууд өргөдөл бичин айлуудаар орж эсэргүйцэж байна гэсэн гарын үсэг зуруулаад байшин бариулахгүйн эсрэг тэмцдэг. Харин залуучууд нь ард нь юу ч болоогүй мэт ажилаа хийгээд явж байна. Энэ асуудал нь уг нь ганц өндөр настангуудын асуудал биш бүх иргэдийн асуудал юм. Яагаад өндөр настангууд энэ асуудлын талаар яваад амжилтанд хүрэхгүй байна вэ гэвэл Тэд нар маань тууштай явж чадахгүй бие нь өвдөх , мөн эрх мэдэлтэнгүүд тэднийг хүн мэтээр үздэггүй, үүнээс хархад залуучдын оролцоо байхгүй байна. Хээл хахуул дэндүү их болсон учраас байшин барих гэж байгаа хүмүүс эрх мэдэлтнүүдийг өөрийн гартаа оруулж байна. Харин хөгшид тэдэнд хахуул өгч чадахгүй зөв шударгаар тэмцэж байгаа билээ. Зүйр үгэнд “Үнэнээр яввал, Үхэр тэргээр туулай гүйцэнэ” гэдэг. Бүгд идэвхтэй оролцвол үнэн зүйл дийлэх болно. Үүнээс хархад эх орноо гэсэн сэтгэлгээ маш ихээр бидэнд дутагдаж байна. Хүн бүр оршин байгаа газартаа өөриймсөг амьдарч үүргээ биелүүлэн амьдрах хэрэгтэй. Иргэдийн оролцоо гэхээр хүн бүр УИХ-д оролцох гэж үздэг харин бид эргэн тойрноосоо жижиг зүйлээс эхлэх хэрэгтэй гэдгээ мэдэх хэрэгтэй байна. Наад зах нь гэр хороололд хүмүүс айлийн хашаа руу бие засах асуудал нэлээд их байна. Мөн угаадас, хогоо хаях асуудал их гарч байна. Үүний эсрэг тэмцэж байгаа иргэн ч, нийгмийн ажилтан , засаг дарга ч гэж алга байна. Хүн бүр гудамжинд хогоо асгаж, угаадсаа асгаж болно гэсэн ойлголттой байна. Намайг нэг өглөө ажилдаа явж байх үед нэг эмэгтэй хашаанаасаа гараад угаадсаа асгасан яг явган хүний зам руу миний өмнө тэгээд би яаж байгаа ингэж болохгүй гэхэд би танай хашаанд асгаагүй чамд хамаагүй гээд аймар ууралсан манай хашаанд асгаагүй ч гэсэн чи миний явдаг зам дээр асгалаа гэхэд чи өөөрийхөө хашааг хамгаал гэсэн. Хажуугаар явж байгаа хүмүүс зүгээрээ зүгээр наад хүнээ орхи гэр хороолол ийм л байдаг гэж байна. Үүнээс хархад хүмүүс их буруу бодол санаатай болсон өөрийн юм цэвэрхэн болж байвал хашааны гадна юу болох нь хамаагүй гэдэг амин хувиа бодож байна. Гэр хороолол гээд бохир байх ёстой бишээ бидний эх ороны хөгжил бас тэндээс харагдана шүү дээ. Иргэдийн оролцоог нэмэгдүүлэхийн тулд хорооны ажилчид, хэсгийн ахлагч нар аймаг сумдын хороо сайн ажиллах хэрэгтэй байна. Хамтын ажил зохион байгуулах, иргэдийг уриалан босгох гэх мэтээр эхлэх хэрэгтэй. Гэр хороололд яагаад иргэдийн оролцоо муу байна гэвэл ихэнх айлууд хөдөө орон нутгаас шилжэн ирсэн эсвэл түр оршин суугч нар, хөдөө орон нутгаас хотод ирж сургуульд сурч байгаа оюутнууд байна. Эдгээр хүмүүс нь миний эд хөрөнгө биш, би мөнгө төлсөн хүний юм гэдгээр хандаж байна. Тиймээс хүмүүс их ухамсарын доройтолд орсон байна. Хүн бүр амин хувиа бодох болсон нь их харамсалтай байна. Зөвхөн өөрийнх нь эрх ашиг зөрчигдөөгүй л бол хүмүүс санаа бодлоо хэлдэггүй, нийгэмдээ оролцдоггүй. Уг нь бол заавал хорооны ажилчид, хэсгийн ахлагч нар ажил зохион байгуулж хог хаяулахгүй арга хэмжээ авхаас гадна хэсэг иргэд нэгдээд хоорондоо ярилцаад хогоо, угаадсаа, гудамжинд асгахгүй ямар арга байна тэрний төлөө юу хийх вэ, бид хэрхэн оролцох вэ гэх мэт талаар ярилцан шийдээд ямар нэгэн арга хэмжээ авах хэрэгтэй байгаа юм. Харамсалтай нь бид ярихаас өөр зүйл хийхгүй байна. Жил бүр л хүн бүр гэр хороололын хог тэр байтугай Улаанбаатар хот хогоор дүүрлээ гээд ярихаас өөр зүйл хийж чадахгүй байна. Үүнийг хийхэд юу дутаж байна гэвэл өөрийн үүргээ биелүүлэх ёстой гэдгээ хүлээн зөвшөөрөх, зориг, хүч, бас хэн нэгэн санаачлах санаачлага мөн зүрх сэтгэлээсээ тууштай хийх дутаад байна. Үүнээс үүдээд иргэдийн оролцоо хэр идэвхтэй байна вэ гэдэг нь харагдана. Асуудал бүрийг УИХ-ын гишүүд дан ганц шийдэх биш иргэн бүрийн оролцоо маш чухал юм. Иймээс хүн бүр энэ нийгэмдээ идэвхтэй оролцоосой гэж хүсэж байна. Бид чинь ардчилсан нийгэмд амьдарч байгаа ард түмэн учраас улс эх орноо хөгжүүлэхэд иргэн бүр оролцох үүрэгтэй юм.
ÌÕÁÈÕ-íû Àðõàíãàé äàõü çºâëºëèéí
ã¿éöýòãýõ çàõèðàë Á.Ýíõòóÿà
Äààëãàâàð
Àñóóëò 1. Èðãýí òà òºð áà íèéãìèéí ¿éë õýðýãò øóóä áà øóóä áóñààð õýðõýí îðîëöîõ âý? ßìàð àðãà çàìóóäààð èðãýí õ¿í îðîëöîõ áîëîìæòîé âý? Ìîíãîë óëñûí ¯íäñýí õóóëüä èðãýíèé îðîëöîîíû òàëààð þó ãýæ çààñàí áàéäàã âý? Èðãýí õ¿í òà íèéãýì îð÷èíäîî íºëººëæ ÷àäàõ óó? ßàæ? Òà ýñâýë òàíüòàé õîëáîîòîé îð÷èí íºõöºë áà õ¿ì¿¿ñèéí àñóóäàëä îðîëöîõ õýðýãòýé ãýæ áîäñîí ç¿éë òàíüä òîõèîëäñîí óó? Æèøýý ãàðãàíà óó òýãýýä þó áîëñîí áý? Õýðâýý òàíû äóó õîîëîé îðîëöîî õ¿ðýýã¿é áîë ó÷èð øàëòãààíóóäàà áîäîîä áè÷íý ¿¿. Òà ººðèéí äóó õîîëîéãîî õ¿ðãýõèéí òóëä þó õèéæ áîëîõ áàéñàí áý? ªºðèéíõºº ýñâýë ººð õ¿íèé æèøýýãýýð èðãýäèéí îðîëöîîíû àìæèëòòàé àìæèëòã¿é ó÷èð øàëòãààíóóäààñ ãàðãàæ èðíý ¿¿ àëü íýãèéã íü.
Õàðèóëò:
Èðãýí áèä òºð áà íèéãìèéí ¿éë õýðýãò øóóä áà øóóä áóñààð îðîëöîæ áîëíî. Ìîíãîë óëñàä çàñãèéí á¿õ ýðõ àðä ò¿ìíèé ìýäýëä áàéíà. Ìîíãîëûí àðä ò¿ìýí òºðèéí áàðèõ òºëººëºã÷èéí áàéãóóëëàãààð äàìæóóëàí ýíýõ¿¿ ýðõýý ýäýëíý.
1-ðò øóóä áóñ îðîëöîî íü èðãýä ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í ººðèéí îðøèí ñóóãàà àéìàã, ñóì áàãèéí ÈÒÕ-ûí òºëººëºã÷人ð äàìæóóëàí øèéäâýð ãàðãàõ ¿éë àæèëëàãààíä îðîëöîõ.
2-ðò øóóä îðîëöîî íü àëèâàà òºð íèéãýì îðîí íóòãèéí õ¿ðýýíèé àñóóäëûã øèéäýõ ¿éë õýðýãò ººðèéí áèåýð îðîëöîõ áîëîìæòîé. Æèøýý íü: ººðèéí îðøèí áóé ãàçðûíõàà áàãèéí ÈÍÕ-ä îðîëöîõ. Òóõàéí îðîí íóòãààñ ãàðñàí ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿äýýð äàìæóóëàí îëîí íèéòèéí ñàíàë àñóóëãàä îðîëöîõ õóóëèéí õýëýëö¿¿ëýãò îðîëöîõ. Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóäààð äàìæóóëàí òºðèéí áàéãóóëëàãà àëáàí òóøààëòàíä çàõèäàë áè÷èõ ãýõ ìýò. Èðãýäèéí òºð áà íèéãýìä îðîëöîõ îðîëöîîíû ãîë íýã çàì áîë ñîíãóóëüä ñàíàë ºãºõ ÿâäàë þì. Õàðèí ýðõ ìýäýë á¿õèé ñîíãîãäñîí óäèðäàã÷ íàð íü ýðõ ìýäëýý õýòð¿¿ëýõã¿é áàéõ ÿâäàë, õÿíàëò òàâèõ íü èðãýäèéí ¿¿ðýã þì. Òèéì ó÷ðààñ èðãýä áèä ýðõýý ìýäýæ ¿¿ðãýý ñàéí ìýäýæ áàéõ íü ÷óõàë. Ìîíãîë óëñàä òºðèéí áîäëîãî íü óëñ àéìàã áîëîí îðîí íóòãèéí òºð çàñàã àðä ò¿ìíèéõýý ýðõèéã õàìãààëàõ òýäíèé ñàéí ñàéõàí áàéäëûã õàíãàõ ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã áèåë¿¿ëýõýä ÷èãëýíý. Òºðèéí çàðèì áîäëîãûí õóóëü òîãòîîõ áàéãóóëëàãóóä õóóëü áîëãîí áàòëàõ áà áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ àæëûí ãîë çîðèëò íü èðãýä ººðèéí îðîí íóòãèéí íýí äàðóé øèéäâýðëýõ ÿìàð ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ çýðãèéã òîäîðõîéëîõ ÿâäàë þì. Èðãýä íü òºð áîëîí íèéãýìä îðîëöîõîä àðä÷èëñàí èäýâõòýé èðãýí áàéõûí òóëä ººðèéí ñàíàë áîäëîî ÷ºëººòýé èëýðõèéëæ ñóðàõ, îðîëöîõ ãýæ áóé àñóóäëàà òºðèéí àëü øàòíû ÿìàð áàéãóóëëàãàä õàðèóöàõ ÿìàð ò¿âøèíä øèéäâýð ãàðãàõ ¿éë ÿâöàä íºëººëæ áîëîõ òóõàé ìýäýõýä äàðààõ ç¿éë¿¿äèéã àøèãëàíà.
Àñóóëò 2. Èðãýäèéí óëñ òºðèéí îðîëöîîíóóä ÿìàð ÿìàð õýëáýðýýð áàéäàã âý? Îéëãîñíîîðîî ººðèéí ¿ãýýð òàéëáàðëàíà óó? Ýäãýýð îðîëöîîíû õýëáýð íü íèéãýìä ýåðýã áóþó ñºðºã èëðýõ àðãà çàìóóäûã òîäîðõîé æèøýýãýýð ãàðãàæ èðíý ¿¿. Íîìíîîñ áèø òà ººðèéí ìýäýõ æèøýýãýýð áè÷ýýðýé. Òàíû îéëãîñíîîð ÿàãààä õºãæèæ áóé íèéãýìä èðãýíèé îðîëöîî íýí ÷óõàë âý? Èðãýí òà ººðèéíõºº íèéãìèéí àìüäðàëä îðîëöîõã¿é áîë þó áîëîõ âý?
Õàðèóëò: Àðä÷èëñàí íèéãìèéí ãîë ¿íýò ç¿éë íü çàñàãëàë äàõü èðãýäèéí îðîëöîî áàéõ ó÷èðòàé.
Õ¿í õýëýõýýñ íààø çàñðàõã¿é
Öààñ ÷è÷èõýýñ íààø öîîðîõã¿é ãýñýí ç¿éð ¿ã áàéäàã.
Òýãýõýýð ýíý ç¿éð ¿ãíýýñ õàðàõàä èðãýí õ¿í äóó õîîëîéãîî èëýðõèéëñíýýð òýð õ¿ì¿¿ñèéí ñàíàë áîäîë òºðèéí ò¿øýýä ìèíü íýãèéã áîäîæ òóíãààí àæëàà ÿâóóëàõ íü ç¿éí õýðýã þì. Ìàíàé îðîí íýã ¿åý áîäâîë õºãæèæ áàéíà. ßìàð ÷ áàéñàí ñîöèàëèñò íèéãìèéí õóâüä á¿õ þì õààëòòàé áàéñàí îäîî àðä÷èëñàí íèéãýìä áàéãàà ó÷èð õ¿í ¿çýë áîäëîî ÷ºëººòýé èëýðõèéëýõ õ¿íèé îðîëöîîòîéãîîð õºãæèæ áàéíà. Õýðâýý èðãýí õ¿í íèéãìèéí àìüäðàëä îðîëöîõã¿é áîë àðä÷èëñàí ìºí ÷àíàð àëäàãäàæ ÿìàð ÷ óòãà ó÷èðã¿é àìüäðàë ¿ðãýëæëýõ áîëíî. Ýíý óòãààðàà àðä÷èëàë ãýäýã íü õóâü õ¿ì¿¿ñ áàéãóóëëàãóóä ñàíàà áîäëîî óðàëäóóëàí õàðèëöàí áóóëò õèéõ çàìààð ¿íýíä õ¿ðýõ ìåõàíèçì áîëäîã. Íèéãýì ýäèéí çàñàã óëñ òºð ¿çýë áîäëûí îëîí óðãàëü÷ áàéäàë òîãòîëöîî èë òîä áàéäàë íü íî¸ðõñîí îëîí íàì õ¿÷íèé á¿ëã¿¿ä àëèâàà àñóóäàëä õ¿ëýýöòýé õàíäàõ õàìòðàí àæèëëàõ õàðèëöàí áóóëò õèéõ íü àøèãòàé. Èðãýíèé áóþó òºðèéí îðîëöîî íü àðä ò¿ìýíä ñºð㺺ð áèø ýåðýãýýð íºëººëºõ ìºí óëñ îðíîî õºãæ¿¿ëýõ íü óëñ òºðèéí èðãýíèé îðîëöîî þì. Óëñ òºðèéí îðîëöîî ýðõ àøèã óëñ îðîíäîî àøèãòàé òàëààñ íü øèéäâýðëýí äýìæäýã. ̺í óëñ òºðèéí ººð õîîðîíäûí áóþó òýð íèéãýì äîòîð íü èõ çºð÷èëäººí ¿¿ñãýí ñàìóóí ãàð÷ áîëîõ ìàãàäëàë ºíäºð áèé. Óëñ òºðèéí ñºðºã òàëààñ íü áîäîõîä çºâõºí ººð õîîðîíäûí øèéäâýðèéã ìºí äîòðîî áîëîí ¿ë îéëãîëöëîîñ áîëîí àðä ò¿ìýíä õîð ó÷ðóóëàõ ÿâäàë àìüäðàë äýýð öººíã¿é áàéäàã. Èðãýí áèä ÷ ãýñýí óëñ òºðèéí ÿìàðõóó áîäëîãî ¿éë àæèëëàãààã ÿâóóëàõàä áèäíèé ñàíàë ¿çýë áîäîë ò¿¿íä òóñãàãäñàí áàéõ øààðäëàãàòàé. Îäîî ýíý íèéãìèéí ¿åä õ¿ì¿¿ñèéí çàí àðàíøèí ººð õîîðîíäîî õýðõýí òýìöýëäýõ øèíæ ÷àíàð öººíã¿é áóñ óäàà ãàð÷ áàéíà. Îð÷èí ¿å õºã溺ä ÷ þì óó áèäíèé àìüäðàë õèéñâýð õàðèëöààòàé áîëæ áàéíà. Ýðäýìòýä áîëãîí þó õèéíý âý àíõààðöãààÿ. Õ¿í õýëáýðòýé ðîáîò òýð òóñìàà ðîáîò íü õ¿íýýñ èë¿¿ ñýòãýæ áàéãààã õàðàõàä äýëõèé íèéòýýð ýðäýìòýä ººðèéí ñàíàë áîäëîî áîäèò áèåýð íü á¿òýýæ áàéíà. Ýíý íü áîëîõã¿é. Äýëõèéí ýðäýìòýä õ¿í õýëáýðòýé ðîáîò òºìºð ç¿éëèéã á¿òýýæ áàéãàà áîë äàðàà ¿åèéí 22-ð çóóíä ººð ä¿ðñ õýëáýðòýé õ¿í á¿òýýõ þì áèø áèç äýý ãýæ ñàíàà çîâæ áàéíà. Àìüòàé þì áîëãîí íü õèéñâýð áîëîõ íü äýíä¿¿ òààã¿é. Ñàÿõíû íýã ìýäýýëëýýñ õàðàõàä Ôðàíöûí ýðäýìòýí òºìºð ç¿ðõ õèéæ õ¿í äýýð òóðøèíà ãýæ õýëýëöñýí ñàíàãäàæ áàéíà. Àìüä áàéãàëüäàà áèä ÷èíü àìüäðàõã¿é áîë íºãºº òºìðººð õèéñýí õ¿í áèåò ç¿éë àìüäðàõ óó? Ýíý á¿õíýýñ õàðàõàä íºãºº íèéãýì óëñ òºðèéí îðîëöîî ìàø èõ äóòàãäàæ àðä ò¿ìýí ìààíü øóóä áóñààð îðîëöîæ áàéíà.
Ìèéíèé îéëãîñíîîð èðãýíèé îðîëöîî áàéõ øààðäëàãàòàé. ßàãààä ãýâýë ýãðõ ìýäëýý óðâóóëàí àøèãëàõ ººðñ人 èðãýä óëñ òºð íèéãìèéí àìüäðàëä èäâýõòýé îðîëöîõã¿é áîë òºðèéí àëáàí òóøààëòàí íü èë¿¿ ýðõ ìýäëèéã ýäýëæ òýäíèé øèéäâýð íü îëîíõèéí áèø öººõºí õýäýí õ¿íèé àøèã ñîíèðõîëûí òºëºº ãàðäàã. Ìàíàé àéìãèéí õóüä ÕÕ¯Õ õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí õºäºëìºðèéã äýìæèõ òºñºë èõ çàðëàãääàã áîëîâ÷ òýð íü íýã õýñýã èäâýõòýé áàéíãà ãàäóóð ÿâæ ìýäýýëýë àâ÷ ÷àäñàí á¿ëýã õ¿ì¿¿ñ íü òýð òºñë¿¿äèéã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýäýã.Ýíý íü íýã õýñýã á¿ëýã õ¿ì¿¿ñèéí àøèã ñîíèðõîëûã õàðãàëçàí òºñ뺺 ºãäºãò íàäàä òààëàãääàãã¿é. Öààíà íü õè÷íýýí þì õèéõ ñîíèðõîëòîé õ¿ì¿¿ñ áàéäàã ÷ áàðàã ÿàæ òºñºë áè÷èæ àâàõàà ìýääýãã¿é óëìààñ õîöîð÷èõñîí áàéäàã. Ìèéíèé õóâüä ÷èãñýí àíõ áèå ºâäõººñ ºìíº ìºõ çàðæ áîðëóóëäàã áàéëàà. ªã뺺 ãýðýýñýý ãàðààä ë çàõ îðæ ìàõàà çàðààä ë åð人 ãýð çàõ õî¸ðûí õîîðîíä ÿâäàã ë áàéñàí. Äàðààä íü áèå ºâäºæ õ¿íä áàéäàëä îðæ õàäãàëñàí á¿õ ìºí㺺 ºâ÷èí人 çàðöóóëæ äóóñëàà.Õàæóóä íü áèå ìóó ìºíãã¿é ãýðòýý áàéäàã ýì÷èëãýý õèéëãýæ áàéñàí áà ýì÷èëãýýíä ìèíèé áèå îâîî ñàéæèðñàí.Áèå ñàéæðààä èðýõýýõ ãýðò þì õèèõ þìã¿é 2 æèë ãàðàí ãýðòýý ñóóäàã áàéëàà. ªìíº íü áàðàã õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí òàëààð ÿìàð ÷ îéëãîëòã¿é áàéñàí áºãººä ÷óóëãà óóëçàëò áîëæ òýð õóðàëä ñóóñíààð áè õ¿íèé òºëºº àæèëëàæ áîëîõ áºãººä ìèíèé îðîëöîî íèéãýìä õýðýãòýé ãýäãèéã îéëãîæ àâñíààð ýíý òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãò îðæ º÷¿¿õýí ÷èãñýí ººðèéí õóâü íýìðýý îðóóëæ õ¿íèé òºëºº àæèëëàæ áàéãààäàà ìàø èõ áàÿðòàé áàéíà. Åðíº õ¿í èðãýíèé íèéãýìäýý îðîëöîõã¿é áîë íèéãìýýñ òóñãààðëàãäìàë ìýäýýëëýýñ õîöðîãäñîí ÿìàð ÷ ìýäýýëýëã¿é õàðàíõóé îð÷èíä ë áàéíà ãýñýí ¿ã. Õ¿ì¿¿ñèéí äóíä îðæ àæèëëàñíààð õ¿í ººð ººðèéíõºº òºëºº õàðèóöëàãàòàé èäâýõòýé àìüäàð÷ áàéíà. Ìèíèé õóâüä ËÒÏ –ûí ñóðãàëòàíä ñóóñíààð èë¿¿ ìýäýæ îéëãîõã¿é ç¿éëýý ñàéí îéëîæ àâñàíäàà ìàø èõ áàÿðòàé áàéíà.
Á. Ýíõòóÿà ,Ä. Ñàíäàãñ¿ðýí íàðûí õè÷ýýëèéí äààëãàâàð
1. Õ¿ì¿¿ñ þóíààñ áîëæ õºãæëèéí áýðõøýýëòýé áîëæ áàéíà âý?ÿìàð ó÷èð øàëòãààíóóä áàéíà âý?
Õ¿ì¿¿ñ íü òºðëºõèéí ýõýýñ òºðõººñºº ýõëýí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé ÿâäàë áàéäàã áà ýíý íü õóãàöààíààñ ºìíº äóòóó òºðõ ìºí òýð÷ëýí ãàæèãòàé òºðäºã øàëòãààíóóä áàéäàã. Æèøýý íü : Àðõèäàëòûí øàëòãààíààñ áîëæ áàéíà. Àðõè èõ óóæ ñîãòóó ¿åä îëäñîí õ¿¿õýä íü ñààòàë ãàæèãòàé áàéõ íü áèé. ̺í öóñ îéðòñîí øàëòãààíààñ áîëæ òºðëºõèéí ãàæèãòàé áàéõ ÿâäàë áàéäàã. ¯¿íä ñàíàìñàðã¿éãýýð áóþó òºðëèéí õîëáîîãîî ìýäýõã¿é áàéäëààñ – Îñîë àâààð - ¿éëäâýðèéí îñîë - õóâü õ¿íèé -ñàíàìñàðã¿é áàéäàë - ìàøèíû îñîë àâààð
Ìîíãîë óëñûí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé íèéãìèéí õàìãààëàëûí òóõàé õóóëèàñ :
Òºðëºõèéí áîëîí óäàìøèëûí ýìãýã ººð÷ëºëò ýñãýâýë îñîë ãýìòëèéí óëìààñ ñýòãýö, îþóí óõààí, ìýäðýõ¿éí ÷àäâàõ íü àëäàãäñàí ò¿¿í÷ëýí áèå ýðõòýí íü ãýìòñýíýýñ õºäºëìºðëºõ áèå äààí àìüäðàõ áîëîìæ íü õÿçãààðëàãäñàí õ¿íèéã õºãæëèéí áýðõøýýëòýé ãýæ îéëãîíî. Õºãæëèéí áýðõøýýë áóþó õóó÷íààð òàõèð äóòóó áàéäàë íü ÿíç á¿ðèéí øàëòãààí íºõöºëèéí óëìààñ ¿¿ñäýã áºãººä ýíý íü õ¿íèéã íèéãìýýñ òóñãààðëàõ øàëòãààí áîëîõã¿é . ªºðººð õýëáýë õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí òà
ÌÓ –ûí ¿íäñýí õóóëüä çààñàí ýðõýý ýäýëæ ¿¿ðýã õ¿ëýýõ ¸ñòîé ãýñýí ¿ã.
2. Ìîíãîëä õºäºº îðîí íóòàã áîëîí Óëààíáààòàð õîòîä õºãæëèéí áýðõøýýëòýé òîì õ¿ì¿¿ñ áîëîí õ¿¿õäèéí àìüäðàë àõóé, îð÷èí íºõöºëä ÿìàð ,ãîë ãîë áýðõøýýë , õ¿íä õýö¿¿ áàéäëóóä áàéíà âý?
Ìàíàé óëñûí íèéñëýë áîëîí õºäºº îðîí íóòàãò õºãæëèéí áýðõøýýëòýé òîì õ¿í õºãøèä õ¿¿õä¿¿äýä àæ àìüäðàë àõóéä íü ÿíç ÿíçûí õ¿íä õýö¿¿ áýðõøýýë èõ òîõèîëääîã. ¯¿íä: Íàñàíä õ¿ðñýí òîì÷óóäûí äóíä äèéëýíõ òîõèîëääîã íýã ãîë ç¿éë íü áîë òºëáºðèéí ÷àäâàð ìàø ìóó èäýæ óóõ ºìñºæ ç¿¿õýýñ ýõëýýä îëîí òºðºë ç¿éë áàéäàã.Ìºí ººðñäèéí áèåä íü òîõèîëäñîí áýðõøýýë íü õ¿íä õºíãºí áàéäëààð áýðòñýí á¿¿ð õ¿íèé àñðàìæèíä áàéäàã. ̺í àñðàìæèíä íü àâ÷ àñàð÷ áàéãàà õ¿ì¿¿ñèéí ÷àäâàð ìóó çýðýã îëîí ç¿éë áàéíà. Ìîíãîëä õºäºº îðîí íóòàãò õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñ íü ýìíýëãýýñ õîë áàéäàã áà òýð áîëãîí ýì÷ë¿¿ëýíõ íºõºí ñýðãýýõ ¿éë àæèëëàãàà ÿâàãäàõ àæèë íü òóí áàãà áàéíà. պ人ãèéí ìàë÷èä çàðèì õ¿ì¿¿ñ ººðñäûí ñàíõ¿¿ãèéí áóþó ìºíãºíèé áîëîìæã¿éãýýñ áîëæ ýìíýëãèéí òóñëàëöàà àâ÷ ÷àääàãã¿é íü õ¿íä õýö¿¿ áàéíà. Óëààíáààòàð õîòîä áîë íýí ÿäóó áàéäëààñàà áîëæ ýìíýëãèéí òóñëàëöàà àâ÷ ÷àääàãã¿é áàéäàë íü èõ áàéíà.̺í õºäººíººñ õîòðóó î÷èæ ñóóðèøèæ áàéãàà èðãýäèéí äîòîð íýí ÿäóóãààñàà áîëæ áè÷èã áàðèìòàà á¿ðä¿¿ëæ , áàãë¿¿ëæ î÷îîã¿éí óëìààñ ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýýã àâ÷ ÷àääàãã¿é.
3. ÑD – òýé î÷èíî.
ã¿éöýòãýõ çàõèðàë Á.Ýíõòóÿà
Äààëãàâàð
Àñóóëò 1. Èðãýí òà òºð áà íèéãìèéí ¿éë õýðýãò øóóä áà øóóä áóñààð õýðõýí îðîëöîõ âý? ßìàð àðãà çàìóóäààð èðãýí õ¿í îðîëöîõ áîëîìæòîé âý? Ìîíãîë óëñûí ¯íäñýí õóóëüä èðãýíèé îðîëöîîíû òàëààð þó ãýæ çààñàí áàéäàã âý? Èðãýí õ¿í òà íèéãýì îð÷èíäîî íºëººëæ ÷àäàõ óó? ßàæ? Òà ýñâýë òàíüòàé õîëáîîòîé îð÷èí íºõöºë áà õ¿ì¿¿ñèéí àñóóäàëä îðîëöîõ õýðýãòýé ãýæ áîäñîí ç¿éë òàíüä òîõèîëäñîí óó? Æèøýý ãàðãàíà óó òýãýýä þó áîëñîí áý? Õýðâýý òàíû äóó õîîëîé îðîëöîî õ¿ðýýã¿é áîë ó÷èð øàëòãààíóóäàà áîäîîä áè÷íý ¿¿. Òà ººðèéí äóó õîîëîéãîî õ¿ðãýõèéí òóëä þó õèéæ áîëîõ áàéñàí áý? ªºðèéíõºº ýñâýë ººð õ¿íèé æèøýýãýýð èðãýäèéí îðîëöîîíû àìæèëòòàé àìæèëòã¿é ó÷èð øàëòãààíóóäààñ ãàðãàæ èðíý ¿¿ àëü íýãèéã íü.
Õàðèóëò:
Èðãýí áèä òºð áà íèéãìèéí ¿éë õýðýãò øóóä áà øóóä áóñààð îðîëöîæ áîëíî. Ìîíãîë óëñàä çàñãèéí á¿õ ýðõ àðä ò¿ìíèé ìýäýëä áàéíà. Ìîíãîëûí àðä ò¿ìýí òºðèéí áàðèõ òºëººëºã÷èéí áàéãóóëëàãààð äàìæóóëàí ýíýõ¿¿ ýðõýý ýäýëíý.
1-ðò øóóä áóñ îðîëöîî íü èðãýä ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í ººðèéí îðøèí ñóóãàà àéìàã, ñóì áàãèéí ÈÒÕ-ûí òºëººëºã÷人ð äàìæóóëàí øèéäâýð ãàðãàõ ¿éë àæèëëàãààíä îðîëöîõ.
2-ðò øóóä îðîëöîî íü àëèâàà òºð íèéãýì îðîí íóòãèéí õ¿ðýýíèé àñóóäëûã øèéäýõ ¿éë õýðýãò ººðèéí áèåýð îðîëöîõ áîëîìæòîé. Æèøýý íü: ººðèéí îðøèí áóé ãàçðûíõàà áàãèéí ÈÍÕ-ä îðîëöîõ. Òóõàéí îðîí íóòãààñ ãàðñàí ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿äýýð äàìæóóëàí îëîí íèéòèéí ñàíàë àñóóëãàä îðîëöîõ õóóëèéí õýëýëö¿¿ëýãò îðîëöîõ. Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóäààð äàìæóóëàí òºðèéí áàéãóóëëàãà àëáàí òóøààëòàíä çàõèäàë áè÷èõ ãýõ ìýò. Èðãýäèéí òºð áà íèéãýìä îðîëöîõ îðîëöîîíû ãîë íýã çàì áîë ñîíãóóëüä ñàíàë ºãºõ ÿâäàë þì. Õàðèí ýðõ ìýäýë á¿õèé ñîíãîãäñîí óäèðäàã÷ íàð íü ýðõ ìýäëýý õýòð¿¿ëýõã¿é áàéõ ÿâäàë, õÿíàëò òàâèõ íü èðãýäèéí ¿¿ðýã þì. Òèéì ó÷ðààñ èðãýä áèä ýðõýý ìýäýæ ¿¿ðãýý ñàéí ìýäýæ áàéõ íü ÷óõàë. Ìîíãîë óëñàä òºðèéí áîäëîãî íü óëñ àéìàã áîëîí îðîí íóòãèéí òºð çàñàã àðä ò¿ìíèéõýý ýðõèéã õàìãààëàõ òýäíèé ñàéí ñàéõàí áàéäëûã õàíãàõ ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã áèåë¿¿ëýõýä ÷èãëýíý. Òºðèéí çàðèì áîäëîãûí õóóëü òîãòîîõ áàéãóóëëàãóóä õóóëü áîëãîí áàòëàõ áà áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ àæëûí ãîë çîðèëò íü èðãýä ººðèéí îðîí íóòãèéí íýí äàðóé øèéäâýðëýõ ÿìàð ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ çýðãèéã òîäîðõîéëîõ ÿâäàë þì. Èðãýä íü òºð áîëîí íèéãýìä îðîëöîõîä àðä÷èëñàí èäýâõòýé èðãýí áàéõûí òóëä ººðèéí ñàíàë áîäëîî ÷ºëººòýé èëýðõèéëæ ñóðàõ, îðîëöîõ ãýæ áóé àñóóäëàà òºðèéí àëü øàòíû ÿìàð áàéãóóëëàãàä õàðèóöàõ ÿìàð ò¿âøèíä øèéäâýð ãàðãàõ ¿éë ÿâöàä íºëººëæ áîëîõ òóõàé ìýäýõýä äàðààõ ç¿éë¿¿äèéã àøèãëàíà.
- Ñóäëàõ àñóóäëàà îëæ ìýäýõ. Æèøýý íü: ººðèéí íóòàã áîëîí îðøèí ñóóæ áóé áàã ãóäàìæèíä áàéãàà õóðäàí õóãàöààíä øèéäýõ àñóóäëûã ñîíãîæ àâíà. Òýãýýä òýð íü òºðèéí àëü øàòíû ÿìàð áàéãóóëëàãà ýíýõ¿¿ àñóóäëûã õàðèóöàæ áàéäãèéã òîäîðõîéëîõ õýðýãòýé.
- Øèéäâýðë¿¿ëýõ ãýæ àñóóäëûí òàëààð ìýäýýëýõ.
- Îðîí íóòàãò îäîî ìºðäºæ áóé õóóëü òîãòîîìæèéã ñóäëàõ.
- Òºðèéí áîäëîãûí ººðèéí õóâèëáàðûã áîëîâñðóóëàõ.
- Õèéæ áóé ç¿éëäýý ¿éë àæèëëàãààíû òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàõ.
- ¯éë àæèëëàãààíû òºëºâëºãººã õýðýãæ¿¿ëæ ýðãýí ä¿ãíýæ ä¿í øèíæèëãýý õèéõ õýðýãòýé.
Àñóóëò 2. Èðãýäèéí óëñ òºðèéí îðîëöîîíóóä ÿìàð ÿìàð õýëáýðýýð áàéäàã âý? Îéëãîñíîîðîî ººðèéí ¿ãýýð òàéëáàðëàíà óó? Ýäãýýð îðîëöîîíû õýëáýð íü íèéãýìä ýåðýã áóþó ñºðºã èëðýõ àðãà çàìóóäûã òîäîðõîé æèøýýãýýð ãàðãàæ èðíý ¿¿. Íîìíîîñ áèø òà ººðèéí ìýäýõ æèøýýãýýð áè÷ýýðýé. Òàíû îéëãîñíîîð ÿàãààä õºãæèæ áóé íèéãýìä èðãýíèé îðîëöîî íýí ÷óõàë âý? Èðãýí òà ººðèéíõºº íèéãìèéí àìüäðàëä îðîëöîõã¿é áîë þó áîëîõ âý?
Õàðèóëò: Àðä÷èëñàí íèéãìèéí ãîë ¿íýò ç¿éë íü çàñàãëàë äàõü èðãýäèéí îðîëöîî áàéõ ó÷èðòàé.
- Øóóä áà øóóä áóñ. Øóóä ãýäýã íü èðãýíèé íèéãìèéí õºäºëãººí¿¿ä, øóóä áóñ íü ÓÈÕ, ÈÒÕ, ÁÈÍÕ.
- Õóóëèéí õ¿ðýýíä íü àæèë õàÿëò, õóóëü áóñ íü õ¿÷ õýðýãëýñýí õàíäëàãà.
- Íèéöòýé íèéöã¿é. Íèéöòýé ãýäýã íü ñîíãóóëü, ñàíàë àñóóëãà, çàõèäàë, óóëçàëò, ñàíàë õ¿ñýëò ãýõ ìýò. Íèéöã¿é íü æàãñààë öóãëààí, ñóóëò, ºëñãºëºí, àæèë õàÿëò, õ¿÷èðõèéëýë õýðýãëýõ, èðãýíèé ýñýðã¿¿öýë, çàìûí õºäºë㺺íèéã õààõ ãýõ ìýò õýëáýð¿¿äýýð èëýðõèéëýãäýíý.
Õ¿í õýëýõýýñ íààø çàñðàõã¿é
Öààñ ÷è÷èõýýñ íààø öîîðîõã¿é ãýñýí ç¿éð ¿ã áàéäàã.
Òýãýõýýð ýíý ç¿éð ¿ãíýýñ õàðàõàä èðãýí õ¿í äóó õîîëîéãîî èëýðõèéëñíýýð òýð õ¿ì¿¿ñèéí ñàíàë áîäîë òºðèéí ò¿øýýä ìèíü íýãèéã áîäîæ òóíãààí àæëàà ÿâóóëàõ íü ç¿éí õýðýã þì. Ìàíàé îðîí íýã ¿åý áîäâîë õºãæèæ áàéíà. ßìàð ÷ áàéñàí ñîöèàëèñò íèéãìèéí õóâüä á¿õ þì õààëòòàé áàéñàí îäîî àðä÷èëñàí íèéãýìä áàéãàà ó÷èð õ¿í ¿çýë áîäëîî ÷ºëººòýé èëýðõèéëýõ õ¿íèé îðîëöîîòîéãîîð õºãæèæ áàéíà. Õýðâýý èðãýí õ¿í íèéãìèéí àìüäðàëä îðîëöîõã¿é áîë àðä÷èëñàí ìºí ÷àíàð àëäàãäàæ ÿìàð ÷ óòãà ó÷èðã¿é àìüäðàë ¿ðãýëæëýõ áîëíî. Ýíý óòãààðàà àðä÷èëàë ãýäýã íü õóâü õ¿ì¿¿ñ áàéãóóëëàãóóä ñàíàà áîäëîî óðàëäóóëàí õàðèëöàí áóóëò õèéõ çàìààð ¿íýíä õ¿ðýõ ìåõàíèçì áîëäîã. Íèéãýì ýäèéí çàñàã óëñ òºð ¿çýë áîäëûí îëîí óðãàëü÷ áàéäàë òîãòîëöîî èë òîä áàéäàë íü íî¸ðõñîí îëîí íàì õ¿÷íèé á¿ëã¿¿ä àëèâàà àñóóäàëä õ¿ëýýöòýé õàíäàõ õàìòðàí àæèëëàõ õàðèëöàí áóóëò õèéõ íü àøèãòàé. Èðãýíèé áóþó òºðèéí îðîëöîî íü àðä ò¿ìýíä ñºð㺺ð áèø ýåðýãýýð íºëººëºõ ìºí óëñ îðíîî õºãæ¿¿ëýõ íü óëñ òºðèéí èðãýíèé îðîëöîî þì. Óëñ òºðèéí îðîëöîî ýðõ àøèã óëñ îðîíäîî àøèãòàé òàëààñ íü øèéäâýðëýí äýìæäýã. ̺í óëñ òºðèéí ººð õîîðîíäûí áóþó òýð íèéãýì äîòîð íü èõ çºð÷èëäººí ¿¿ñãýí ñàìóóí ãàð÷ áîëîõ ìàãàäëàë ºíäºð áèé. Óëñ òºðèéí ñºðºã òàëààñ íü áîäîõîä çºâõºí ººð õîîðîíäûí øèéäâýðèéã ìºí äîòðîî áîëîí ¿ë îéëãîëöëîîñ áîëîí àðä ò¿ìýíä õîð ó÷ðóóëàõ ÿâäàë àìüäðàë äýýð öººíã¿é áàéäàã. Èðãýí áèä ÷ ãýñýí óëñ òºðèéí ÿìàðõóó áîäëîãî ¿éë àæèëëàãààã ÿâóóëàõàä áèäíèé ñàíàë ¿çýë áîäîë ò¿¿íä òóñãàãäñàí áàéõ øààðäëàãàòàé. Îäîî ýíý íèéãìèéí ¿åä õ¿ì¿¿ñèéí çàí àðàíøèí ººð õîîðîíäîî õýðõýí òýìöýëäýõ øèíæ ÷àíàð öººíã¿é áóñ óäàà ãàð÷ áàéíà. Îð÷èí ¿å õºã溺ä ÷ þì óó áèäíèé àìüäðàë õèéñâýð õàðèëöààòàé áîëæ áàéíà. Ýðäýìòýä áîëãîí þó õèéíý âý àíõààðöãààÿ. Õ¿í õýëáýðòýé ðîáîò òýð òóñìàà ðîáîò íü õ¿íýýñ èë¿¿ ñýòãýæ áàéãààã õàðàõàä äýëõèé íèéòýýð ýðäýìòýä ººðèéí ñàíàë áîäëîî áîäèò áèåýð íü á¿òýýæ áàéíà. Ýíý íü áîëîõã¿é. Äýëõèéí ýðäýìòýä õ¿í õýëáýðòýé ðîáîò òºìºð ç¿éëèéã á¿òýýæ áàéãàà áîë äàðàà ¿åèéí 22-ð çóóíä ººð ä¿ðñ õýëáýðòýé õ¿í á¿òýýõ þì áèø áèç äýý ãýæ ñàíàà çîâæ áàéíà. Àìüòàé þì áîëãîí íü õèéñâýð áîëîõ íü äýíä¿¿ òààã¿é. Ñàÿõíû íýã ìýäýýëëýýñ õàðàõàä Ôðàíöûí ýðäýìòýí òºìºð ç¿ðõ õèéæ õ¿í äýýð òóðøèíà ãýæ õýëýëöñýí ñàíàãäàæ áàéíà. Àìüä áàéãàëüäàà áèä ÷èíü àìüäðàõã¿é áîë íºãºº òºìðººð õèéñýí õ¿í áèåò ç¿éë àìüäðàõ óó? Ýíý á¿õíýýñ õàðàõàä íºãºº íèéãýì óëñ òºðèéí îðîëöîî ìàø èõ äóòàãäàæ àðä ò¿ìýí ìààíü øóóä áóñààð îðîëöîæ áàéíà.
Ìèéíèé îéëãîñíîîð èðãýíèé îðîëöîî áàéõ øààðäëàãàòàé. ßàãààä ãýâýë ýãðõ ìýäëýý óðâóóëàí àøèãëàõ ººðñ人 èðãýä óëñ òºð íèéãìèéí àìüäðàëä èäâýõòýé îðîëöîõã¿é áîë òºðèéí àëáàí òóøààëòàí íü èë¿¿ ýðõ ìýäëèéã ýäýëæ òýäíèé øèéäâýð íü îëîíõèéí áèø öººõºí õýäýí õ¿íèé àøèã ñîíèðõîëûí òºëºº ãàðäàã. Ìàíàé àéìãèéí õóüä ÕÕ¯Õ õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí õºäºëìºðèéã äýìæèõ òºñºë èõ çàðëàãääàã áîëîâ÷ òýð íü íýã õýñýã èäâýõòýé áàéíãà ãàäóóð ÿâæ ìýäýýëýë àâ÷ ÷àäñàí á¿ëýã õ¿ì¿¿ñ íü òýð òºñë¿¿äèéã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýäýã.Ýíý íü íýã õýñýã á¿ëýã õ¿ì¿¿ñèéí àøèã ñîíèðõîëûã õàðãàëçàí òºñ뺺 ºãäºãò íàäàä òààëàãääàãã¿é. Öààíà íü õè÷íýýí þì õèéõ ñîíèðõîëòîé õ¿ì¿¿ñ áàéäàã ÷ áàðàã ÿàæ òºñºë áè÷èæ àâàõàà ìýääýãã¿é óëìààñ õîöîð÷èõñîí áàéäàã. Ìèéíèé õóâüä ÷èãñýí àíõ áèå ºâäõººñ ºìíº ìºõ çàðæ áîðëóóëäàã áàéëàà. ªã뺺 ãýðýýñýý ãàðààä ë çàõ îðæ ìàõàà çàðààä ë åð人 ãýð çàõ õî¸ðûí õîîðîíä ÿâäàã ë áàéñàí. Äàðààä íü áèå ºâäºæ õ¿íä áàéäàëä îðæ õàäãàëñàí á¿õ ìºí㺺 ºâ÷èí人 çàðöóóëæ äóóñëàà.Õàæóóä íü áèå ìóó ìºíãã¿é ãýðòýý áàéäàã ýì÷èëãýý õèéëãýæ áàéñàí áà ýì÷èëãýýíä ìèíèé áèå îâîî ñàéæèðñàí.Áèå ñàéæðààä èðýõýýõ ãýðò þì õèèõ þìã¿é 2 æèë ãàðàí ãýðòýý ñóóäàã áàéëàà. ªìíº íü áàðàã õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýäèéí òàëààð ÿìàð ÷ îéëãîëòã¿é áàéñàí áºãººä ÷óóëãà óóëçàëò áîëæ òýð õóðàëä ñóóñíààð áè õ¿íèé òºëºº àæèëëàæ áîëîõ áºãººä ìèíèé îðîëöîî íèéãýìä õýðýãòýé ãýäãèéã îéëãîæ àâñíààð ýíý òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãò îðæ º÷¿¿õýí ÷èãñýí ººðèéí õóâü íýìðýý îðóóëæ õ¿íèé òºëºº àæèëëàæ áàéãààäàà ìàø èõ áàÿðòàé áàéíà. Åðíº õ¿í èðãýíèé íèéãýìäýý îðîëöîõã¿é áîë íèéãìýýñ òóñãààðëàãäìàë ìýäýýëëýýñ õîöðîãäñîí ÿìàð ÷ ìýäýýëýëã¿é õàðàíõóé îð÷èíä ë áàéíà ãýñýí ¿ã. Õ¿ì¿¿ñèéí äóíä îðæ àæèëëàñíààð õ¿í ººð ººðèéíõºº òºëºº õàðèóöëàãàòàé èäâýõòýé àìüäàð÷ áàéíà. Ìèíèé õóâüä ËÒÏ –ûí ñóðãàëòàíä ñóóñíààð èë¿¿ ìýäýæ îéëãîõã¿é ç¿éëýý ñàéí îéëîæ àâñàíäàà ìàø èõ áàÿðòàé áàéíà.
Á. Ýíõòóÿà ,Ä. Ñàíäàãñ¿ðýí íàðûí õè÷ýýëèéí äààëãàâàð
1. Õ¿ì¿¿ñ þóíààñ áîëæ õºãæëèéí áýðõøýýëòýé áîëæ áàéíà âý?ÿìàð ó÷èð øàëòãààíóóä áàéíà âý?
Õ¿ì¿¿ñ íü òºðëºõèéí ýõýýñ òºðõººñºº ýõëýí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé ÿâäàë áàéäàã áà ýíý íü õóãàöààíààñ ºìíº äóòóó òºðõ ìºí òýð÷ëýí ãàæèãòàé òºðäºã øàëòãààíóóä áàéäàã. Æèøýý íü : Àðõèäàëòûí øàëòãààíààñ áîëæ áàéíà. Àðõè èõ óóæ ñîãòóó ¿åä îëäñîí õ¿¿õýä íü ñààòàë ãàæèãòàé áàéõ íü áèé. ̺í öóñ îéðòñîí øàëòãààíààñ áîëæ òºðëºõèéí ãàæèãòàé áàéõ ÿâäàë áàéäàã. ¯¿íä ñàíàìñàðã¿éãýýð áóþó òºðëèéí õîëáîîãîî ìýäýõã¿é áàéäëààñ – Îñîë àâààð - ¿éëäâýðèéí îñîë - õóâü õ¿íèé -ñàíàìñàðã¿é áàéäàë - ìàøèíû îñîë àâààð
Ìîíãîë óëñûí õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé íèéãìèéí õàìãààëàëûí òóõàé õóóëèàñ :
Òºðëºõèéí áîëîí óäàìøèëûí ýìãýã ººð÷ëºëò ýñãýâýë îñîë ãýìòëèéí óëìààñ ñýòãýö, îþóí óõààí, ìýäðýõ¿éí ÷àäâàõ íü àëäàãäñàí ò¿¿í÷ëýí áèå ýðõòýí íü ãýìòñýíýýñ õºäºëìºðëºõ áèå äààí àìüäðàõ áîëîìæ íü õÿçãààðëàãäñàí õ¿íèéã õºãæëèéí áýðõøýýëòýé ãýæ îéëãîíî. Õºãæëèéí áýðõøýýë áóþó õóó÷íààð òàõèð äóòóó áàéäàë íü ÿíç á¿ðèéí øàëòãààí íºõöºëèéí óëìààñ ¿¿ñäýã áºãººä ýíý íü õ¿íèéã íèéãìýýñ òóñãààðëàõ øàëòãààí áîëîõã¿é . ªºðººð õýëáýë õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí òà
ÌÓ –ûí ¿íäñýí õóóëüä çààñàí ýðõýý ýäýëæ ¿¿ðýã õ¿ëýýõ ¸ñòîé ãýñýí ¿ã.
2. Ìîíãîëä õºäºº îðîí íóòàã áîëîí Óëààíáààòàð õîòîä õºãæëèéí áýðõøýýëòýé òîì õ¿ì¿¿ñ áîëîí õ¿¿õäèéí àìüäðàë àõóé, îð÷èí íºõöºëä ÿìàð ,ãîë ãîë áýðõøýýë , õ¿íä õýö¿¿ áàéäëóóä áàéíà âý?
Ìàíàé óëñûí íèéñëýë áîëîí õºäºº îðîí íóòàãò õºãæëèéí áýðõøýýëòýé òîì õ¿í õºãøèä õ¿¿õä¿¿äýä àæ àìüäðàë àõóéä íü ÿíç ÿíçûí õ¿íä õýö¿¿ áýðõøýýë èõ òîõèîëääîã. ¯¿íä: Íàñàíä õ¿ðñýí òîì÷óóäûí äóíä äèéëýíõ òîõèîëääîã íýã ãîë ç¿éë íü áîë òºëáºðèéí ÷àäâàð ìàø ìóó èäýæ óóõ ºìñºæ ç¿¿õýýñ ýõëýýä îëîí òºðºë ç¿éë áàéäàã.Ìºí ººðñäèéí áèåä íü òîõèîëäñîí áýðõøýýë íü õ¿íä õºíãºí áàéäëààð áýðòñýí á¿¿ð õ¿íèé àñðàìæèíä áàéäàã. ̺í àñðàìæèíä íü àâ÷ àñàð÷ áàéãàà õ¿ì¿¿ñèéí ÷àäâàð ìóó çýðýã îëîí ç¿éë áàéíà. Ìîíãîëä õºäºº îðîí íóòàãò õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñ íü ýìíýëãýýñ õîë áàéäàã áà òýð áîëãîí ýì÷ë¿¿ëýíõ íºõºí ñýðãýýõ ¿éë àæèëëàãàà ÿâàãäàõ àæèë íü òóí áàãà áàéíà. պ人ãèéí ìàë÷èä çàðèì õ¿ì¿¿ñ ººðñäûí ñàíõ¿¿ãèéí áóþó ìºíãºíèé áîëîìæã¿éãýýñ áîëæ ýìíýëãèéí òóñëàëöàà àâ÷ ÷àääàãã¿é íü õ¿íä õýö¿¿ áàéíà. Óëààíáààòàð õîòîä áîë íýí ÿäóó áàéäëààñàà áîëæ ýìíýëãèéí òóñëàëöàà àâ÷ ÷àääàãã¿é áàéäàë íü èõ áàéíà.̺í õºäººíººñ õîòðóó î÷èæ ñóóðèøèæ áàéãàà èðãýäèéí äîòîð íýí ÿäóóãààñàà áîëæ áè÷èã áàðèìòàà á¿ðä¿¿ëæ , áàãë¿¿ëæ î÷îîã¿éí óëìààñ ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýýã àâ÷ ÷àääàãã¿é.
3. ÑD – òýé î÷èíî.
