“Удирдах ажилтныг сургах” төсөл
Ажлаар буюу хувиар төрийн болон орон нутгийн захиргаанд очих нь Э. Байгалмаа
Ажлаа болон өөрийгөө хэрхэн танилцуулах вэ?
o Óðüä÷èëæ ñóäàëãàà õèéõ, ìýäýýëýë ñàéòàé áàéõ
o Óóëçàõ õ¿íèéõýý íýðèéã òîãòîîñîí áàéõ
o Öàã áàðèõ
o Юу ярихаа урьдчилан төлөвлө
o Уулзалтынхаа эхэнд зорилгоо тайлбарла
o Óóëçàëòûí ÿâöàä òýìäýãëýë õºòëºõ
o Уулзалтаа хугацаанд нь багтаа
o Яриаг тань батлах материал бэлд
Хэрхэн зөв харилцах вэ?
o Àëèâàà ¿éë àæèëëàãààã çîõèîí áàéãóóëàõ, àæëûã àìæèëòòàé õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä ¿ð àøèãòàé õàðèëöàà õýðýãòýé.
o Õàðèëöàà áîë àëèâàà àæëûí çîðèëãî, àæëûí ¿ç¿¿ëýëòèéí ñòàíäàðòûí áîëîâñðóóëàëòûã òóõàéí àæèëòíû ã¿éöýòãýëòýé íü õîëáîäîã ã¿¿ð þì.
o Õàðèëöàà ãýäýã íü åðºíõèé óòãààðàà õ¿ì¿¿ñ ÿìàð íýãýí òýìäýãò äàìæóóëàí óòãà ñàíààãàà õóâààëöàõ, ñîëèëöîõ ¿éë ÿâö.
o Àæèë õýðýã÷ õ¿íèé õàðèëöààíû ñî¸ëä õýë ÿðèàíû ñî¸ë îíöãîé áàéð ñóóðü ýçýëíý. Àæèë õýðýã÷ õ¿ì¿¿ñèéí ÿðèà íü áè÷ãèéí õýë ç¿éí ñî¸ëîîñ ãàäíà õ¿ì¿¿ñèéí àìàí ÿðèà áàéäàã ó÷èð àìàí ÿðèàã óðüä÷èëæ òºëºâëºäºãã¿é ýíãèéí ¿ã õýëëýã, ãàð áèåèéí õºäºë㺺íèéã ºðãºí àøèãëàäàãààðàà îíöëîãòîé.
Õàðèëöàí ÿðèàíû ó÷èð óòãà
Òà ººðèéí õýëýõ ãýñýí ç¿éëýý ÿìàð íýãýí äàëä óòãà àãóóëãàã¿éãýýð ýíãèéí, õ¿íä õ¿ðýõ¿éöýýð òîäîðõîéëîõ õýðýãòýé. Òàíû ÿðüñàí ç¿éë áóñäàä îéëãîìæòîé áàéãàà ýñýõèéã ¿ðãýëæ ëàâëàæ áàéõ õýðýãòýé áºãººä, õýðýâ îéëãîìæã¿é áàéãàà áîë äàõèí ººðººð òîäîðõîéëîí õýëýõ íü ç¿éòýé. ¯¿íèé äàðààãààð çºâ îéëãîëöñîí ýñýõýý øàëãààðàé. Õàðèí ººð òîõèîëäîëä òàíû õýëæ áóé ñàíààã, òàíûã ñîíñîæ áóé ýñðýã ýòãýýä çàëðóóëàõ, ìºí òîäðóóëàí íýìýëò òàéëáàð õèéæ áîëäîã áàéíà. Òà çºâõºí ººðèéí ñîíñîõûã õ¿ññýí ç¿éëýý áóñ, áóñäûí õýëæ ÿðüæ áóéã ÷ àíõààðàí ñîíñîæ, õ¿ëýýí àâàõ íü ç¿éòýé þì.
Ǻâ ÿðèõûí òóëä:
Àæèë õýðýã÷ õ¿ì¿¿ñèéí ÿðèàíä ñàíààãàà òîäîðõîé îéëãóóëàõ íü ÷óõàë áàéäàã ó÷èð óòãà çîõèîëûí îëîí ä¿ðýì õýëëýãèéã áàðàã õýðýãëýäýãã¿é, õàðèí íýð ¿ã, ¿éë ¿ãèéã ìàø òîäîðõîé óòãààð õýðýãëýõ íü ÷óõàëä òîîöîãääîã.
1.Ñóë ¿ã á¿¿ õýðýãëý.
2.¯ã, ºã¿¿ëáýðèéí õîîðîíä õýò óäààí çàâñàðëàãà á¿¿ àâ.
3.ßðüæ áàéãàà ñýäâýý áîãèíî õóãàöààíä á¿¿ ººð÷èë.
4.Õàðèëöàã÷àà ýõëýýä ñîíñ, äàðàà íü õàðèëöàí ÿðèëö.
5.Õàðèëöàã÷òàéãàà èíýýìñýãëýí ÿðèëö.
Õàðèëöààíû õýì ñàõèõ ¸ñ
Äàðààõ õýä õýäýí ç¿éëèéã àëáàí òàñàëãàà,
áîëîí îëîí íèéòòýé øóóä õàðèëöàõ ¿åä àíõààðâàë çîõèíî.
1.Èëýí äàëàíã¿é áàéíà ãýýä äýíä¿¿ ýðýý öýýðýý àëäàí àëèàëàõ,
2.Äàðóó áàéíà ãýýä äóóã¿é áàéõ,
3.¯ã ñîëèõ òýíõýëã¿é ä¿ìáýãýð ÿâàõ,
4.Óõààíòàé õ¿í áîëîõ ãýýä õýò ìýäýìõèéðýõ, öýöýðõýõ,
Юу хэлэх вэ? Юу хэлэх хэрэггүй вэ?
o Òºðèéí àëáàí õààã÷òàé õàðèëöàõäàà òóõàéí çîðüæ èðñýí àñóóäëûí òàëààð òîäîðõîé òîâ÷ òàíèëöóóëíà.
o Òà áóñàä õýí íýãýí õ¿íèé òàëààð ÿìàð íýãýí ç¿éë ÿðèõààñ àëü áîëîõ çàéëñõèéõ õýðýãòýé.
o Òà äàðàà íü õèéæ ÷àäàõã¿é ÿìàð íýãýí ç¿éëýý ÷àäíà õýìýýí õýçýý ÷ àìëàæ áîëîõã¿é.
o Ìàðãààíààñ çàéëñõèéõ
Хүнд суртал их гарвал яах вэ?
o Àðä ò¿ìýíä íýýëòòýé ìýäýýëëýýð ¿éë÷ëýõ íü òºðèéí èë òîä áàéäëûí ¿íäñýí øàëãóóðûí íýã þì.
o Èðãýä ìýäýýëýëòýé áàéõ ýðõèéã ¯íäñýí õóóëèéí 16-ð ç¿éëèéí 17 äàõü õýñýãò “Òºð, ò¿¿íèé áàéãóóëëàãààñ õóóëü ¸ñîîð òóñãàéëàí õàìãààëâàë çîõèõ, íóóöàä õàìààðàõã¿é àñóóäëààð ìýäýýëýë õàéõ, õ¿ëýýõ àâàõ ýðõòýé” õýìýýõ çààñàí áàéäàã.
o Òºðèéí àëáàíä áàðèìòëàõ çàð÷ìûã Òºðèéí àëáàíû òóõàé õóóëèéí 4.2.2-ò “Èë òîä áàéõ”, 4.2.3-ò “Àðä ò¿ìýíä ¿éë÷ëýõ” ãýæ áàòàëãààæóóëñàí.
Òºðèéí àëáà
o Төрийн зорилт, чиг үүргийг Монголулсын үндсэнхууль, хууль тогтоомжидзаасанбүрэн эрхийнхүрээнд хэрэгжүүлэх үйл ажиллагааг төрийн алба гэнэ.
o Төрийн албаны мөн чанар нь ард түмэндээ үйлчилж, төрд чин үнэнчээр зүтгэхэд оршино.
Төрийн албаны үндсэн зарчим
o Ардчилсан ёс
o Шударга ёс
o Эрх чөлөө, тэгш байдал
o Үндэсний эв нэгдлийг хангах
o Хууль дээдлэх
o Илтод байх
o Ард түмэнд үйлчлэõ
Òºð áîë ñîíãîäîã óòãààðàà àðä ò¿ìíèé ñàíàà áîäîë õ¿ñýë çîðèãèéã èëýðõèéëñýí îëîí ò¿ìýíä ¿éë÷èëäýã ¿éë÷èëãýýíèé áàéãóóëëàãà бөгөөд èðãýíä ¿éë÷ëýõ ÷èã ¿¿ðãýý õýðýãæ¿¿ëýõýä òºðèéí àëáàí õààã÷èä ãîë ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýäýã. Энэутгаараа òºð áà èðãýíèé õàðèëöààíû íýã ÷óõàë àñóóäàë íü òºðèéí ¿éë÷èëãýýã ýðõýëæ áóé òºðèéí àëáàí õààã÷äûí ¿éë àæèëëàãàà, ¸ñ ç¿éí áàéäàë болно.
Òºðèéí àëáàí òóøààëûã ýðõëýæ, á¿ðýí ýðõýý õýðýãæ¿¿ëñíèé òºëºº òºðººñ öàëèí õºëñ àâ÷, àæèëëàõ íºõöºë, áàòàëãààãààð õàíãàãäàí àæèëëàæ áàéãàà ýòãýýäèéã òºðèéí àëáàí õààã÷ ãýíý.
o Òºðèéí àëáûã õýò óëñ òºðæñºí, õóâààãäìàë áàéäëààñ àíãèæðóóëæ, òºðèéí àëáàíä ìºðäºãäºõ õóóëü ä¿ðýì, ¸ñ ç¿éí õýì õýìæýýã õàà õààíàà ÷àíä ñàõèõ òîãòîëöîî á¿ðä¿¿ëýõ íü ìàø ÷óõàë þì.
o Òºðèéí àëáàíû øàëãóóð íü çºâõºí ìýðãýøëèéí áîëîí óã àëáûã ã¿éöýòãýõ ÷àäâàð, èðãýäýä ¿éë÷ëýõ ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð, ò¿âøèíãýýð òîäîðõîéëîãääîã áàéõ ¸ñòîé.
o Төрийн àëáàí õààã÷äûí үйлажиллагаанààñ òºðèéí ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð õ¿ðòýýìæ øóóä øàëòãààëäàã учраас òºðèéí àëáàí õààã÷ á¿ð ººðèéí ¿éë àæèëëàãààãààð èðãýäèéí ýðõ àøãèéã õàìãààëñàí òºðèéí õýðãèéã çàëãóóëæ áàéãàà ãýäãýý óõàìñàðëàæ àæèëëàõ õýðýãòýé þì. ¯¿íèé òóëä òºðèéí àëáàí õààã÷äàä төрийн үйл хэргийг үнэнч шударгаар хэрэгжүүлэх, иргэдэд хөнгөн шуурхай үйлчлэх зан төлөвийг төлөвшүүлэх íü ÷óõàë áàéíà.
o Òºðèéí ¿éë÷èëãýýíèé áàéãóóëëàãà á¿ð èðãýí áà òºðèéí àëáàí õààã÷èéí õàðèëöàà, õàìòûí àæèëëàãààíû òààòàé îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõýä àíõààð÷ àæèëëàõ õýðýãòýé. Èíãýñíýýð òºðèéí àëáàí õààã÷äûí ¿éë àæèëëàãààíä òºðèéí àëáàíû çàð÷èì á¿ðýí õýðýãæèõ áîëîìæ íºõöºë á¿ðäýõ þì.
Ñ¿¿ëèéí ¿åä ìàíàé îðîíä õèéãäñýí îëîí óëñûí áîëîí äîòîîäûí á¿õèé ë ò¿âøíèé ñóäàëãàà, ìîíèòîðèíãîîð àâèëãà, õ¿íä ñóðòàë, õýýë õàõóóëü íü ìîíãîëûí íèéãìèéí õºãæëèéã ÷ºäºðëºæ áóé íü òîì àñóóäàë áîëîîä áàéãàà íü íîòëîãäñîí.
o Èðãýä òºðèéí áàéãóóëëàãàä õàíäàõ àñóóäàë
§ ªì÷ ýçýìøèõ, ýðõèéí áè÷èã àâàõ
§ Ø¿¿õèéí øèéäâýðýýð õîõèðîëîî áàðàãäóóëàõ
§ Àþóëã¿é àìüäðàõ îð÷íîîð õàíãóóëàõ
§ Áè÷èã áàðèìò àâàõ, á¿ðä¿¿ëýõ
§ Òîäîðõîéëîëò àâàõ
§ Ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýý àâàõ
§ ªì÷ëºã÷èéí íýðèéã øèëæ¿¿ëýõ
§ ͺõºí òºëáºð, òýòãýâýð òýòãýìæ àâàõ
§ ªì÷ºº áóöààæ àâàõ
§ Õýðýã øèéäâýðëýõ
§ Ǻâøººðºë ëèöåíç àâàõ
§ Õ¿¿õäýý ñóðãóóëü, öýöýðëýãò îðóóëàõ
§ Ãàäààäàä çîð÷èõ
§ Òåíäåð, ãàäààäàä ñóðàõ ýðõ àâàõ
§ ªðãºäºë ãîìäîë øèéäâýðë¿¿ëýõ
§ Òàòâàð, òºëáºð òºëºõ
§ Òàéëàí ºãºõ
Ìîíãîë óëñàä òºðèéí ¿éë÷èëãýý îëîí íèéòýä õ¿ðòýýìæ ìóóòàé, øàò äàìæëàãà, õ¿íä ñóðòàë èõòýé áàéäàã.
Òºðèéí çàõèðãààíû áîëîí ¿éë÷èëãýýíèé áàéãóóëëàãûí àíõàí áîëîí äóíä øàòíû äàðãà íàð õ¿íä ñóðòàë èõòýé áàéíà.
o Àñóóäëûã õóóëèéí äàãóó øèéäâýðëýäýãã¿é
o Õóãàöààíä íü øèéäâýðëýäýãã¿é
o Àæèë÷èäûí çàí õàðèëöàà, ¸ñ ç¿é ìóó
o Òàíèë òàëàà õàðäàã
o Ãàð õàðäàã
o ßëãàâàðëàæ õàíääàã
o Àëáàí òóøààëàà àøèãëàæ óëñûí áîëîí áóñäûí ýä õºðºíãèéã çàâøäàã
o ¯íäýñëýëã¿éãýýð îëîí íýìýëò òºëáºð øààðääàã
o Àæèëàà ìýääýãã¿é, àæëûí õàðèóöëàãàã¿é
o Îëîí øàò äàìæëàãàòàé
o Èõ õýìæýýíèé ìºí㺠çàâøäàã
o Àâèëãà àâ÷ øèéäâýðëýäýã
o Ø¿¿õ, öàãäààãèéí áàéãóóëëàãûí øèéäâýðò íºëººëäºã
o Òºðèéí àëáàí õààã÷ ãýìò õýðýãòí¿¿äòýé õóéâàëääàã
o Óäèðäëàãàí äîîð áàéäàã àæèë÷äàà äàðàìòàëäàã
Õ¿íä ñóðòàë, õýýë õàõóóëèéí øàëòãààí
Õýí íýãýí õ¿íèé ººðò àøèã áèé áîëãîõ ãýñýí àìèí÷õàí áîäîë ýñâýë ãýð á¿ë, íàéç íºõäèéí ýðõ àøãèéã óðüòàë áîëãîñîí ýíý áàéäëûí ä¿íä òºðèéí áàéãóóëëàãà òàíèë íàéç íºõºä, ãýð á¿ë õàìààòàí ñàäàí, ýñâýë ÿìàð íýã íàì ýâñëèéíõíèé ñ¿ëæýý áîëæ, òºðèéí àæèë ÿâàãäàõ áèø, áèå áèåíäýý äàâóó òàë îëãîñîí, áèå áèåý ºì㺺ëæ õàìãààëñàí õàìò îëîí á¿ðäýæ, óëìààð ¿¿íèé öààíà àñàð îëîí õ¿íèé ýðõ àøèã õîõèð÷, öàã õóãàöàà, ìºí㺠óðñäàã.
Èðãýäèéã ÷èðýãä¿¿ëæ çºð÷èë ãàðãàäàã áàéãóóëëàãóóä
o Ãàçðûí àëáà
o Çàñàã äàðãûí òàìãûí ãàçàð
o Çàìûí öàãäààãûí ãàçàð, òàñàã
o Ýìíýëýã
o Ø¿¿õèéí øèéäâýð áèåë¿¿ëýõ ãàçàð, àëáà
o Öàãäààãèéí åðºíõèé ãàçàð, õýëòýñ
o ßàì
o Áîëîâñðîëûí ãàçàð
o Ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí ãàçàð
o Ø¿¿õ
o Õºäºëìºð õàëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé ãàçàð
o Èðãýíèé á¿ðòãýë ìýäýýëëèéí ãàçàð
Хариу ирэхгүй, бүх зүйл зогсонги байдалд орсон бол хаана, хэнд хандах вэ?
o Òóõàéí áàéãóóëëàãà áîëîí àëáàí õààã÷ àñóóäëûã øèéäâýðëýæ ºãºõã¿é áîë:
- Àëáàí áè÷èã õ¿ðãýõ
- Ñàíàë ãîìäîë õ¿ëýýí àâàõ àæèëòíààð íü äàìæóóëàõ
- Èðãýäýýñ ìýäýýëýë àâàõ óòàñ àøèãëàõ
- Ñàíàë õ¿ñýëòèéí õàéöàã áîëîí äýâòýð
- ªºðºº õàðèóöàõ àëáàí òóøààëòàíòàé íü óóëçàõ
· Òóõàéí áàéãóóëëàãà áîëîí Òºðèéí àëáàí õààã÷ àñóóäëûã õóóëèéí äàãóó õóãàöààíä íü øèéäâýðëýõã¿é áîë ò¿¿íèé äýýä øàòíû áàéãóóëëàãà áîëîí àëáàí òóøààëòàíä õàíäàíà.
· Çàõèðãààíû õýðýã õÿíàí øèéäâýðëýõ òóõàé õóóëèéí äàãóó ø¿¿õýä õàíäàõ /12.1.4.Øуудхарьяалахдээдшатнызахиргааныбайгууллага, албантушаалтандгаргасангомдлыгхуульдзаасанхугацаандхянаншийдвэрлээгүй/
Òºðèéí áàéãóóëëàãóóä ¿éë÷èëãýýãýý ÿàæ õºíãºí øóóðõàé áîëãîõ àðãà, çàì
o Íýã öýãèéí ¿éë÷èëãýý íýâòð¿¿ëýõ /Íýã öîíõíû ¿éë÷èëãýý/
o Èðãýäýä öàõèì ñ¿ëæýýãýýð ¿éë÷èëýõ
o ªðãºäºë ãîìäîë àâàõ, õàðèó ºãºõ ¿éë àæèëëàãààíû øàò äàìæëàãûã öººëºõ
o Èðãýäèéã óäèðäàõ àæèëòíóóä õ¿ëýýí àâ÷ óóëçàõ
o Èë òîä áàéõ
Íýã öýãèéí/öîíõíû/ ¿éë÷èëãýý
o Òºðèéí áàéãóóëëàãààñ ¿ç¿¿ëæ áóé òºðºë á¿ðèéí ¿éë÷èëãýýã íýã äîð òºâëºð¿¿ëæ, èðãýä àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãààñ òàâüñàí õ¿ñýëòèéã “Íýã Öîíõ”-îîð õ¿ëýýí àâ øèéäâýðëýõ ¿éë÷èëãýýíèé àðãà þì. Ýíý ¿éë÷èëãýý íýâòýðñíýýð òºðèéí ¿éë÷èëãýýíèé øàò äàìæëàãà öººð÷ “íýã èðãýíä çîðèóëñàí îëîí õààëãû㔓îëîí èðãýíä çîðèóëñàí íýã õààëãààð “ ñîëüæ áàéãàà þì. ¯ð ä¿í íü òºðèéí çàõèðãààíû ¿éë÷èëãýý õÿëáàð õ¿ðòýýìæòýé, øóóðõàé, íýýëòòýé èë òîä áîëíî.
o Íèéãìèéí äààòãàëûí ¿éë÷èëãýý
o Èðãýíèé á¿ðòãýë ìýäýýëëèéí ¿éë÷èëãýý
o Õºäºëìºð õàëàìæèéí ¿éë÷èëãýý
o Ýä õºðºíãèéí á¿ðòãýëèéí ¿éë÷èëãýý
o Ãàçðûí õàðèëöàà, áàðèëãà õîò áàéãóóëàëò, íèéòèéí àæ àõóéí ¿éë÷èëãýý
o Íîòàðèàò
Àðõàíãàé àéìàãò 2009 îíû 06 ñàðààñ ýõëýí äýýðõ ¿éë÷èëãýý íýã äîð òºâëºð÷ èðãýäýä ¿éë÷èëæ áàéíà.
Õ¿ì¿¿ñèéã ººðòºº òàòàõ 6 ìºðäëºã /Äåéë Êàðíåãè/
1.Õ¿ì¿¿ñèéã ¿íýí ñýòãýëýýñýý ñîíèðõîãòóí.
2.Èíýýìñýãëýãò¿í
3.Àëü ÷ õýëýýð õ¿íèé íýð ãýäýã áîë áóðàì ìýò ñàéõàí, õàìãèéí ÷óõàë àâèà áîëîõûã ñàíàãòóí.
4.Ñàéí ñîíñîã÷ áàéæ, õ¿ì¿¿ñèéã ººðèéíõºº òóõàé ÿðèàã äýìæèãò¿í
5.ßðèëöàã÷ õ¿íèéõýý ñîíèðõîæ áóé ç¿éëèéí òóõàé ÿðèãòóí
6.ßðèëöàã÷ õ¿íèéõýý ¿íý õ¿íäòýéã, óõàìñàðëàí áóéãàà èòã¿¿ëýãò¿í. ¯¿íèéãýý ÷èí ñýòãýëýýñýý õèéãò¿í
Õýðýâ áàðèìòàëæ ÷àäâàë òà õ¿ì¿¿ñèéã ººðòºº òàòàõ 12 ìºðäëºã
1.Ìàðãààíä ÿëàõ öîðûí ãàíö àðãà áîë ò¿¿íýýñ çàéëñõèéõ ÿâäàë þì
2.ßðèëöàã÷ õ¿íèéõýý ñàíàà áîäîëä õ¿íäýòãýëòýé õàíäàõ, áóðóóòàé ãýæ ººðò íü õýçýý ÷ õýëýõã¿é áàéãààðàé
3.Õýðýâ òàíû áóðóó áîë ýðñ øèéäâýðòýéãýýð áóðóóãàà õ¿ëýýõ õýðýãòýé
4.Á¿ð ýõíýýñýý íàéðñàã íºõºðñºã ºí㺠àÿñààð ÿðèëöààðàé
5.ßðèëöàã÷ õ¿íýýðýý øóóäõàí ÷ “òèéì” ãýæ õýë¿¿ëýýðýé
6.ßðèëöàã÷ õ¿íäýý ÿðèõ áîëîëöîî ò¿ëõ¿¿ îëãîîðîé
7.Òóõàéí ñàíàà áîäîë òýð õ¿íèéõ þì øèã ñýòãýãäýë ÿðèëöàã÷ õ¿íäýý òºð¿¿ëýýðýé
8.ßðèëöàã÷ õ¿íèéõýý áàéð ñóóðèíààñ àëèâààä õàíäàõûã ÷èí ñýòãýëýýñýý ýðìýëçýýðýé
9.áóñäûí ñàíàà áîäîë, õ¿ñýë òýì¿¿ëýëä õ¿ëýýöòýé îéëãîæ õàíäààðàé
10. Ñàéí ñàíààíû ñýäëèéã íü õºí人ðýé
11. ªºðèéíõºº ñàíààã ãàðöààã¿é áîëãîõîîð òýð õ¿íèé ñýòãýëèéã õºäëºõººð õýëýýðýé
12. Õ¿íèéã ºäºæ, àìèí ÷óõàë ç¿éëèéã íü õºí人ðýé
Ажлаа болон өөрийгөө хэрхэн танилцуулах вэ?
o Óðüä÷èëæ ñóäàëãàà õèéõ, ìýäýýëýë ñàéòàé áàéõ
o Óóëçàõ õ¿íèéõýý íýðèéã òîãòîîñîí áàéõ
o Öàã áàðèõ
o Юу ярихаа урьдчилан төлөвлө
o Уулзалтынхаа эхэнд зорилгоо тайлбарла
o Óóëçàëòûí ÿâöàä òýìäýãëýë õºòëºõ
o Уулзалтаа хугацаанд нь багтаа
o Яриаг тань батлах материал бэлд
Хэрхэн зөв харилцах вэ?
o Àëèâàà ¿éë àæèëëàãààã çîõèîí áàéãóóëàõ, àæëûã àìæèëòòàé õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä ¿ð àøèãòàé õàðèëöàà õýðýãòýé.
o Õàðèëöàà áîë àëèâàà àæëûí çîðèëãî, àæëûí ¿ç¿¿ëýëòèéí ñòàíäàðòûí áîëîâñðóóëàëòûã òóõàéí àæèëòíû ã¿éöýòãýëòýé íü õîëáîäîã ã¿¿ð þì.
o Õàðèëöàà ãýäýã íü åðºíõèé óòãààðàà õ¿ì¿¿ñ ÿìàð íýãýí òýìäýãò äàìæóóëàí óòãà ñàíààãàà õóâààëöàõ, ñîëèëöîõ ¿éë ÿâö.
o Àæèë õýðýã÷ õ¿íèé õàðèëöààíû ñî¸ëä õýë ÿðèàíû ñî¸ë îíöãîé áàéð ñóóðü ýçýëíý. Àæèë õýðýã÷ õ¿ì¿¿ñèéí ÿðèà íü áè÷ãèéí õýë ç¿éí ñî¸ëîîñ ãàäíà õ¿ì¿¿ñèéí àìàí ÿðèà áàéäàã ó÷èð àìàí ÿðèàã óðüä÷èëæ òºëºâëºäºãã¿é ýíãèéí ¿ã õýëëýã, ãàð áèåèéí õºäºë㺺íèéã ºðãºí àøèãëàäàãààðàà îíöëîãòîé.
Õàðèëöàí ÿðèàíû ó÷èð óòãà
Òà ººðèéí õýëýõ ãýñýí ç¿éëýý ÿìàð íýãýí äàëä óòãà àãóóëãàã¿éãýýð ýíãèéí, õ¿íä õ¿ðýõ¿éöýýð òîäîðõîéëîõ õýðýãòýé. Òàíû ÿðüñàí ç¿éë áóñäàä îéëãîìæòîé áàéãàà ýñýõèéã ¿ðãýëæ ëàâëàæ áàéõ õýðýãòýé áºãººä, õýðýâ îéëãîìæã¿é áàéãàà áîë äàõèí ººðººð òîäîðõîéëîí õýëýõ íü ç¿éòýé. ¯¿íèé äàðààãààð çºâ îéëãîëöñîí ýñýõýý øàëãààðàé. Õàðèí ººð òîõèîëäîëä òàíû õýëæ áóé ñàíààã, òàíûã ñîíñîæ áóé ýñðýã ýòãýýä çàëðóóëàõ, ìºí òîäðóóëàí íýìýëò òàéëáàð õèéæ áîëäîã áàéíà. Òà çºâõºí ººðèéí ñîíñîõûã õ¿ññýí ç¿éëýý áóñ, áóñäûí õýëæ ÿðüæ áóéã ÷ àíõààðàí ñîíñîæ, õ¿ëýýí àâàõ íü ç¿éòýé þì.
Ǻâ ÿðèõûí òóëä:
Àæèë õýðýã÷ õ¿ì¿¿ñèéí ÿðèàíä ñàíààãàà òîäîðõîé îéëãóóëàõ íü ÷óõàë áàéäàã ó÷èð óòãà çîõèîëûí îëîí ä¿ðýì õýëëýãèéã áàðàã õýðýãëýäýãã¿é, õàðèí íýð ¿ã, ¿éë ¿ãèéã ìàø òîäîðõîé óòãààð õýðýãëýõ íü ÷óõàëä òîîöîãääîã.
1.Ñóë ¿ã á¿¿ õýðýãëý.
2.¯ã, ºã¿¿ëáýðèéí õîîðîíä õýò óäààí çàâñàðëàãà á¿¿ àâ.
3.ßðüæ áàéãàà ñýäâýý áîãèíî õóãàöààíä á¿¿ ººð÷èë.
4.Õàðèëöàã÷àà ýõëýýä ñîíñ, äàðàà íü õàðèëöàí ÿðèëö.
5.Õàðèëöàã÷òàéãàà èíýýìñýãëýí ÿðèëö.
Õàðèëöààíû õýì ñàõèõ ¸ñ
Äàðààõ õýä õýäýí ç¿éëèéã àëáàí òàñàëãàà,
áîëîí îëîí íèéòòýé øóóä õàðèëöàõ ¿åä àíõààðâàë çîõèíî.
1.Èëýí äàëàíã¿é áàéíà ãýýä äýíä¿¿ ýðýý öýýðýý àëäàí àëèàëàõ,
2.Äàðóó áàéíà ãýýä äóóã¿é áàéõ,
3.¯ã ñîëèõ òýíõýëã¿é ä¿ìáýãýð ÿâàõ,
4.Óõààíòàé õ¿í áîëîõ ãýýä õýò ìýäýìõèéðýõ, öýöýðõýõ,
Юу хэлэх вэ? Юу хэлэх хэрэггүй вэ?
o Òºðèéí àëáàí õààã÷òàé õàðèëöàõäàà òóõàéí çîðüæ èðñýí àñóóäëûí òàëààð òîäîðõîé òîâ÷ òàíèëöóóëíà.
o Òà áóñàä õýí íýãýí õ¿íèé òàëààð ÿìàð íýãýí ç¿éë ÿðèõààñ àëü áîëîõ çàéëñõèéõ õýðýãòýé.
o Òà äàðàà íü õèéæ ÷àäàõã¿é ÿìàð íýãýí ç¿éëýý ÷àäíà õýìýýí õýçýý ÷ àìëàæ áîëîõã¿é.
o Ìàðãààíààñ çàéëñõèéõ
Хүнд суртал их гарвал яах вэ?
o Àðä ò¿ìýíä íýýëòòýé ìýäýýëëýýð ¿éë÷ëýõ íü òºðèéí èë òîä áàéäëûí ¿íäñýí øàëãóóðûí íýã þì.
o Èðãýä ìýäýýëýëòýé áàéõ ýðõèéã ¯íäñýí õóóëèéí 16-ð ç¿éëèéí 17 äàõü õýñýãò “Òºð, ò¿¿íèé áàéãóóëëàãààñ õóóëü ¸ñîîð òóñãàéëàí õàìãààëâàë çîõèõ, íóóöàä õàìààðàõã¿é àñóóäëààð ìýäýýëýë õàéõ, õ¿ëýýõ àâàõ ýðõòýé” õýìýýõ çààñàí áàéäàã.
o Òºðèéí àëáàíä áàðèìòëàõ çàð÷ìûã Òºðèéí àëáàíû òóõàé õóóëèéí 4.2.2-ò “Èë òîä áàéõ”, 4.2.3-ò “Àðä ò¿ìýíä ¿éë÷ëýõ” ãýæ áàòàëãààæóóëñàí.
Òºðèéí àëáà
o Төрийн зорилт, чиг үүргийг Монголулсын үндсэнхууль, хууль тогтоомжидзаасанбүрэн эрхийнхүрээнд хэрэгжүүлэх үйл ажиллагааг төрийн алба гэнэ.
o Төрийн албаны мөн чанар нь ард түмэндээ үйлчилж, төрд чин үнэнчээр зүтгэхэд оршино.
Төрийн албаны үндсэн зарчим
o Ардчилсан ёс
o Шударга ёс
o Эрх чөлөө, тэгш байдал
o Үндэсний эв нэгдлийг хангах
o Хууль дээдлэх
o Илтод байх
o Ард түмэнд үйлчлэõ
Òºð áîë ñîíãîäîã óòãààðàà àðä ò¿ìíèé ñàíàà áîäîë õ¿ñýë çîðèãèéã èëýðõèéëñýí îëîí ò¿ìýíä ¿éë÷èëäýã ¿éë÷èëãýýíèé áàéãóóëëàãà бөгөөд èðãýíä ¿éë÷ëýõ ÷èã ¿¿ðãýý õýðýãæ¿¿ëýõýä òºðèéí àëáàí õààã÷èä ãîë ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýäýã. Энэутгаараа òºð áà èðãýíèé õàðèëöààíû íýã ÷óõàë àñóóäàë íü òºðèéí ¿éë÷èëãýýã ýðõýëæ áóé òºðèéí àëáàí õààã÷äûí ¿éë àæèëëàãàà, ¸ñ ç¿éí áàéäàë болно.
Òºðèéí àëáàí òóøààëûã ýðõëýæ, á¿ðýí ýðõýý õýðýãæ¿¿ëñíèé òºëºº òºðººñ öàëèí õºëñ àâ÷, àæèëëàõ íºõöºë, áàòàëãààãààð õàíãàãäàí àæèëëàæ áàéãàà ýòãýýäèéã òºðèéí àëáàí õààã÷ ãýíý.
o Òºðèéí àëáûã õýò óëñ òºðæñºí, õóâààãäìàë áàéäëààñ àíãèæðóóëæ, òºðèéí àëáàíä ìºðäºãäºõ õóóëü ä¿ðýì, ¸ñ ç¿éí õýì õýìæýýã õàà õààíàà ÷àíä ñàõèõ òîãòîëöîî á¿ðä¿¿ëýõ íü ìàø ÷óõàë þì.
o Òºðèéí àëáàíû øàëãóóð íü çºâõºí ìýðãýøëèéí áîëîí óã àëáûã ã¿éöýòãýõ ÷àäâàð, èðãýäýä ¿éë÷ëýõ ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð, ò¿âøèíãýýð òîäîðõîéëîãääîã áàéõ ¸ñòîé.
o Төрийн àëáàí õààã÷äûí үйлажиллагаанààñ òºðèéí ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð õ¿ðòýýìæ øóóä øàëòãààëäàã учраас òºðèéí àëáàí õààã÷ á¿ð ººðèéí ¿éë àæèëëàãààãààð èðãýäèéí ýðõ àøãèéã õàìãààëñàí òºðèéí õýðãèéã çàëãóóëæ áàéãàà ãýäãýý óõàìñàðëàæ àæèëëàõ õýðýãòýé þì. ¯¿íèé òóëä òºðèéí àëáàí õààã÷äàä төрийн үйл хэргийг үнэнч шударгаар хэрэгжүүлэх, иргэдэд хөнгөн шуурхай үйлчлэх зан төлөвийг төлөвшүүлэх íü ÷óõàë áàéíà.
o Òºðèéí ¿éë÷èëãýýíèé áàéãóóëëàãà á¿ð èðãýí áà òºðèéí àëáàí õààã÷èéí õàðèëöàà, õàìòûí àæèëëàãààíû òààòàé îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõýä àíõààð÷ àæèëëàõ õýðýãòýé. Èíãýñíýýð òºðèéí àëáàí õààã÷äûí ¿éë àæèëëàãààíä òºðèéí àëáàíû çàð÷èì á¿ðýí õýðýãæèõ áîëîìæ íºõöºë á¿ðäýõ þì.
Ñ¿¿ëèéí ¿åä ìàíàé îðîíä õèéãäñýí îëîí óëñûí áîëîí äîòîîäûí á¿õèé ë ò¿âøíèé ñóäàëãàà, ìîíèòîðèíãîîð àâèëãà, õ¿íä ñóðòàë, õýýë õàõóóëü íü ìîíãîëûí íèéãìèéí õºãæëèéã ÷ºäºðëºæ áóé íü òîì àñóóäàë áîëîîä áàéãàà íü íîòëîãäñîí.
o Èðãýä òºðèéí áàéãóóëëàãàä õàíäàõ àñóóäàë
§ ªì÷ ýçýìøèõ, ýðõèéí áè÷èã àâàõ
§ Ø¿¿õèéí øèéäâýðýýð õîõèðîëîî áàðàãäóóëàõ
§ Àþóëã¿é àìüäðàõ îð÷íîîð õàíãóóëàõ
§ Áè÷èã áàðèìò àâàõ, á¿ðä¿¿ëýõ
§ Òîäîðõîéëîëò àâàõ
§ Ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýý àâàõ
§ ªì÷ëºã÷èéí íýðèéã øèëæ¿¿ëýõ
§ ͺõºí òºëáºð, òýòãýâýð òýòãýìæ àâàõ
§ ªì÷ºº áóöààæ àâàõ
§ Õýðýã øèéäâýðëýõ
§ Ǻâøººðºë ëèöåíç àâàõ
§ Õ¿¿õäýý ñóðãóóëü, öýöýðëýãò îðóóëàõ
§ Ãàäààäàä çîð÷èõ
§ Òåíäåð, ãàäààäàä ñóðàõ ýðõ àâàõ
§ ªðãºäºë ãîìäîë øèéäâýðë¿¿ëýõ
§ Òàòâàð, òºëáºð òºëºõ
§ Òàéëàí ºãºõ
Ìîíãîë óëñàä òºðèéí ¿éë÷èëãýý îëîí íèéòýä õ¿ðòýýìæ ìóóòàé, øàò äàìæëàãà, õ¿íä ñóðòàë èõòýé áàéäàã.
Òºðèéí çàõèðãààíû áîëîí ¿éë÷èëãýýíèé áàéãóóëëàãûí àíõàí áîëîí äóíä øàòíû äàðãà íàð õ¿íä ñóðòàë èõòýé áàéíà.
o Àñóóäëûã õóóëèéí äàãóó øèéäâýðëýäýãã¿é
o Õóãàöààíä íü øèéäâýðëýäýãã¿é
o Àæèë÷èäûí çàí õàðèëöàà, ¸ñ ç¿é ìóó
o Òàíèë òàëàà õàðäàã
o Ãàð õàðäàã
o ßëãàâàðëàæ õàíääàã
o Àëáàí òóøààëàà àøèãëàæ óëñûí áîëîí áóñäûí ýä õºðºíãèéã çàâøäàã
o ¯íäýñëýëã¿éãýýð îëîí íýìýëò òºëáºð øààðääàã
o Àæèëàà ìýääýãã¿é, àæëûí õàðèóöëàãàã¿é
o Îëîí øàò äàìæëàãàòàé
o Èõ õýìæýýíèé ìºí㺠çàâøäàã
o Àâèëãà àâ÷ øèéäâýðëýäýã
o Ø¿¿õ, öàãäààãèéí áàéãóóëëàãûí øèéäâýðò íºëººëäºã
o Òºðèéí àëáàí õààã÷ ãýìò õýðýãòí¿¿äòýé õóéâàëääàã
o Óäèðäëàãàí äîîð áàéäàã àæèë÷äàà äàðàìòàëäàã
Õ¿íä ñóðòàë, õýýë õàõóóëèéí øàëòãààí
Õýí íýãýí õ¿íèé ººðò àøèã áèé áîëãîõ ãýñýí àìèí÷õàí áîäîë ýñâýë ãýð á¿ë, íàéç íºõäèéí ýðõ àøãèéã óðüòàë áîëãîñîí ýíý áàéäëûí ä¿íä òºðèéí áàéãóóëëàãà òàíèë íàéç íºõºä, ãýð á¿ë õàìààòàí ñàäàí, ýñâýë ÿìàð íýã íàì ýâñëèéíõíèé ñ¿ëæýý áîëæ, òºðèéí àæèë ÿâàãäàõ áèø, áèå áèåíäýý äàâóó òàë îëãîñîí, áèå áèåý ºì㺺ëæ õàìãààëñàí õàìò îëîí á¿ðäýæ, óëìààð ¿¿íèé öààíà àñàð îëîí õ¿íèé ýðõ àøèã õîõèð÷, öàã õóãàöàà, ìºí㺠óðñäàã.
Èðãýäèéã ÷èðýãä¿¿ëæ çºð÷èë ãàðãàäàã áàéãóóëëàãóóä
o Ãàçðûí àëáà
o Çàñàã äàðãûí òàìãûí ãàçàð
o Çàìûí öàãäààãûí ãàçàð, òàñàã
o Ýìíýëýã
o Ø¿¿õèéí øèéäâýð áèåë¿¿ëýõ ãàçàð, àëáà
o Öàãäààãèéí åðºíõèé ãàçàð, õýëòýñ
o ßàì
o Áîëîâñðîëûí ãàçàð
o Ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí ãàçàð
o Ø¿¿õ
o Õºäºëìºð õàëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé ãàçàð
o Èðãýíèé á¿ðòãýë ìýäýýëëèéí ãàçàð
Хариу ирэхгүй, бүх зүйл зогсонги байдалд орсон бол хаана, хэнд хандах вэ?
o Òóõàéí áàéãóóëëàãà áîëîí àëáàí õààã÷ àñóóäëûã øèéäâýðëýæ ºãºõã¿é áîë:
- Àëáàí áè÷èã õ¿ðãýõ
- Ñàíàë ãîìäîë õ¿ëýýí àâàõ àæèëòíààð íü äàìæóóëàõ
- Èðãýäýýñ ìýäýýëýë àâàõ óòàñ àøèãëàõ
- Ñàíàë õ¿ñýëòèéí õàéöàã áîëîí äýâòýð
- ªºðºº õàðèóöàõ àëáàí òóøààëòàíòàé íü óóëçàõ
· Òóõàéí áàéãóóëëàãà áîëîí Òºðèéí àëáàí õààã÷ àñóóäëûã õóóëèéí äàãóó õóãàöààíä íü øèéäâýðëýõã¿é áîë ò¿¿íèé äýýä øàòíû áàéãóóëëàãà áîëîí àëáàí òóøààëòàíä õàíäàíà.
· Çàõèðãààíû õýðýã õÿíàí øèéäâýðëýõ òóõàé õóóëèéí äàãóó ø¿¿õýä õàíäàõ /12.1.4.Øуудхарьяалахдээдшатнызахиргааныбайгууллага, албантушаалтандгаргасангомдлыгхуульдзаасанхугацаандхянаншийдвэрлээгүй/
Òºðèéí áàéãóóëëàãóóä ¿éë÷èëãýýãýý ÿàæ õºíãºí øóóðõàé áîëãîõ àðãà, çàì
o Íýã öýãèéí ¿éë÷èëãýý íýâòð¿¿ëýõ /Íýã öîíõíû ¿éë÷èëãýý/
o Èðãýäýä öàõèì ñ¿ëæýýãýýð ¿éë÷èëýõ
o ªðãºäºë ãîìäîë àâàõ, õàðèó ºãºõ ¿éë àæèëëàãààíû øàò äàìæëàãûã öººëºõ
o Èðãýäèéã óäèðäàõ àæèëòíóóä õ¿ëýýí àâ÷ óóëçàõ
o Èë òîä áàéõ
Íýã öýãèéí/öîíõíû/ ¿éë÷èëãýý
o Òºðèéí áàéãóóëëàãààñ ¿ç¿¿ëæ áóé òºðºë á¿ðèéí ¿éë÷èëãýýã íýã äîð òºâëºð¿¿ëæ, èðãýä àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãààñ òàâüñàí õ¿ñýëòèéã “Íýã Öîíõ”-îîð õ¿ëýýí àâ øèéäâýðëýõ ¿éë÷èëãýýíèé àðãà þì. Ýíý ¿éë÷èëãýý íýâòýðñíýýð òºðèéí ¿éë÷èëãýýíèé øàò äàìæëàãà öººð÷ “íýã èðãýíä çîðèóëñàí îëîí õààëãû㔓îëîí èðãýíä çîðèóëñàí íýã õààëãààð “ ñîëüæ áàéãàà þì. ¯ð ä¿í íü òºðèéí çàõèðãààíû ¿éë÷èëãýý õÿëáàð õ¿ðòýýìæòýé, øóóðõàé, íýýëòòýé èë òîä áîëíî.
o Íèéãìèéí äààòãàëûí ¿éë÷èëãýý
o Èðãýíèé á¿ðòãýë ìýäýýëëèéí ¿éë÷èëãýý
o Õºäºëìºð õàëàìæèéí ¿éë÷èëãýý
o Ýä õºðºíãèéí á¿ðòãýëèéí ¿éë÷èëãýý
o Ãàçðûí õàðèëöàà, áàðèëãà õîò áàéãóóëàëò, íèéòèéí àæ àõóéí ¿éë÷èëãýý
o Íîòàðèàò
Àðõàíãàé àéìàãò 2009 îíû 06 ñàðààñ ýõëýí äýýðõ ¿éë÷èëãýý íýã äîð òºâëºð÷ èðãýäýä ¿éë÷èëæ áàéíà.
Õ¿ì¿¿ñèéã ººðòºº òàòàõ 6 ìºðäëºã /Äåéë Êàðíåãè/
1.Õ¿ì¿¿ñèéã ¿íýí ñýòãýëýýñýý ñîíèðõîãòóí.
2.Èíýýìñýãëýãò¿í
3.Àëü ÷ õýëýýð õ¿íèé íýð ãýäýã áîë áóðàì ìýò ñàéõàí, õàìãèéí ÷óõàë àâèà áîëîõûã ñàíàãòóí.
4.Ñàéí ñîíñîã÷ áàéæ, õ¿ì¿¿ñèéã ººðèéíõºº òóõàé ÿðèàã äýìæèãò¿í
5.ßðèëöàã÷ õ¿íèéõýý ñîíèðõîæ áóé ç¿éëèéí òóõàé ÿðèãòóí
6.ßðèëöàã÷ õ¿íèéõýý ¿íý õ¿íäòýéã, óõàìñàðëàí áóéãàà èòã¿¿ëýãò¿í. ¯¿íèéãýý ÷èí ñýòãýëýýñýý õèéãò¿í
Õýðýâ áàðèìòàëæ ÷àäâàë òà õ¿ì¿¿ñèéã ººðòºº òàòàõ 12 ìºðäëºã
1.Ìàðãààíä ÿëàõ öîðûí ãàíö àðãà áîë ò¿¿íýýñ çàéëñõèéõ ÿâäàë þì
2.ßðèëöàã÷ õ¿íèéõýý ñàíàà áîäîëä õ¿íäýòãýëòýé õàíäàõ, áóðóóòàé ãýæ ººðò íü õýçýý ÷ õýëýõã¿é áàéãààðàé
3.Õýðýâ òàíû áóðóó áîë ýðñ øèéäâýðòýéãýýð áóðóóãàà õ¿ëýýõ õýðýãòýé
4.Á¿ð ýõíýýñýý íàéðñàã íºõºðñºã ºí㺠àÿñààð ÿðèëöààðàé
5.ßðèëöàã÷ õ¿íýýðýý øóóäõàí ÷ “òèéì” ãýæ õýë¿¿ëýýðýé
6.ßðèëöàã÷ õ¿íäýý ÿðèõ áîëîëöîî ò¿ëõ¿¿ îëãîîðîé
7.Òóõàéí ñàíàà áîäîë òýð õ¿íèéõ þì øèã ñýòãýãäýë ÿðèëöàã÷ õ¿íäýý òºð¿¿ëýýðýé
8.ßðèëöàã÷ õ¿íèéõýý áàéð ñóóðèíààñ àëèâààä õàíäàõûã ÷èí ñýòãýëýýñýý ýðìýëçýýðýé
9.áóñäûí ñàíàà áîäîë, õ¿ñýë òýì¿¿ëýëä õ¿ëýýöòýé îéëãîæ õàíäààðàé
10. Ñàéí ñàíààíû ñýäëèéã íü õºí人ðýé
11. ªºðèéíõºº ñàíààã ãàðöààã¿é áîëãîõîîð òýð õ¿íèé ñýòãýëèéã õºäëºõººð õýëýýðýé
12. Õ¿íèéã ºäºæ, àìèí ÷óõàë ç¿éëèéã íü õºí人ðýé
Ёс суртахуун ёс зүй бол хүмүүнлэг ёсны асуудал мөн Ð.Îþóíáàäàì
Ёс зүй гэдэг ойлголтнь :
Ёс гэдэг нь хүний биеэ авч явах хэм хэмжээ, горим, журмын нийлбэрцогцос.
Ёс зүй гэдэг нь хүний биеэ авч явах байдлын мөн чанарыг судлахонол, Грекийн дадал заншил, зан чанар гэсэн утгатай үгнээс гаралтай.
Монголчууд ёс зүйн онолын хувьд 3 аугаа их ертөнцтэй харилцах өвөрмөц соёлынхоо хүрээнд дөрөвдөгч ертөнц болох өөрийнхөө амьтнаас ялгагдах шинжийг улам бүр нарийсган төгөлдөржүүлж ирсэн байдаг.
( Монгол хүн)
Хүн байгальтайгаахүн хуйтайгаахүн хүнтэйгээхүн өөр тэйгээ тус тус харилцахёссуртахууны соёлыг нь бид нүүдэлчдийн ёс заншил, ёс суртахуун, ёс төр, зансуртахуун, хүний ёс тэр ч байтугай хүний ухаан хэмээн томьёолжирсэн.
Ёс суртахуун хүмүүнлэг ёсны онол
• Ёс зүйн үзэлгүй ард түмэн сөнөдөг шиг өөрийн гэсэн тодорхой үзэл баримтлалгүй хүн мөн адил мөхөл нь ойрхон байдаг байна.
• Өөрийгөө ашиглаж чадаагүй хүний амьдрал шийдэгдээгүй асуудлаар дүүрэн байдаг. Иймээс бусдыг бус өөрийгөө ашиглах, бусдаас бус өөрөөсөө хөгжлийгхайх нь орчин үеийн нийгмийн гол үзэл юм.
Зан суртахууныг үнэлэхүй
Зан араншин гэдэг бол :
Олдмол, заяагдмал ãýñýí 2 шинжèéã àãóóëíà. Ýíý õî¸ð íü их бага хэмжээгээр хосолж байдаг. Хүний занавир гэдэг бол цэцгийн хувьд үнэр л гэсэн үг.
Зан суртахууны согогийг төрөлхийн, хүмүүжлийн гэж ангилна. Төрөлхийнсогог арилахад бэрх. Үүнийг “Тэнгэрийн муухай арилдаг хүний муухай арилдаггүй”.
Ёс суртахууны үнэлэмжийн үүрэг
Энэ нь:
· ёс суртахууны суурь үүрэг
· нийгмийн ба хувийн
· үнэлэмжийн үүрэг
· үнэлэмжийн сайн муу шударга ёс хүлээсэн үүрэг, нинжин сэтгэл гэх мэт ёс суртахууны ухамсрын тусгай ойлготуудаар дамжин илэðдэг.
· Òàéëáàð: Ïèðàìèä õýëáýðýýð õºãæèæ áàéõ ó÷èðòàé.
Ёс зүй гэдэг ойлголтнь :
Ёс гэдэг нь хүний биеэ авч явах хэм хэмжээ, горим, журмын нийлбэрцогцос.
Ёс зүй гэдэг нь хүний биеэ авч явах байдлын мөн чанарыг судлахонол, Грекийн дадал заншил, зан чанар гэсэн утгатай үгнээс гаралтай.
Монголчууд ёс зүйн онолын хувьд 3 аугаа их ертөнцтэй харилцах өвөрмөц соёлынхоо хүрээнд дөрөвдөгч ертөнц болох өөрийнхөө амьтнаас ялгагдах шинжийг улам бүр нарийсган төгөлдөржүүлж ирсэн байдаг.
( Монгол хүн)
Хүн байгальтайгаахүн хуйтайгаахүн хүнтэйгээхүн өөр тэйгээ тус тус харилцахёссуртахууны соёлыг нь бид нүүдэлчдийн ёс заншил, ёс суртахуун, ёс төр, зансуртахуун, хүний ёс тэр ч байтугай хүний ухаан хэмээн томьёолжирсэн.
Ёс суртахуун хүмүүнлэг ёсны онол
• Ёс зүйн үзэлгүй ард түмэн сөнөдөг шиг өөрийн гэсэн тодорхой үзэл баримтлалгүй хүн мөн адил мөхөл нь ойрхон байдаг байна.
• Өөрийгөө ашиглаж чадаагүй хүний амьдрал шийдэгдээгүй асуудлаар дүүрэн байдаг. Иймээс бусдыг бус өөрийгөө ашиглах, бусдаас бус өөрөөсөө хөгжлийгхайх нь орчин үеийн нийгмийн гол үзэл юм.
Зан суртахууныг үнэлэхүй
Зан араншин гэдэг бол :
Олдмол, заяагдмал ãýñýí 2 шинжèéã àãóóëíà. Ýíý õî¸ð íü их бага хэмжээгээр хосолж байдаг. Хүний занавир гэдэг бол цэцгийн хувьд үнэр л гэсэн үг.
Зан суртахууны согогийг төрөлхийн, хүмүүжлийн гэж ангилна. Төрөлхийнсогог арилахад бэрх. Үүнийг “Тэнгэрийн муухай арилдаг хүний муухай арилдаггүй”.
Ёс суртахууны үнэлэмжийн үүрэг
Энэ нь:
· ёс суртахууны суурь үүрэг
· нийгмийн ба хувийн
· үнэлэмжийн үүрэг
· үнэлэмжийн сайн муу шударга ёс хүлээсэн үүрэг, нинжин сэтгэл гэх мэт ёс суртахууны ухамсрын тусгай ойлготуудаар дамжин илэðдэг.
· Òàéëáàð: Ïèðàìèä õýëáýðýýð õºãæèæ áàéõ ó÷èðòàé.
Ёс суртахууны танин мэдэхүйн үүрэг
Ёс суртахууны танин мэдэхүй нь ерийн ба онолын хоёр түвшинд хэрэгждэг. Ёс суртахууны танин мэдэхүйн ердийн түвшинд бодит байдлынтухай өрөөсгөл, өнгөц системчлэгдээгүй субъектив үнэлэлтзонхилж байдаг. Îнолын түвшин нь бодит байдлыг объективаар үнэлэх бололцооолгодог.
Ёс суртахууны ертөнцийг үзэх үзэл
Ертөнцийг үзэх үзэл нь зөвхөн мэдлэгийн үндсэн дээр төлөвшдөг.
Ёс суртахууны хүмүүжүүлэх үүрэг
• Энэ үүрэг ёс суртахууны нэг гол үүрэг юм.
• Хүмүүжлийн гол нь зан суртахууны хүмүүжил
Ёс суртахууны хүмүүжлийн агуулга
• Хүмүүс өөрийн үйлдлийг нийгмийн эрх ашигтай íèéö¿¿ëýõ зохицуулах нь зайлшгүй болохыг ухамсарлах
• Хүмүүсийг ёс суртахууны хэм хэмжээтэй танилцуулах
• Ёс суртахууны мэдрэмжийг төлөвшүүлэх
Ёс суртахууны зохицуулах үүрэг
• Ёс суртахуун нийгмийн зохицуулалтын үүргийг гүйцэтгэнэ.
• Ёс суртахуун хүний амьдрал үйл ажиллагааны бараг бүх хүрээг зохицуулдаг.
• Ёс суртахууны зохицуулах үүрэг нь хүний ёс суртахууны итгэл үнэмшил дээр олон нийтийн саналын нэр хүнд дээр тулгуурладаг.
Үүнд өөрийгөө тодорхойлох сэтгэл зүйн тест авч үзье.
Дасгал ¹2
Үүнийг оролцогчдын тусламжтайгаар хийнэ, баг болгоно, үүгээр энэ тасгийн бие бүрэлдэх үүний ерөнхий төвшинг гаргана. Төвшин тогтоохын өмнө дараах 8 зан төрхийг хэлж өгнө.
Эхлээд шугам татаад голыг нь олж тэмдэглэнэ. Дараа нь ухаантайн туйл, тэнэгийн туйлын хаана байгааг олж тэмдэглэнэ.
Ёс суртахууны танин мэдэхүй нь ерийн ба онолын хоёр түвшинд хэрэгждэг. Ёс суртахууны танин мэдэхүйн ердийн түвшинд бодит байдлынтухай өрөөсгөл, өнгөц системчлэгдээгүй субъектив үнэлэлтзонхилж байдаг. Îнолын түвшин нь бодит байдлыг объективаар үнэлэх бололцооолгодог.
Ёс суртахууны ертөнцийг үзэх үзэл
Ертөнцийг үзэх үзэл нь зөвхөн мэдлэгийн үндсэн дээр төлөвшдөг.
Ёс суртахууны хүмүүжүүлэх үүрэг
• Энэ үүрэг ёс суртахууны нэг гол үүрэг юм.
• Хүмүүжлийн гол нь зан суртахууны хүмүүжил
Ёс суртахууны хүмүүжлийн агуулга
• Хүмүүс өөрийн үйлдлийг нийгмийн эрх ашигтай íèéö¿¿ëýõ зохицуулах нь зайлшгүй болохыг ухамсарлах
• Хүмүүсийг ёс суртахууны хэм хэмжээтэй танилцуулах
• Ёс суртахууны мэдрэмжийг төлөвшүүлэх
Ёс суртахууны зохицуулах үүрэг
• Ёс суртахуун нийгмийн зохицуулалтын үүргийг гүйцэтгэнэ.
• Ёс суртахуун хүний амьдрал үйл ажиллагааны бараг бүх хүрээг зохицуулдаг.
• Ёс суртахууны зохицуулах үүрэг нь хүний ёс суртахууны итгэл үнэмшил дээр олон нийтийн саналын нэр хүнд дээр тулгуурладаг.
Үүнд өөрийгөө тодорхойлох сэтгэл зүйн тест авч үзье.
Дасгал ¹2
Үүнийг оролцогчдын тусламжтайгаар хийнэ, баг болгоно, үүгээр энэ тасгийн бие бүрэлдэх үүний ерөнхий төвшинг гаргана. Төвшин тогтоохын өмнө дараах 8 зан төрхийг хэлж өгнө.
Эхлээд шугам татаад голыг нь олж тэмдэглэнэ. Дараа нь ухаантайн туйл, тэнэгийн туйлын хаана байгааг олж тэмдэглэнэ.
Зан араншин, зан суртахууны ойлголт
Зан араншин гэдэг бол :
Олдмол, заяагдмал ãýñýí 2 шинжèéã àãóóëíà. Ýíý õî¸ð íü их бага хэмжээгээр хосолж байдаг. Хүний зан авир гэдэг бол цэцгийн хувьд үнэрл гэсэн үг.
Зан суртахууны согогийг төрөлхийн, хүмүүжлийн гэж ангилна. Төрөлхийн согог арилахад бэрх. Үүнийг “Тэнгэрийн муухай арилдаг хүний муухай арилдаггүй”.
Энгийн даруу зан
• Энгийн даруу зан нь өөрийгоо хэтрүүлэн үнэлдэггүй бусдыг басамжлан дорд үздэггүй хүнийг.
• Даруу зан гэдэг нь олны дунд бусдаас этгээд гойдгүй нийтлэг хэм хэмжээний дагуу биеэ авч явахыг хэлнэ.
• Даруу зангийн эсрэг онгироо сагсуу, чалчаа, ихэмсэг, шогломтгой, сүржин, хээнцэр, бардам зэрэг өөдгүй зан төлөв байдаг.
Íîìûí ¸ñ äàãàâàë
Íîìõîí òºëºв болно.
Òºðèéí ¸ñûã äàãàâàë
Òºëºâ òºâøèí áîëäîã.
Овилгогүй зан
• Тогтсон хүн төрх төлөвийг овилго гэдэг.
Òухайн үеийн ашиг хонжоо нэр төрийг эрхэмлэж гуйван дайвагчдыг овилгогүй зан төрхтөн гэж болно
Эелдэг эвч зан
• Эелдэг эвсэг хүн ямарч нөхцөлд хүнийг болон өөрийгөө хүнд байдалд оруулахгүй харин ч хүнд хэцүү байдлаас аварч орчин тойрондоо баяр баясгалан сайн сайхныг авчирдаг.
Хэдэр хэрцгий зан
Уг зан чанар нь уур уцаартай холбоотой. Уурлах шалтгаан:
Их омогтой бардам зангаас
Биеэ хянаж барих (локус контрол) ухамсар чадвар доройгоос
Юманд хүлээцтэй хандаж утга учирыг нь ойлгох сэтгэлгээний соёл дутìàã
Нөгөө харилцагч хүний буруу үйлдэлд бухимдсанаас
Хэт гомдомтгой, эрх танхи хүмүүжсэн зэрэг олон шалтгаанаас болно.
Итгэлтэй, Үнэнч шударга зан
• Итгэл дааж сурч байна гэдэг бол амьдарч сурч байна гэсэн үг.
• Үнэнч гэдэг нь ямар нэг байсан байдал болсон үйл явдал байх ёстой зүйлийг тэр хэвээр нь илэрхийлж бодол санаа үг, хэл хоёр нь ямар нэг зөрчилгүй байхыг хэлнэ.” Õóóðàì÷ ÿâáàë ºäºð á¿ð ò¿ãø¿¿ð”“ ¯íýí õ¿íèéã ýðõ ÷ºëººòýé áîëãîäîã”
Аминч зан
• Зөвхөн өөрийгөө гэх зан суртахууны хэвшил, өөртөө л зөв санаа, өөрөөөөртөө оршссон атгаг сэжиг юм.
• Хувиа бодогч довоо шарлуулсан адгуусны амидралтай төстэй хэв маяг юм.
• Энэ нь бүхнийг өөрийн хэрэгцээнд захируулах эрмэлзлэл ба бусдыг үл оошоосон арга барил мөн.
Сувдаг зан
• Амиа хичээх сэтгэл хөгжсөөр завших хожих эрмэлзлэл дадал болж сувдаг зан тогтдог ажээ.
Зусарган зан
• Зусарган зан гэдэг нь цагийн аясаар амь зуух ашиг, завшаанч сэтгэл юм.
Ичих эмээх ёсон
• Ичих эмээх ёс гэдэг бол эрүүл саруул ухааны илрэл болдог.
• Ичих, зовох, эмээх мэдрэмжээр сайн бол өөрийгөө хүн гэж үзэж болно.
• Ичих гэдэг бол хийсэн буруугаа ухааран гэмшиж, сэтгэл нь зовж бусдын өмнө буруугаа хүлээж чадах сэтгэлийн чадвар юм.
Зөв зан
• Зөв зан нь нийтийн ёс төр, хүмүүнлэг төрхөд ээлтэй зан суртахуун тогтсоны үр юм.
• Зан төрхийн сонголтонд нөлөөлдөг хоёр гол хүчин зүйл бол байгаль , нийгмийн хүчин зүйл юм.
• Монголчууд зөв занг зөв санаа, зөв зан, зөв харилцаа, зөв зүйтэй аж төрөхухаан гэж үнэлж ирсэн.
Ёс зүйн хэм хэмжээ нь ёс зүйн онолын нэг чухал асуудал юм.
• Хууль дээдлэх
• Хүний эрх эрх чөлөө, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хүндэтгэн хамгаалах
• Шударга ёс энэрэнгүй байх
• Төрийн албаны нэр хүндийг өндөрт өргөх
• Нууц хадгалах
• Тангарагтаа үнэнч байх
• Жишээ:
• Монгол улсын хууль тогтоомжуудыгс ахин биелүүлэх
• Цэргийн албаны нийтлэг дүрэм
• Төрийн албаны зөвлөлөөс тогтоосон тусгай шаардлага, ёс зүйн хэм хэмжээ, зарчим байна.
Ёс зүйн зөрчил гэж - Холбогдох хууль тогтоомж, энэ дүрмээр тогтоосон хэм хэмжээг зөрчсөн санаатай буюу болгоомжгүй үйлдэл, эс үйлдэхүйг хэлнэ.
Ёс зүйн зөрчлийг дараах үндэслэлээр шалгана Үүнд:
-Иргэд байгууллагаас гаргасан өргөдөл, гомдол мэдээллийг үндэслэн
-Дотоодын хяналт шалгалтаар илэрсэн
-Шаардлагатай тохиолдолд удирдлагын санаачлагаар
-Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр мэдээлэгдсэн
-Хуульд заасан бусад үндэслэлээр
Ёс зүйн дүрэм зөрчигчдөд хүлээх хариуцлага:
Цэргийн албан хаагчдын хоорондын харилцаа
Цэргийн албан хаагчын хоорондын харилцаа нь нэгтгэн удирдах зарчимд тулгуурлана.
Цэргийн албан хаагч нь албан тушаалын зэрэглэл, цолны эрэмбээр нэг нь нөгөөдөө захирагч /дарга/ буюу захирагдагч байна.
Захирагч /дарга/ нь захирагдагч нартаа үүрэг, тушаал өгч, түүний биелэлтийг шалгах эрхтэй.
Цэргийн албан хаагч нь албан тушаалын зэрэглэл, цолныхоо эрэмбээр нэг нь нөгөөдөө ахлах болон бага цолтон байна.
Цэргийн ахлах цолтон нь бага цолтноос цэргийн сахилга, нийгмийн дэг журам сахих, дүрэмт хувцсаа цэвэр зөв өмсөх, биеэ соёлч боловсон авч явах, ёсолж хүндэтгэх журмын сахиж мөрдөхийг шаардана. Бага цолтон нь ахлах цолтны тавьсан шаардлагыг биелүүлнэ.
Захирагч /дарга/ аас захирагдагч нартаа хандан тодорхой ажиллагааг заавал биелүүлэхийг шаардсан захирамжийг тушаал гэнэ.Тушаалыг амаар эсвал бичгээг өгнө.
Харилцаа, харилцааны соёлын ойлголт Ð.Îþóíáàäàì
Харилцааны бүтэц
1. Мэдээлэл солилцох
2. Харилцан нºлººлºх
3. Х¿м¿¿с бие биеэ х¿ртэх, ойлгох
Хэлэх¿йн харилцаа
1. Аман-Хандсан, харилцсан
2. Бичгийн
Хэлэх¿йн бус харилцаа
1. Н¿¿рний хºдºлгººн, биеийн хºдºлгººн, дохио зангаа“ок”
2. Дуу хоолойны ºнгº, аяс, цар хэмжээ, пауз авах
3. Орон зай, цаг хугацааны зохион байгуулалт. Х¿м¿¿стэй харилцах орон зайн хэмжээн¿¿дийг зºв тохируулах хэрэгтэй
4. Н¿дээр харилцах, харилцагчруугаа эгц, шулуун харах нь ил¿¿ тохиромжтой байдаг.
Харилцааны орон зай
1.Дотносог зай 15-45 см
2.Хувийн зай 46-120 см
3.Нийгмийн зай 1,2м-3,6 м
4.Олон нийтийн зай 3,6 метрээс ил¿¿
Х¿м¿¿с мэдээлээ солилцохдоо
Хэлэх¿йн - хэл яриа
Хэлэх¿йн бус- Тэмдэгийн систем, н¿¿рний хувирал, биеийн хºдºлгººн, дохио зангаа, дуу хоолойны ºнгº, аяс
Хүмүүс харилцан нөлөөлөхдөө
-Эцэг эх
-Насанд х¿рэгч
-Х¿¿хэд
Х¿м¿¿с бие биесээ ойлгож, х¿ртэхдээ
Харилцан ойлголцох 3 механизм
1. Адилтгах-ухамсарг¿йгээр бусдыг ººртэйгºº жиших, д¿гнэх
2. Мэдрэх чадвар-бусдын сэтгэл санааны байдлыг ººр дээрээ тусган авах
3. Хºндлºнгººс ººрийгºº д¿гнэх-бусдын н¿дээр ººрийгºº д¿гнэх чадвар
ХАРИЛЦААНЫ ЭРГЭХ ХОЛБОО
1. Харилцааны мэдээлэгч тал
2. Мэдээллийг х¿лээн авагч
3. Багаар ажиллах дасгал ”Чукча“
Харилцаа нь дараах ¿¿рг¿¿дтэй
1. Х¿м¿¿сийг хооронд нь холбох
2. Х¿нийг тºлºвш¿¿лэх
3. Биех¿нийг х¿нийх нь хувьд оршиж буйг батлах
4. Х¿м¿¿с ººр хоорондын хандлагы
5. Дотоод хандлагын
Х¿м¿¿сийг ººртºº татахынтулд:
1. Эхэлж мэндлэх
2. Инээмсэглэх
3. Харилцагчаа урамшуулах, сайшаах
4. Тэвчээртэй сонсож чаддаг байх
Х¿м¿¿ст юу таалагддаг¿й вэ?
1. Сонсож чаддагг¿й
2. Ихмэдэгч
3. ¯л тоосон байдал
4. Хэт наалдамтгай байдал
5. Хэт их анхаарал тавих